An Làmh

Meòir na Làimhe

Seall air na faclan airson buill na làimhe gu h-ìosal agus cuir na h-àireamhan iomchaidh ri an taobh. Thèid an aon àireamh air grunnan dhiubh.

Look at the words for parts of the hand below and put the correct numbers beside them. The same number will go on a few of them.

 làmh_leàireamhan

an deàrna         6,7 an òrdag         5 an lùdag             4 an sgealbag       1
an lùdan           4 corrag a’ phuinnsein 1 mac an aba         3
Màiri fhada       2 caol an dùirn     8 a’ bhas                 6,7 an gunna fada     2
am fiùlan fada     2 am meur meadhan 2 a’ chorrag             1
an òrdag bheag   4 lùdag bheag an airgid 4 an gille fada      2 ___ an tolgag       1
an ceanna-fead   2 a’ phlaosgag     4 a’ bhalbhag         1 a’ chaoiteag         4

 


Air a chur ann an: Faclaireachd is gràmar Tagged: corrag, corragan, làmh, meòir, meur, meuran
Posted in corrag, corragan, Faclaireachd is gràmar, làmh, meòir, meur, meuran | Comments Off

A’ Bhodhaig agus gluasadan

an craiceann

craiceann   Thug e sgrath de a   ghlùin. 

sgrath

na fèithean   (tha e gramail/fèitheach/làidir/treun)

feithean

stamag

An stamag

cridhe

an cridhe

gruthan an grùthan

brù

a’ bhrù

tha i trom (informal)

tha i lethtromach (formal)

an fhuilimages2FLIWOKFtha a shròn a’ sileadh (fala)

Gluasad ’s Staid (Movement and posture)

  • Suidh
  • Suidhibh sìos! Suidh sìos! Dèan suidhe! Dèanaibh suidhe!
  • Ceart gu leòr, suidhidh mi air furm.

 

? a bhith na shuidhe
  • Tha mi nam shuidhe air sèithear.
  • Seas
  • Seas! Seasaibh! Dèan seasamh! Dèanaibh seasamh!
  • Ceart gu leòr, seasaidh mi.
? a bhith na sheasamh
  • Tha mi nam sheasamh.

Tha an cangarù tilgeil a’ breith air bàlla le a spògan, agus an sin, tha e a’ tilgeil tilgeila’ bhàlla.

Tha an cluicheadair cluicheadaira’ ruith, a’ leum ’s a’ glacadh a’ bhàlla, ach an dèidh sin, tha e a’ tuiteam.

Tha Sìne a’ giùlan giulan màileid-droma ’s leabhraichean troma.

Tha Seumas a’ cur rudeigin  sgudalsan sgudal, ’s tha Calum truilleis a’ togail truilleis far na talmhainn.

Tha Seònaid a’ coiseachd coiseachdair an t-sràid le cù air taod, agus tha Màiri a’ dol a-steach do dola-steachbhùth.

EACARSAICHEAN

 

  • Lìon an clàr gu h-ìosal.

A’ CHAS – AM BEUL – AN FHIACAILL – AN DRUIM – AN GÀIRDEAN – AN T-SÙIL – A’ BHRÙ – A’ CHLUAS – AN LÀMH – AN T-SRÒN – A’ CHÌOCH – AM FALT

Buill na bodhaig Pàirtean den cheann
_______________           ______________________________           ______________________________           _______________ _______________           ______________________________           ______________________________           _______________

 

  • Ceangal aon bhall-bodhaig ri aon ghluasad.
  1. na sùilean
  2. coisich
  3. a’ chluas
  4. gabh
  5. an fhiacaill
  6. faic
  7. an t-sròn
  8. èist
  9. a’ chas
  10. fairich
  11. an làmh
  12. ith

 

  • Cuir ainmean ris. buill bodhaig_gunainmean

 

  • FÌRINN NO BREUG?
  1. Tha dà shùil againn
  2. THa deich meòir air aon làmh.
  3. Tha am mionach na bhall a-muigh den bhodhaig.
  4. Tha na fiaclan anns a’ bheul.
  5. Tha am falt air na gàirdeanan.
Fìrinn?????? breug??????

 

 

 

Eacarsaichean

A’ BHODHAIG – NA GLUASADAN

  • Lìon an clàr gu h-ìosal.

Suidhibh sìos! – Tha i na seasamh air an t-sràid. – Tha e a’ seasamh. – Tha iad nan suidhe air barraid cafaidh. – Dèanaibh seasamh! – Dèan suidhe! – Tha e na shuidhe ri mo thaobh. – Tha e na shuidhe aig bòrd.

GLUASAD       STAID      

 

  • Ceangail na faclan le ciallan an aghaidh a chèile.

(Link the opposites)

 

  1. tilg
  2. suidh
  3. rach a-steach
  4. tog
  5. na sheasamh
  6. falbh bho
  7. seas
  8. na shuidhe
  9. cuir
  10. gabh grèim air

 

  • Crìochnaich leis na faclan a leanas.

Thoir gu – cuir – tilg/caith – thoir le – falbh – tog – rach a-steach

  1. Tha Anna ___________________ botal fìona air a’ bhòrd.
  2. Tha Alasdair __________________ don bhùth airson peann a cheannach.
  3. Tha Sìm ___________________ bhon oifis aig 6f.
  4. Tha Mìcheal _________________ a chuid chloinne chun an taigh-dheilbh.
  5. Tha Cairistìona ________________ an leabhair far a’ bhùird.
  6. Tha Iain ___________________ bàlla air a’ chaileag bheag.
  7. Tha Barabal ________________ teòclaid airson a caraidean.

 

  • Tagh an fhreagairt no na freagairtean as fheàrr. Dè ball no buill den bhodhaig a bhios tu a’ cleachdadh nuair a bhithear…
  1. nad ruith?
na casan na gàirdeanan na troighean
  1. a’ cumail grèim air rudeigin?
na làmhan na sùilean na meòirean
  1. a’ coiseachd?
na casan na cluasan an t-uchd
  1. nad shuidhe?
am falt na ciasan na gàirdeanan
  1. nad sheasamh?
an stamag na casan na troighean

 


Air a chur ann an: Faclaireachd is gràmar Tagged: ball-bodhaig, bodhaig, buill-bhodhaig, gluasadan, gnìomhairean, staid
Posted in ball-bodhaig, bodhaig, buill-bhodhaig, Faclaireachd is gràmar, gluasadan, gnìomhairean, staid | Comments Off

Co-fharpais Litreachais 2014 | Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu

Tha sinne aig Dàna gu math toilichte a ràdh gum bi sinn nar britheamh airson co-fharpais litreachais aig Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu.

‘S e fear de na prìomh amasan a bh’ againn nuair thòisich sinn an iris air loidhne, gum biodh i a’ brosnachadh sgrìobhadh – agus leughadh – ann an Gàidhlig.  Mar sin, tha sinn air ar dòigh a bhith an sàs san iomairt seo leis a’ Chomunn Oiseanach.

Am bliadhna, ‘s e cuspair na co-fharpaise “Chan fhaighear math gun dragh”. A bharrachd air co-fharpais artaigil, bidh co-fharpais bàrdachd agus co-fharpais sgeulachd ghoirid gan cumail leis a’ Chomunn, le taic bho Chomhairle nan Leabhraichean.

Faicibh gu h-ìosal airson barrachd fiosrachaidh, agus cuideachd airson riaghailtean na co-fharpaise a leughadh.

Siuthadaibh – bithibh Dàna!

Farpais

Riaghailtean

1. Bidh trì farpais ann: bàrdachd, sgeulachd ghoirid agus artaigil.

2. Airson bàrdachd, feumar aon pìos bàrdachd a chur a-steach.

3. Airson sgeulachd ghoirid, chan fhaodar a bhith nas fhaide na 2000 facal.

4. Airson artaigil, feumar a bhith eadar 800-1200 facal.

5. Faodar iarrtas a chur a-steach airson na trì farpaisean.

6. Tha an co-fharpais fosgailte do dh’oileanach colaisde neo oilthigh agus sgoilearan S5/6.

7. ‘S e an ceann-latha airson iarrtasan Dihaoine 7 an t-Samhain 2014.

8. Tha duais de £50 ri chosg airson an neach a bhuannaicheas gach farpais.

9. A bharrachd air sin, gheibh aon neach ‘Duais John Dumbreck’ thar chàich (Tha seo a’ gabhail a-steach na h-iarrtasan bàrdachd agus sgeulachd ghoirid ach chan e artaigil.)

10. Bheirear seachad na duaisean aig Oilthigh Ghlaschu air Dihaoine 5 an Dùbhlachd 2014.

11. Ma dh’fhaoidte gun tèid iarrtasan fhoillseachadh ann an leabhran leis a’ Chomuinn; le bhith a’ cur iarrtas thugainn tha seo ag aontachadh le seo. Bidh ùghdarras nan iarrtasan air an aithneachadh gu soilleir.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànan & Cultar, co-fharpais litreachais, comunn oiseanach, featured, litreachas, oileanaich, Oilthigh Ghlaschu, sgrìobhadh | Comments Off

Am Baile air a bheatadh le Biastan Bhoth Fhleisginn

Tha Both Fhleisginn, an sgìre air taobh sear Loch Nis, ainmeil airson dà rud: an taigh, a bha le Aleister Crowley, a cheannaich Jimmy Page o Led Zeppelin, agus an sgioba iomain leis an ainm sin.

Bha Jimmy sna naidheachdan an t-seachdain seo leis gun robh Led Zep a’ foillseachadh as ùire a’ cheathramh chlàr aca (am fear gun tiotal le Stairway to Heaven air), ach rinn an sgioba iomain, nach eil buileach cho ainmeil ris an draoidh ghiotàir, rud beag cliù a bharrachd dhaibh pèin Disathairne, cuideachd.

CupaBha Both Fhleisginn a’ cluich an aghaidh Inbhir Nis – an nàbaidhean/nàimhdean – airson Cupa a’ Mhòid, an fharpais a bhios ga cluich gach bliadhna aig Fèill Mhòr nan Gàidheal. Chaidh a chur air adhart le Meur a’ Chomuinn Ghàidhealaich anns an Aghaidh Mhòr nuair a chaidh am Mòd a chumail ann an sin ann an 1969. Bha an gèam sin eadar an dà fhuamhaire, Baile Ùr an t-Slèibhe agus Cinn a’ Ghiuthsaich. Is e am Baile Ùr a thog e an uair sin; cha do bhuannaich Cinn a’ Ghiuthsaich e riamh (rud ainneamh san spòrs!). ’S e cupa eireachdail a tha ann agus tha an gèam seo a’ toirt cothrom do chlubaichean beaga duais bhrèagha airgid a chosnadh.

Leis gum bi an gèam eadar-nàiseanta eadar Alba is Èirinn air Pàirc a’ Bhucht (air neo Pàirc nam Bochd, mar a thugadh oirre ann an app a’ Mhòid – feumaidh gun robh iad a’ cumail sùil air mar a chaidh a’ bhliadhna do sgioba a’ bhaile), chaidh an gèam seo a chluich air a’ phàirc a-muigh. Bha gèam òigridh air a’ phàirc ro làimhe agus gu leòr òganaich o Bhun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis a’ cluich mus robh gèam nam fear ann. Bha Gàidhlig gu leòr ri chluinntinn air oir na pàirce agus gu leòr ceanglaichean Gàidhealach.

Tha Dòmhnall Niall MacLeòid, no Doneil, air cluich do Bhoth Fhleasgainn on a dh’fhàg e Inbhir Nis, agus rinn am fear mòr Scalpach toileachas duais ceangailte ri Gàidhlig a thogail. Air taobh Inbhir Nis, cha robh an uiread de Ghàidhlig a-measg nan daoine, ged a bha fear às a’ Bhlàran Odhar air a’ bheing, Anndra MacEanruig, a tha air a bhith ag ionnsachadh on a bha e san àrd-sgoil fo bhuaidh Aonghas Mhillar.

Chan eil thu riamh fad air falbh o chuideigin le ceangal dha na Hearadh agus gu dearbh, eadar na puist do Bhoth Fhleisginn, bha Craig Pirrie, a tha pòsta aig tè Hearach agus le mac ann am Bun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis. Ach ’s ann air iomall na pàirce a thachair mi ri còmhradh mu dheidhinn ghnàthsan-cainnt.

Rinn mi cluas ri claisneachd ri deasbad eadar Dòmhnall Iain MacLeòid, Coinneach Mòr agus Iain MacIlleChiar mu ciamar a thàinig am facal “glèidh” gu bàrr mar am facal as bitheanta airson geamannan agus co-fharpaisean a bhuannachadh. ‘S ann bho ghnàthsan-cainnt Deasach a thàinig e, a-rèir coltais, agus dìleab o obair Ailig O Henley mar neach-naidheachd spòrs. B’ e sin co-dhùnadh nan eòlaichean, co-dhiù.

Bha e gu math neònach a bhith a’ cluinntinn Coinnich a’ bruidhinn anns a’ Bheurla ri fear air a’ phàirc aig Both Fhleisginn, Lewis Mac a’ Ghobhainn, fear aig a bheil màthair às an Rubha. Bha Coinneach eòlach air on a bha e na ghille beag. Saoghal beag, ach bha sluagh mòr ann airson gèam inntinneach fhaicinn.

Thòisich cùisean le rud beag connspaid, ‘s Dùghall Mac Fhraing, fear bho sgioba Inbhir Nis, a’ diùltadh crathadh-làimhe o Dhanaidh Alexander leis nach robh e ag aontachadh le poileasaidhean na co-bhanntachd. Cha bhi am fear ruadh a’ frithealadh gèam iomain eile ma bhios fàilte cho reòite aige a-rithist! Eu-coltach ris a’ Cheannadach, chan fhacas Alexander aig gèam iomain mòr o chionn fhada an t-saoghail – cha robh mòran bhòtaichean LibDeamach aig Pàirc a’ Bhucht. Nuair a bha Iain Fearchar beò, bha an deise clò Hearach a bhiodh air aig cuairtean deireannach a’ cosnadh co-dhiù mìle bhòtaichean leatha fhèin.

Mar sin, chun a’ gheama. Chaidh an latha le Both Fhleisginn, 4-2. Chluich muinntir nan Srath le barrachd miann is acras agus cha d’fhuair Inbhir Nis greim air a’ ghèam idir. Bha an sgor tadhal an urra aig leathach slighe as dèidh do Keith MacNeacail an gèam fhosgladh do Bhoth Fhleisginn agus freagairt o Dhonaidh Forbais. San dara leth, chaidh Na Bumblebees dà thadhal air thoiseach tro Steaphan “DD” Camshron, air iasad o Ghleann Garadh. Bha buille peanais ann o Mhac Fhraing le deich mionaidean ri dhol ach chuir Eòghann Friseal tadhal le mionaid ri dhol airson an gnothach a thoirt gu buil. Trithead bliadhna on a chluich iad sa chupa seo mu dheireadh, bha làmh aca air Cupa a’ Mhòid. Mealaibh an naidheachd.

Tha e math gu bheil an ceangal eadar cànan is spòrs nan Gàidheal ga chomharrachadh fhathast, ged a dh’fhalbh an cànan, cha mhòr, ann an cuid de sgìrean. Tha an ‘cluich-bhall’ a cheart cho cudromach ri cultar nan Gàidheal ‘s a tha ceòl is gaol.

- Eòghan Stiùbhart

Posted in am Mòd, Both Fhleisginn, camanachd, eòghan stiùbhart, featured, Inbhir Nis, Iomain, Spòrs | Comments Off

EACHDRAIDH MU BHLIADHNA THEÀRLAICH

Leughaibh mu dheidhinn am Prionnsa Teàrlach a’ ruigsinn tirmòr na h-Alba. An dèidh dhuibh a bhith ga leughadh air fad, leughaibh a-rithist e agus feuchaibh ri na ceistean agus eacarsaichean a dhèanamh.

 “Thainig am Prionnsa Teàrlach air tìr ann am Mùideart.”mapa

EARRANN A:

 AM PRIONNSA A’ FÀGAIL NA FRAINGE

 

‘S ann air an 20mh là de mhìos meadhan an t-samhraidh,

anns a’ bhliadhna 1745, a dh’ fhàg Prionnsa Teàrlach

an Fhraing, ann an soitheach-cogaidh, agus a rinn e

air Gàidhealtachd na h-Alba, a chum oidhirp a thoirt

air rìoghachd athar, ‘s a shean-athar, agus an teaghlach

rìoghail a ghairmeadh a-staigh nan àite, fhògradh air an

ais do Hanobher on d’thàinig iad. Cha d’ thug e leis ach

dà mhìle gunna, agus còig no sia ceud claidheamh Frangach.

Cha robh saighdear ainmeil na chuideachd; agus cha robh

aige ach trì, no ceithir mìle Punnd Sasannach de dh’ airgead.

Bha uile earbsa às na càirdean a bh’ air thoiseach

air, agus chuir e roimhe e fhèin a thilgeil nan uchd.

 

FACLAN FEUMAIL

 a chum = airson

thoir oidhirp air = feuch ri

rìoghachd athar

a shean-athar = a sheanair

fògair, a’ fògradh = fuadaich na chuideachd = còmhla ris

uile earbsa às… = bha e a’ creidsinn gu tur ann an….

air thoiseach air = mu a choinneimh (san àite far an robh e a’ dol)

a’ tilgeil e fhèin nan uchd = a’ cur e fhèin nam measg agus an urra ris an tròcair agus an ìoc/’s am mèinn fhèin –

CEISTEAN

 

  • Cuin a dh’fhàg am Prionnsa Teàrlach an Fhraing?
  • Dè seòrsa bàta san do dh’fhàg Prionnsa Teàrlach an Fhraing?
  • Càit an robh e a’ dol?
  • Carson?
  • Dè thug e leis?
  • Cò a bu mhotha a bha e a’ cur earbsa às:- airgead, airm no a chàirdean?

 

EARRAINN B:

AM PRIONNSA A’ RUIGSINN ALBA

Ràinig e an t-Eilean Fada, agus thilg e acair anns a’

chaolas eadar Uibhist agus Eirisgeigh. Chuir e an oidhche

seachad air tìr, chuir e fios air Fear Bhòisdeil, bràthair

do Mhac ‘Ic Ailein; ach dhiùlt an duine seo èiridh leis;

agus rinn e na dh’ fhaodadh e a chum a thoirt air Teàrlach

dol air ais mar a thàinig e; ag aslachadh gun chogadh a

dhùsgadh san àm, nì nach faodadh gun mhilleadh a

tharraing air fhèin agus air na dh’èireadh leis. Nuair a

mhothaich am Prionnsa nach drùidheadh e air, thug e

Arasaig air; agus air an aon-là-deug de air mhìos deireannach

an t-samhraidh, thàinig e gu acair ann an Loch-nan-gall).

FACLAN FEUMAIL

 

An t-Eilean Fada = Na h-Eileanan Siar

Cuir fios air = iarr air cuideigin tighinn

Èirich leis = dèan ar-a-mach còmhla ris

Aslaich, aslachadh = faochnaich; guidhe

Gun chogadh a dhùsgadh san àm – gun a bhith a’ tòiseachadh cogadh an-dràsta

Nì = rud=

Nach faodadh gun mhilleadh = cha bhiodh ann ach sgrios dha fhèin

Druidh air = thoir air a bheachd atharrachadh

Thug e Arasaig air = chaidh e gu Arasaig

CEISTEAN

 

  • Càit an do stad am Prionnsa an toiseach?
  • Cò bh’ ann am Fear Bhòisdeil?
  • Carson a chuir e fios air Fear Bhòisdeil?
  • Dè rinn an duine sin?
  • Carson a dh’fheuch Fear Bhòisdeil ris a’ Phrionnsa a chur às a bheachd?
  • Carson a chaidh am Prionnsa Teàrlach gu Arasaig?

Air a chur ann an: Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh Tagged: am Prionnsa Teàrlach, an Fhraing, an t-Eilean Fada, Arasaig, Eirisgeigh, Fear Bhòisdeil, Mùideart, Uibhist
Posted in am Prionnsa Teàrlach, An Fhraing, an t-Eilean Fada, Arasaig, Eachdraidh, Eirisgeigh, Fear Bhòisdeil, Leughadh Fiosrachaidh, Mùideart, Uibhist | Comments Off

Cunntas air Donnchadh Mòr Làidir

 

Le Donnchadh MacMhathain, Cinn Tàile, 25 Màrt 1988 (TGSI)

 

Sgeul a h-Aon

(Donnchadh MacMhathain)

Dha sgeulaiche a rugadh ‘s a thogadh an Cinn t-Sàile ‘s aig a bheil càirdeas mòr do Chlann Mhic Rath, cha bhiodh e iongantach ged a bhiodh a’ mhòr-chuid de a chuid sgeulan mu dheidhinn daoine den fhine sin a tha glè aosta agus ainmeil anns an dùthaich a tha seo.

 

‘Se fear a bha glè ainmeil na latha agus a thàinig a-nuas ann an eachdraidh gus an-diugh fhèin, ‘s e Donnchadh Mòr Mac Rath, an dara mac aig Alasdair Mac Rath, a rugadh anns a’ bhliadhna sia ceud agus trì fichead ‘s a còig, ann an Achadh nan Giùran, ann an Gleann Seile. ‘S e duine air leth làidir a bha ann agus lean an t-ainm Donnchadh Mòr Làidir fad a bheatha e.

‘S e duine meadhanach beairteach a bha ‘na athair agus bha meall chrodh aige ann an Gleann Seile, agus a bharrachd air a-sin bha Gleanna Cuaich aige air màl bho uachdaran Gleanna Garadh. Leis gu robh aca ri bhith dèanamh mòran siubhal le crodh anns gach àite agus airson astaran fada, sheasadh Donnchadh Mòr agus a bhràthair mòran cruadal, agus bha iad cuideachd air leth math air sealg.

A’ chiad iomradh a tha againn air tapachd Dhonnchaidh Mhòir, ‘s e timcheall air turas a rinn e le a mhàthair gu ruige Inbhir Lòchaidh le ìm agus càise a bha iad a’ dol a chreic às taigh-bainne Ghlinne Cuaich. Bha iad a’ giùlan a’ bheairteis a bh’ann a-seo air muin eich agus nuair a chreic iad an cuid air prìs mhath dh’iarr Donnchadh Mòr prìs currachd, a bha e airson a cheannach, air a mhàthair. Dhiùlt i seo a thoirt dha agus cha do chòrd seo cus ri Donnchadh Mòr. Nuair a bha iad a’tilleadh dhachaigh bha e a’ fuireach criomag air dheireadh ‘s gun e bruidhinn ri mhàthair idir.

 

Co-dhiù, nuair a bha iad a-nuas taobh dorch, aonaranach Loch Arcaig, leum dòrlach mhèirlich a-mach orra agus shlaod iad màthair Dhonnchaidh dhe mullach an eich, agus thug iad bhuaithe a h-uile sgillinn a choisinn iad air an turas. A bharrachd air a-sin spìon fear dhiubh bràiste bòidheach a bha aice ‘na broilleach a’ cumail a breacan teann rithe. Ged a bha i duilich a’ call an airgid, ‘s ann a bha i air leth duilich a’ call a’ bhràiste airgid a bha ‘na sinnsearachd airson iomadach bliadhna. Cho fad ‘s a bha seo a’ dol air adhart, cha tug Donnchadh Mòr seachad cuideachadh ‘sam bith leis cho mì-thoilichte ‘s a bha e le mhàthair a dhol a dhiùltadh airgead na currachd dha.

Smuainich i air dòigh air Donnchadh a chur an greim agus thuirt i ri fear dhe na mèirlich gun robh aon phìos eile airgid aice air falach agus gun toireadh i seo dha nan tigeadh e null agus stiall mhath a thoirt dhan a’ ghille mhòr gun fheum nach tàinig gu cobhair a mhàthair. Dh’aontaich am mèirleach ris a-seo agus nuair a fhuair e am pìos airgid chaidh e null agus tharraing e stiall sa pheirceall air Donnchadh, ach ma tharraing, fhuair e tè air ais a chuir air a dhroma-dìreach e. Chan e a-mhàin sin ach gun do rinn e sin air a h-uile duine dhiubh aon uair ‘s gun do ghabh e fearg cheart. Thug e an uairsin air ais bhuatha a h-uile sgillinn a ghoid iad agus bràiste a mhàthar agus chùm iad orra an uairsin dhachaigh gu Achadh nan Giùran, ‘s dh’fhàg iad na mèirlich ‘nan laighe far an robh iad. Cha robh Donnchadh ach fhathast glè òg nuair a thachair seo.

 

FACLAN FEUMAIL

 

  • Cinn Tàile – Kintail
  • Gleann Seile – Glenshiel
  • Achadh nan Giùran (Fennel (foeniculum vulgare) – Auchewrane
  • Gleanna Cuaich – Gleann Cuaich
  • Gleanna Garadh – Glengarry
  • Inbhir Lòchaidh – Inverlochy
  • Loch Arcaig – Loch Arkaig
  • Sheasadh …. mòran cruadal – dh’fhuilingeadh ….. mòran cruadail
  • Tapachd – neart
  • Creic – reic
  • currachd – currac – seòrsa de dh’ad
  • A’ fuireach criomag air dheireadh – waiting a bit behind (lagging behind)
  • Dòrlach mhèirlich – a handful of robbers
  • Dòigh air Donnachadh a chur an greim – a way to get Duncan involved
  • Thoir stiall math do – give …. a good thump/hit
  • Cobhair a mhàthar – his mother’s aid
  • Tharraing e stiall sa pheirceall air Donnchadh – he struck Duncan

(hard) in the jaw

  • A chur air a dhroma-dìreach e – that put him flat on his back
  • Aon uair ’s gun do ghabh e fearg cheart – once he was really angry
  • Bhuatha – bhuapa

 

 

CEISTEAN

 

  1. Carson a tha a’ mhòr-chuid de sgeulan an sgeulaiche Donnchadh Mac Mhathain mu dheidhinn Clann Mhic Rath?
  2. Cò bh’ ann an Donnchadh Mòr Mac Rath agus cuin agus càit a rugadh e?
  3. Dè am beairteas a bh’ aig an teaghlach Mhic Rath seo?
  4. Dè b’ urrainn do Dhonnchadh Mòr agus a bhràthair dèanamh?
  5. Carson a bha Donnchadh Mòr agus a mhàthair air turas gu ruige Inbhir Lòchaidh?
  6. Dè rinn iad nuair a ràinig iad Inbhir Lòchaidh?
  7. Nuair a bha iad a’ tilleadh dhachaigh, carson a bha Donnchadh Mòr a’ fuireach criomag air dheireadh air a mhàthair?
  8. Càit an do leum na mèirlich a-mach?
  9. Dè rinn iad do mhàthair Dhonnchaidh?
  10. Carson a bha màthair Dhonnchaidh ag iarraidh air na mèirlich buille a thoirt do Dhonnchadh ann an dà-rìribh?

 

  1. Dè an t-adhbhar a thug i do na mèirlich airson sin a dhèanamh ge-tà?

 

  1. Nuair a ghabh Donnchadh Mòr fearg cheart dè rinn e?

 

 

FIOSRACHADH A BHARRACHD

 

Gleanna Garadh (Siorrachd Inbhir Nis) – canar “Garranach” ri neach às an sgìre seo

 

Cinn Tàile (Cinn t-Sàile) – canar Cinn Tàile MhicCoinnich no Cinn Tàile MhicRath ris an sgìre seo. Canar Sàileach no Tàileach ri neach a bhuineas do Chinn Tàile.


Air a chur ann an: Cinn Tàile, Sùil air sgeulachdan Tagged: Achadh nan Giùran, Cinn Tàile, Donnchadh Mòr Làidir, Gleann Seile, Gleanna Cuaich, Gleanna Garadh, Inbhir Lòchaidh, Loch Arcaig, mèirlich
Posted in Achadh nan Giùran, Cinn Tàile, Donnchadh Mòr Làidir, Gleann Seile, Gleanna Cuaich, Gleanna Garadh, Inbhir Lòchaidh, Loch Arcaig, mèirlich, Sùil air sgeulachdan | Comments Off

2014 an Dàmhair: Obair-ghrèis Mhòr na h-Alba (2)

Obair-ghrèis Mhòr na h-Alba (2) – eachraidh nan Albannach

Am mìos sa chaidh chuir sinn sùil air cuid de na pannalan a tha ceangailte ri taobh an ear na h-Alba: an turas seo bidh sinn a sealltainn air taghadh ìomhaighean à eachdraidh na h-Alba san fharsaingeachd. An rud a tha cho tarraingeach san obair-ghrèis, ‘s e am measgachadh de thachartasan agus cuspairean a tha ri fhaicinn innte – tha politigs, saidheans, creideamh, cultar, nuadh-innleachdan agus foghlam uile ann, ach tha uinneagan ann cuideachd air dòigh beatha daoine na h-Alba fhèin air feadh nan linntean, le mòran dealbhan beaga taitneach agus beò-ghlacmhor ri taobh nan prìomh-chuspairean.

Chì sinn na gaisgich mar am Brusach agus Uilleam Uallas, agus iomadh rìgh agus banrigh, ach iasgairean is croitearan is luchd-obrach ola cuideachd. Tha na h-Albannaich ann a fhuair an cliù thall-thairis – taisgealaichean mar Dr John Rae ann an Canada a Tuath no Livingstone ann an Afraga, saighdearan agus luchd-malairt anns na h-Innseachan agus miseanaraidhean ann an Sìona. Agus chì sinn mar a dh’fhuiling an sluagh fon Phlaigh Dhuibh (agus na deargannan a’ leumadaich air na radain), fo chogaidhean agus fo na Fuadaichean.

Bha an creideamh riamh cudromach ann an Alba – tha Naomh Calum Cille ri fhaicinn, agus John Knox, agus cuideachd na Cumhnantaich agus ìomhaighean an Dealachaidh. Tha ar cultar ioma-fhillte ann – Gàidhlig agus Scots, bàrdachd is ealain is feallsanachd, agus dealbhan luchd-ciùil agus ionnsramaidean ann air feadh na h-obrach-grèis.

Seo taghadh beag de na pannalan, agus chithear mòran ìomhaighean eile air làrach-linn na h-Obrach-grèis Mòire: http://www.scotlandstapestry.com/ agus anns an leabhar àlainn a tha ri cheannach an sin, ach ma bhios cothrom idir agaibh san àm ri teachd, feumaidh sibh an rud fhèin fhaicinn. Is fhiach e e. Tha plan ann togalach sònraichte a thogail dhi, sna Crìochan, agus anns an eadar-àm bidh taisbeanaidhean ann ann an àiteachean eadar-dhealaichte. (m.e. New Lanark 20.10 – 22.11.2014)

P1050038 P1050052 P1050050 P1050037

Great Tapestry of Scotland (2) – History of the Scots

Last month I had a look at some of the panels which had links to the North East; this time we’ll be looking at a selection of images from broader Scottish history. The thing that’s so fascinating about the Tapestry is the mixture of events and themes that can be seen in it – politics, science, religion, culture, inventions and education are all there, but there are also windows on the way of life of ordinary Scots themselves down through the centuries, with many delightful, captivating details alongside the main subjects.

We see the heroes like Bruce and Wallace, and plenty of kings and queens, but also fishermen, crofters and oil workers. There are the Scots who made their names abroad, explorers like Dr John Rae in Northern Canada or Livingstone in Africa, soldiers and merchants in India, and missionaries in China. And we see how the ordinary people suffered under the Black Death (and the fleas jumping on the rats), wars and the Clearances.

Faith has always been important in Scotland – St Columba can be seen, and John Knox, and also the Covenanters and scenes from the Disruption. Our rich and varied culture is also shown – Gaelic and Scots, poetry and art and philosophy, and pictures of musicians and instruments all over the Tapestry.

This is a tiny selection of the panels, and you’ll see a lot of other images on the Tapestry’s own website: http://www.scotlandstapestry.com/ and in the beautiful book you can buy there, but if you have a chance at all, you have to go and see the real thing. It’s really worth it. There is a plan to house it in a specially-built museum in the Borders, but until then it will be displayed in various locations (next in New Lanark, 20.10 – 22.11.14).

Màiri Bànrigh nan Albannach / Mary Queen of Scots Robert Burns Uallas / Wallace A' Phlàigh Dhubh / The Black Death Na Cùmhnantaich / The Covenanters Ath-leasachadh / The Reformation An Dealachadh / The Disruption Blàr Allt a' Bhonnaich / Bannockburn Albannaich thall thairis / Scots abroad Parlamaid na h-Alba / The Scottish Parliament Òran Gàidhlig - An Ataireachd Àrd / Gaelic song Pìobaire caibeil Rosslyn / Rosslyn Chapel piper
Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off

GAELIC SELF-TAUGHT – LEASAN a CÒIG – an Gnìomhair “A BHITH”; am Modh TEAGMHACH -Neo-ei

(Lesson - the Verb "TO BE"; Conditional mood, independent)

Aithris-àichidh (Disclaimer) :--
Tha an leasan seo (agus leasanan sam bith a leanas) às an leabhar Gaelic Self-Taught le Alexander MacLaran (1923). Chaidh e air mo bheachd aon madainn nuair a bha mi anns an leabhar-lann agamsa. Thog mi e airson a bha mi a' saoilsinn dè a bha.
Tha na mìneachaidhean gràmair agus na obair-lesanan agus na cuidichean fuaimneachaidh às an leabhar gu buileach. Tha mi a' sgrìobhadh na òrduighean a bha anns a' Ghàidhlig.
This lesson (and any lessons that follow) are from the book Gaelic Self-Taught by Alexander MacLaran (1923). I noticed it one morning when I was in my library. I picked it up wondernig what it was.
The grammar explanations, the work-exercises and the pronunciation tips are entirely from the book. I am writing the instructions in Gaelic.


A bheil an leabhar-sgrìobhaidh agaibh? Glè mhath; leig leinn thòiseachadh.


Fosgail an leabhar-sgrìobhaidh agad agus sgrìobh an leasan a leanas. (Open your notebook and write the following lesson.)
73. An GNÌOMHAR "A BHITH"; am Modh TEAGMHACH - neo-eisimileach
bhithinn
(vee-yun) = I would be
bhiodh tu (vee-ugh too) = you would be
bhiodh e (vee-ugh ay) = he would be
bhiodh i (vee-ugh ee) = she would be
bhiomaid (vee-u-mitch) = we would be
bhiodh sibh (vee-ugh sheev) = you (pl) would be
bhiodh iad (vee-ugh eeut) = they would be


Leugh an lesan gràmair a leanas. (Read the following grammar lesson.)
74.
The Subjunctive is the only tense in which any change takes place, and this in the first person singular and plural, in which the pronouns have become amalgamated with the verb. Also termed the imperfect, customary, or habitual past.
bithinn = I would be or I used to be


Leum aon loidhne agus sgrìobh na faclan a leanas. Cum iad air mheomhair. (Skip one line and write the following words. Memorize them.)
75. FACLAN
buadhairean (adjectives)
briste
(breestcheh) = broken
anmoch (un-eh-moch) = late

ainmearan boireannach (feminine nouns)
an sgian (an skee-un) = the knife
an uinneag (an oonyak) = the window


Leum loidhne agus sgrìobh na seantasan a bha anns a' Ghàidhlig a leanas. Leugh iad a-mach agus cuir Beurla orra. (Skip a line and write the following sentences that are in Gaelic. Read them aloud and translate into English.)
76.
1. Bhiodh tu sgìth.
2. Bhiodh tu anmoch a-raoir.
3. Bhiomaid a' tighinn dachaidh a-nis.
4. Bhiodh iad mall.
5. Bhithinn an sin a-nis ach bha mise anmoch.
6. Bhiodh na daoine a' dol do'n bhaile.
7. Bhiodh an t-each crùbach.
8. Bhiodh na coin caillte.
9. Bhiodh iad fliuch.
10. Bhiodh e fliuch anns a' choille.
11. Bhiodh an sgian caillte.
12. Bhiodh an uinneag briste.
13. Bhiodh i caillte anns an taigh.
14. Bhiodh e anmoch a' dol do'n bhaile an-diugh.
15. Bhithinn an sin na'n robh thusa ann.



Cuir Gàidhlig air na seantasan a leanas agus leugh iad a-mach. Sgrìobh na seantasan ùra. Translate the following sentences into Gaelic and read them aloud. Write the new sentences.
77.
1. I used to be quick but I am tired now.
2. You would be late in coming home last night.
3. The men would be home yesterday.
4. The dogs would be lame.
5. The horse would be slow coming home.
6. They would be tired.
7. I would be at home yesterdaybut I was in town last night.
8. The knife would be broken.
9. It would be lost in the house.
10. The window would be wet.
11. It would be broken.
12. The boys would be in the wood today.
13. They would be wet.
14. I would be there if you were.
15. He would be in the park in the evening.

Posted in english, Gàidhlig, gramar, grammar, leasanan, lessons | Comments Off

Foclachadh – Modh Teagmhach

From the grammar text A Double Grammar of English and Gaelic (1843) by John Forbes.

MODH TEAGMHACH (Conditional Mood)

Gnàthaichear an Teagmhach gu bith teagmhach, no tuiteamach a nochdadh; mar,
"Na'm biodh an corp uile na shuil, càit' am biodh a' cluinntinn?"
The Conditional is used to express conditional or contingent existence; as,
"If the whole body "were an eye, where would the hearing be?
Posted in english, Gàidhlig, gramar, grammar, leasanan, lessons | Comments Off

Tàlant a’ Chiùil: Alt an aghaidh oideachaidh?

Sa chiad artaigil aige do Dhàna, tha Niall Gòrdan ag innse dhuinn beagan mu na dòighean anns a bheil e fhèin air ionnsramaidean ciùìl ionnsachadh, ‘s e a’ cur ceist oirnn: dè chu cudromach ‘s a tha tàlant nàdarra?

2734749210_83925cb9a7_o

 

Fàilte oirbh uile, a luchd-ciùil – eadar gun dèan sibh neo gun èist sibh ris – na dùthcha seo ris an can sinn Alba, agus gu sònraichte àd-san air Ghàidhealtachd! Agus mi fhìn an seo san Eilean Sgitheanach, bu toil leam rud a chur air dòigh – air-loidhne a-mhàin, thoiribh fa-near – a thachras glè thric an seo. ‘S e sin: co-labhairt! ‘S e ceòl as cuspair dom inntinn an-diugh agus mi gu mòr an sàs ann a bhith a’ tadhal air ionadan “seann daoin’ òga” ann an cuideachd mo Sheòidín, a bheir puirt is fuinn às a bogsa-ciùil fhèin.

Bu chòir tòiseachadh is dòcha le sùil air ais air mar a thòisich mi: agus mi nam dheugaire – mu 14 bliadhna dh’aois, tha fhios – dhùisg annam inneal-ciùil fhaotainn. Nis, bha ceòl san teaghlach ceart gu leòr – chluicheadh màthair m’ athar am piàna, tha e coltach: agus bhiodh athair mo mhàthar ri baileadan a’ bhothaig agus bogsa beag. Ach cha b’ e gin dhe na h-innealan sin a bha Niall reubailteach ag iarraidh – b’ e giotàr!

Mar as trice a thachras, thòisich mi le rudan simplidh: na còrdan D, A agus G, agus feumaidh mi ràdha gun robh annas orm gun gabhadh uiread a dh’òrain a chluich taobh a-staigh nan crìochan sin mar gum biodh. A’ chiad òran a dh’ionnsaich mi? Is math is cuimhne leam sin: “The Banks of the Ohio”, agus tòrr òran a bha coltach ris. Nis, ‘s dòcha gun tomhais sibh gur ann air giotàr cumanta fuaimneach a thòisich mi: agus cha do chosg seo ach leth-chiad sgillin (50sg) do mo phàrantan. Cha b’ e an giotàr a b’ fheàrr a chunnacas riamh, ach rinn e an gnothach ‘s mi air ceum diùid a chur air rathad a’ chiùil.

Mar a shaoileadh sibh, tha seo ga mo thoirt chun an ath-cheuma: rud a chuir oillt air m’ athair ‘s mo mhàthair. Gu dè bh’ ann? Bha, giotàr dealain! Anns na làithean sin agus bùth Woollies fhathast air àrd-shràid Bhaile Chàil, rachadh giotàirean saora a reic ann – gheibhte fear dealain air £20. Cumadh cuimir àlainn orra seo, cuideachd – caol, aotrom, furasta chluich an taca ri giotàr fuaimneach. Agus gu nàdarra, dh’fheumadh duine pios treallaich a bharrachd fhaotainn gus giotàr dealain a chleachdadh – meudair, mar bu trice fear beag le 10 watt de chumhachd ann agus glaodhaire beag nach dèanadh cus fuaim ann an taigh cumanta.

Mar a dh’atharraich mi m’ innealan thar nam bliadhnaichean, dh’atharraich mo chàil sa cheòl: agus b’ e seo a dh’fhàg mi ‘s ùidh agam ann am meur-chlàir ‘s a leithid. Chaidh mi o cheòl dùthchail gu ceòl luasganach: is math is cuimhne leam gun robh mi glè dhèidheil air Marc Bolan nach maireann agus T-Rex… chun na h-ìre ‘s gun dèanainn rudan glè neònach le m’ fhalt! Deep Purple, Black Sabbath – thig iad uile a-steach don sgeul àm a choreigin.

Uill, chaidh mi o sin uile gu ceòl “for-cheumach”, no adhartach mar a theirear ris uaireannan. An turas seo, b’ iad Yes is Genesis na seòid ciùil agam – agus gu dearbh fhèin tha mi a cheart cho dèidheil air Genesis an-diugh is a bha riamh… ach is sgeul latha eile e sin!

Chan fhios do neach gu dè a th’ ann an dàn: agus latha a bha seo, chaidh mi an sàs ann an ceòl Albannach! Is math is cuimhne leam a’ chiad uair a chaidh mi sìos a dh’fhaicinn caraid a bha a’ cluich a’ bhogsa ‘s cleachdadh romhainn: an toiseach, cha robh mi cinnteach dè dhèanainn. Ach mean air mhean, thuig mi an dòigh – agus a thaing sin aig m’ eòlas air a’ mheur-chlàr – san cluicheadh duine còrdan giotàir is eile cuide ri fuinn dannsaichean na h-Alba.

Agus – gach dìleas gu deireadh – tha seo ga mo thoirt chun an latha an-diugh ‘s mi an dèidh cur ri m’ eòlas-ciùil tro bhith a’ cluich giotàir (an dà chuid fuaimneach agus dealain), cho math rim mheur-chlàr, aig cèilidhean is eile. Ach ‘s e an rud as cudromaiche ach gu bheil mi, mar a dh’ainmich mi, ri ceòl èisteachd ann an ionadan cùraim – rud a chòrdas gu mòr rium fhin, ri mo bhean cheòlmhor… agus ri luchd-còmhnaidh nan ionadan sin, as bith càite an tèid sinn.

Mun àm-sa, bidh sibh a’ cur na ceist nur n-inntinn fhèin: gu dè an gnothach a th’ aig seo uile ri tiotail aiste Nèill? Uill, seo cnag na cùise: thug mi a h-uile rud a-mach gun teagasg is gun oilean. Mo rathad fhìn. Nis, feumar tuigsinn nach ann a’ cur sìos air daoine a dh’ionnsaich ceòl tro luchd-oideachaidh a tha mi idir. Ach nach fìor ri ràdha e gum bi, uaireannan, buaidh nàdarra a’ chiùil a’ nochdadh ann an daoine dhe mo leithid – rud nach eil furasta thuigsinn, ach a bhuail mòran dhaoine eile cuideachd? Daoine leithid a leanas…

Raibeart Burns – nach tuirt tidsear nach robh comas aige fonn a ghiùlan?

Dithisd bhràthair den fhine Coinneagan – thuirt tidsear car an aon rud riuthasan!

Cuid den chòmhlan Genesis – a’ chuid is motha dhiubh a dh’ionnsaich ceòl mar a b’ fhaide chaidh iad air adhart…

Agus tha fhios gun ainmich sibh fhèin na daoine ceòlmhor as annsa leibh? Feumaidh mi ràdha cuideachd gur ann mar seo a chaidh mi trom bheatha – a thaobh iomadh rud. Mar sin, agus mi rud beag tromach-air-shearrach, nach cuir mi a’ cheist aig deireadh m’ aiste ‘s i mar dheagh chuspair do cho-labhairt sam bith: agus seo i…

Gu dè is fheàrr: tàlant nàdarra neo teagasg?

Sin e – ‘s mar a chanas Gàidheil na h-Èireann: mo cheól sibh!

- Niall Gòrdan

Dealbh © Zeetz Jones, air a chleachdadh le cead Creative Commons

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted in bogsa-ciùil, Cànan & Cultar, Ceòl, featured, giotar, ionnsachadh, Niall Gòrdan, seann daoine òga | Comments Off