Bòcan – 1 Grian-ghamh-stad

Às leabhar-lànn de rudan neo-shaoghalta

Diluain, 22 an Dùbhlachd
1d a' Gheamhraidh

Chunnaic mi am bòcan an-diugh.

Bha gille san leabaidh aige a' coimhead an telebhisean anmoch san oidhche agus thàinig am bòcan às bhon fo-leapa. An robh an t-eagal air a' gille? Cha robh. Dh'èigh e aig a' bhòcan, "Rach air falbh! Truis a-mach! Thoir ort!"

Bòcan bochd. Bha nàire uabhasach math air. Chaidh e às a sealladh.



Is creutairean aingidh bòcain. 'S e Sìthichean olc neo taibhse. Fuirichidh iad sna h-àitechan iomallach agus air mòintich. Bidh iad toilichte uabhasach math a chur eagal air daoine.

Bidh e a' tachairt gu tric san là an-diugh gur toigh le cuid dhiubh a chur am falach iad-san fon leapa agus leum às a chur eagal air a' phàiste a tha innte.

Tha tòrr filmichean air bòcain; 's e uile-bheist iad ann am mòr-chuid dhiubh ach 's e gaisgichean a tha anns na bocain ann dhà fhilm, ge-tà; Monsters, Inc agus Monster University. 'S e uabhasach dibhearsan a th' annta.
Posted in field guide, folklore, leabhar-lann, sithichean, uile-bheist | Comments Off

BEITHRICHEAN BEINN BHEITHIR

B’ e ciad ainm an t-slèibhe làimh ris a bheil luchd-turais do Ghleann Comhann air an cur air tìr, Beinn Ghuilbin, ach a-nis ‘s e theirear ris Beinn Bheithir. Fhuair e an t-ainm so o bheithir a bha o chionn fhada a’ gabhail fasgadh sa Choire Liath, lag mòr, a tha ann an aodann an t-slèibhe, agus is beag nach eil dìreach os cionn cidhe Bhail’ a’Chaolais. Bha a’ bheithir seo, a rèir coltais, na culaidh-eagail don dùthaich uile mun cuairt. O bheul a’ Choire bha sealladh aice air a’ cheum a bha a’ dol timcheall bun na beinne, agus nan tugadh am fear-turais aineolach ionnsaigh air imeachd seachad oirre, leumadh i sìos agus reubadh i ‘na mhìrean e.

Beinn Bheithir agus an Coire Liath

Beinn Bheithir agus an Coire Liath

Cha robh duine aig an robh a chridhe ionnsaigh a thabhairt oirre, no aon a b’ urrainn innseadh ciamar a dh’fhaodadh cur às dhi, gus an tàinig Teàrlach Sgiobair an rathad. Dh’ acraich e an soitheach aige astar math a-mach on àite sa bheil an cidhe a-nis suidhichte; agus eadar an soitheach agus an cladach rinn e drochaid de bharaillean falamh, ceangailte r’a chèile le ròpan, agus làn de spéicean iarainn. Nuair a bha an drochaid crìochnaichte, las e teine mòr air bòrd an t-soithich, agus chuir e piosan feòla air na h-èibhlean. Cho luath ‘s a ràinig fàileadh na feòla loisgte an Coire, theirinn a’ bheithir ‘na leumannan a dh’ionnsaigh a’ chladaich, agus à sin dh’fheuch i ri rathad a dhèanamh air na baraillean a-mach chum an t-soithich. Ach chaidh na spéicean ‘na corp, agus reub iad i cho dona ‘s nach mòr nach robh i marbh mun d’ràinig i ceann a-mach na drochaide. Aig a’ cheart àm bha an soitheach air a tharraing air falbh on drochaid gus an robh bealach mòr eadar i fhéin agus am baraille mu dheireadh. Thar a’ bhealaich seo cha robh de neart air a fhàgail aig a’ bheithir gum b’urrainn i leum thairis air gu ruige clàr-uachdair an t-soithich, agus do bhrìgh nach b’urrainn i tilleadh an rathad a thàinig i, fhuair i bàs d’a leòn far an robh i aig ceann na drochaide.

mapa Lochabar etc

Dh’fhairich an sluagh a bha ’na chòmhnaidh am fagas don bheinn a-nis aig sìth. Ach ma dh’fhairich, bu bheag a bha fios aca mun chunnart ùr anns an robh iad. B’ e adhbhar a’ chunnairt seo cuilean a dh’fhàg an t-seann bheithir ‘na déidh anns a’ Choire Liath. Ré ùine dh’fhàs an cuilean ‘na làn-bheithir, aig an robh cuain bheithrichean òga, falaichte ann am mulan-coirce aig bun na beinne. An uair a dh’fhairich an tuathanach iad ‘na mhulan, chuir e teine ris, an dùil gun cuireadh e mar seo às do na creutairean cunnartach a bh’ann. Bha an sgreadail air a giùlan leis a’ ghaoith suas taobh na beinne, agus cho luath ‘s a ràinig i am màthair, sìos leum i gan cuideachadh. Ach bha i fada gun an ruigsinn, agus a dh’aindeoin gach nì a rinn i, loisgeadh iad gu bàs. An uair a chunnaic i seo, shìn i i fhéin air lic làimh ris a’ chladach, agus chùm i air an leac a bhualadh le a h-earball gus an do mharbh si i fhéin. Is e theirear ris an lic fhathast Leac na Beithreach, agus is ann oirre a tha Taigh Beinn Bheithir a-nis a’ seasamh.

FACLAN FEUMAIL

  • Beithir, beithrichean (plural)??,???????????????dragon?
  • Teirinn, a’ teàrnadh? a’ cromadh, a’ dol sìos ??
  • An Coire Liath ??? (Beurla na h-Alba : Corrie ; Beurla eadar-nàiseanta (fraingis: cirque) cirque????????????????????????????????????????????????
  • spéic, spéicean : spike(s)
  • sliabh, slèibhtean: ??Hillside, slope 2. mountain??????? ???
  • aig an robh a chridhe : who dared to… –?????…
  • éibheall, éibhlean : live coal, ember; ????
  • a’ tabhairt = a’ toirt
  • thoir/thabhair ionnsaigh air : 1. Attack ????????????
  • nan tugadh … ionnsaigh air – nam feuchadh … ri… – ??…????????… if … tried to/made an attempt to ….
  • imeachd : dol, falbh, gabhail, coiseachd
  • reubadh i ’na mhìrean e – she would tear him into shreds : ?????????
  • clàr-uachdair an t-soithich – the ship’s deck
  • fhuair i bàs d’a leòn – she died from her wounds
  • cuilean: a whelp, a baby dragon!
  • Cuain: a litter (i.e. of puppies, cubs) ;  ??????????
  • ’na làn-bheithir – into an adult dragon
  • Mulan-coirce – corn stack

CEISTEAN

  1. Dè an t-ainm a bh’ air Beinn Bheithir roimhe?
  2. Càit an robh a’ bheithir a’ còmhnaidh?
  3. Dè a tha an ìre mhath gu dìreach fon àite san robh a’ bheithir a’ còmhnaidh?
  4. An robh eagal air muinntir na sgìre roimhpe?
  5. Ciamar a bhiodh a’ bheithir a’ faicinn daoine a’ dol seachad?
  6. Innis dhomh ’nad fhaclan fhèin ciamar a chuir Teàrlach Sgiobair às don chiad bheithir. Cuir air dòigh mar seo e:
  1. Innis mun ro-ullachadh a rinn e.
  2. Innis ciamar a tharraing e a’ bheithir thuige.
  3. Innis carson nach b’urrainn a’ bheithir tilleadh far an tàinig i.
  4. Innis dè thug bàs dhi.
  5. An dèidh do Theàrlach Sgiobar cur às don bheithir, an robh muinntir an àite sàbhailte?
  6. Carson nach robh no carson an robh?
  7. Cò a mhothaich gun robh iad ann?
  8. Ciamar a chuir e às dhaibh?
  9. Dè rinn am màthair an dèidh sin?
  10. Càit a bheil Taigh Beinn Bheithir (aig àm na sgeulachd seo)?

Air a chur ann an: Sgeulachd à Gleanna Comhann Tagged: an Coire Liath, Bail' a' Chaolais, Beinn Ghuilbin, beithir, dràgon, Gleanna Comhann
Posted in an Coire Liath, Bail' a' Chaolais, Beinn Ghuilbin, beithir, dràgon, Gleanna Comhann, Sgeulachd à Gleanna Comhann | Comments Off

Sgeulachd ghoirid | ‘Mallachd a’ Mhaighstir-Chiùil’ (3/3)

A’ leantainn oirnn le sgeulachd le Axel Koehler, air a roinn ’na trì pàirtean. Tha Ùisdean MacLeòid air litir uamharraidh a bhràthar a leughadh agus i a’ mìneachadh nan uamhasan a dh’fhulang e fo ghlais fad ùine gun tomhas mus fhuair e fa sgaoil. Tha Ùisdean MacLeòid ’s Ruairidh – co-obraiche bràthair Ùisdein sa phoileas – a’ dol a dh’fhaicinn a bhràthar dhìblidh san taigh-chuthaich.

 

III.

Is e àite gruamach a bh’ ann an Ospadal-Inntinn an Dr. Siompsain, ach aig deireadh an latha, is e àite gruamach a th’ ann an gach uile fear dhiubh, ‘s chan e cùis ghàire a th’ ann a bhith fo ghlais annta. Gidheadh, b’ e siùd a’ chùis-ghràin do dh’ Ùisdean gun robh a bhràthair an sàs aig a leithid sin de stèidheachadh. Agus ged a bha e an dùil a thachairt air èigheachd eagalach ‘s truaghain bhochda a’ dèanamh goileim, no a bhith r’ an taoman bhoile, bha fàireachdainn neònach air nuair a fhuair e ‘steach cuide ri Ruairidh. Bha e a’ sìor-fhàs na bu theinne ‘s na bu neirbhisiche, mar gun robh rud olc eile ri thachairt fhathast ‘s nach robh an cunnart buileach seachad do Thormod bochd, is fiù dhà fhèin. Fhuair e dearbhadh air an droch-mhànadh sin cho luath ‘s a thachair iad air banaltram chrosda, chruaidh. “Cò sibh, ‘s cò tha sibh a’ sireadh?” ars’ ise, “an do chuir sibh idir air dòigh ri fear de na dotairean gum faodadh sibh tadhal air cuideigin?” Ach bha Ruairidh cleachdte ri a leithid sin de ghiùlan, ‘s e air fàs eòlach gu leòr air anns a’ phailteas de bhliadhnachan a bha e air frithealadh ann an sluagh a’ phoileis cheana. “Is mise Inspeactair Mac a’ Chòcair aig Ionad-Rannsachaidh Eucoirean aig Poileas Dhùn Èideann” fhreagair esan gu teann ‘s làn neirt na ghuth, is sheall e a bhonn dealrasach dhi ‘s a bhileag-aithneachaidh.

“Tha sinn gus tadhal air mo cho-obraiche, Detectiobh Tormod MacLeòid a tha ga chumail fo ghlais an seo an ceartair. Is e ‘n duine òg foghlaimte a tha cuide rium an seo a bhràthair. Tha e cudromach gum faigh sinn don t-seòmar aige gun dàil!” Bha a’ bhanaltram air fàs rud beag na bu dhiùide, ach fhathast, cha ghèilleadh i, ‘s bha fiù cùram air nochdadh na gnùis.

“Chan fhaod sibh a tadhal air dìreach an ceartair fhèin” ars’ ise, “chan fhaod! Tha an Dotair Ó Seaghadha air chuairt air an ceartair, ‘s tha ban-oileanach eòlas-inntinn à Aimearagaidh cuide ris.” Mhalairt Ùisdean agus Ruairidh grad-amhairc.

“O seadh?” arsa Ruairidh gu furachail ‘s gu sireach, “an ann à Ameireagaidh a tha am boireannach a tha cuide ris an dotair chòir? Cò ris a tha i cosail, ma tha?” Ghabh a’ bhanaltram fìor-chùram a-nis, mur e fiù eagal a bh’ ann.

“U-uill” ars’ ise gu slaodach ‘s làn imcheiste.

“Uill?” arsa Ruairidh, ‘s e a nise a’ fàs mì-fhoighidneach ‘s teann. “Greasaibh oirbh, a Nuirs’ NicFhionnghuin – tha e cosail gu bheil nì olc an impis tachairt anns an ospadal seo!!”

“Er, uill, ‘s e tè òg bhòidheach dhorcha a th’ innte – seadh, tha i bòidheach gu leòr na com, ach tha coltas èisg air a cuid sùilean…”

“Gu sealladh orm!” a dh’ èigh Ruairidh, “tha fuil nam Fear Gorma na cùislean! Feumaidh gur ise Ròs, an leannan a bh’ aig Tòmas MacUalraig – abair ceòl air feadh na fìdhle! Nach leig sibh fios do luchd-tèarainteachd an ospadail anns a’ bhad, a Nuirs’! Agus feumaidh mise fònadh! Dìreach gun dàil! Feumaidh mi fòn a chur don ath-steisean poileis airson ath-neartachaidh! Tha Detectiobh MacLeòid ann an cunnart a bheatha – no co-dhiù na th’ air fhàgail dheth fhathast, an truaghan bochd a tha e ann… o, agus Ùisdein, na gabh ort dealachadh ‘uam an ceartair – feumaidh gu bheil thusa ‘an cunnart a cheart cho math! Ach tha do bhràthair ann an droch-èiginn!! Is is’ an tè a thug do bhràthair don taigh mhallaichte ud anns a’ chiad àite – am fear a rinn e iomradh air anns a’ litir, ‘s far an deach ur n-athair a mharbhadh cuideachd!”

“O mo chreach – ” ars’ Ùisdean, “feumaidh sinn greasad oirrn!” An ceann beagan mhionaidean, thill Nurs NicFhionnghuin cuide ri buidheann luchd-dìona an ospadail, ‘s rinn iad air seòmair Thormoid, ‘s Ruairidh agus Ùisdean a’ siubhal air thoiseach na feachda bige.

Air an t-slighe a Roinn a h-Ochd, dh’ fheòraich Ruairidh den bhanaltram an robh a’ bhan-oileanach aig an Dr Ó Seaghadha a’ giùlan mìr amharasaich. Fhreagair ise gun robh seòrsa de bhocsa f’ a gàirdean deas cosail ri bocsa gramafòin.

“A Thì bheannaichte!” a ghlaodh Ùisdean, ‘s e a’ comhdachadh ’aodann le a làimh dheis, “tha a’ bhana-bhuidseach ud air fonn na mallachd a thoirt leatha, ‘s i a nise a’ feuchainn r’ a chur às a rian buileach glan – ma tha dad d’ a chuid cèill air fhàgail fhathast idir…”

“Chan eil mi a’ tuigsinn facal de na tha sibh a’ feuchainn ri innse dhomh, Ollaimh MhicLeòid chòir, ‘s cha dèan mi bun no barr den ghnothach air fad seo idir, idir” ars’ Nurs NicFhionnghuin. “Agus faodaidh sibh a bhith sona airson sin” arsa Ruairidh, “oir nan robh fios agaibh air na th’ air cùlaibh na cùise sin, dh’ fhaoidte gum feumte sibh fhèin a chur fo ghlais anns an taigh-chaoich seo agaibh!” Dh’ fhàs a’ bhanaltram cho bàn ri gruth, ach cha tuirt i mìr.

Nise, is e rud àbhaisteach a th’ ann an èigheachd eagalach ann an raon daingnichte taigh-chuthaich, ach mar a b’ fhaisge a thàinig iad air seòmar Thormoid, b’ ann na b’ oillteile a bha na glaodhan a bha iad a’ cluinntinn a’ fàs. Bha Ruairidh sona ann an dòigh gun robh pòcaid a sheacaide loma-làn rothalan deagh-luchdaichte. Cuideachd, mar a b’ fhaisge a thàinig iad air seòmar Thormoid, b’ ann na b’ fhollaisiche a bha fonn Ole Miss Rag ri chluinntinn. Bha doras frog padaichte Thormoid fosgailte gu farsainn, ‘s bha ‘n duine bochd fhèin ceangailte gu teann. Bha Ròs na seasamh na beulaibh, ‘s i a’ cumail greim teann air a’ ghramafòn, snodha-gàire grànnda air a gnùis mar a bha e roimhid. Ri taobh-se, bha ‘n Dr Ó Seaghadha – chan e am fear ceart a bh’ ann, ge tà, ach Egbeart MacCullaich! Cha chreideadh duine sam bith am fiamh a bha air aodann Thormoid bhochd – chan e tuar daonna a bh’ ann tuilleadh. Nan tigeadh e idir beò às an droch-chunnart a bha e ann, cha robh e cosail a-nise gum faigheadh e a mach às an taigh-chaoich a-rithist tuilleadh. Bha siud mò ‘s grànnda do dh’ Ùisdean ri fhuiling, ‘s cha ghabhadh e ri chràdh a bhràthar tuilleadh – shrac e ‘n rothaldaga o làimh Ruairidh, ‘s chuir e urchair peilearan air Ròs ‘s an Dotair bhreugach. Ach an àite bàs fhaighinn ann an nòs bàsmhoirich àbhaisteach, ‘s ann a leagh iad! Seadh, leagh iad ‘s ghabh iad riochd làthaich liath. An dèidh sin, ghluais iad a dh’ ionnsaigh a’ ghramafòin a bha a nise na làighe air an ùrlar na bhlòighean. Chuartaich an làthach an t-inneal, ‘s gu h-obann, thòisich e ag obrachadh as ùr, ‘s e a’ seinn Ole Miss Rag gun stad mar a bhiodh e roimhid, ‘s aig an aon àm, thòisich ballan an ospadail ri chrìth, bha ‘m fonn a-nise a’ sìor-fhàs na b’ àirde, ‘s thòisich trannsan ‘s seòmaran an taigh-chaoich a’ tuiteam a-nuas ‘s às a chèile. Dh’ èigh Ruairidh aig àrd a chlaiginn gum feumadh gach uile duine a bha comasach air ruith teicheadh às an togalach anns a’ bhad ‘s gun dàil, is thug iad uile an casan leotha, an fheachd poileis nam measg, is iad dìreach air ruigheachd. Fhuair iad a-mach às an togalach ceart gu leòr, ach cha do chuir siud bacadh na stad air an uamhas, oir bha sruthan den sglaidhp suarach gan leantainn! Agus gu h-obann, dh’ fhàs an stuth sgriosail ud a thàinig às an t-salachar ghramafòin greimichean! Chaidh cuid den sgioba-ospadail, is fiù den fheachd poileis, a ghlacadh ‘s a ghlamadh leis an stuth sgriosail, ged a bha an companaich a’ losgadh air an nì oillteil ud nach gabhadh mìneachadh na ainmeachadh, agus ceum ri cheum, mean air mhean – dh’ fhaoidte gun robh e do-sheachanta – ràinig na greimichean fiù Ùisdean bochd, ‘s ghlac iad e. Cha deach a shlugadh, ge tà, ach thionndaidh na greimichean gu sruthan sglaidhp a rithist, is ghluais iad a-nìos air Ùisdean, ‘s e a-nise na làn-chrìth ‘s fo chlisgeadh. Ach ged a bha Ruairidh còir air a rothaldaga fhaighinn air ais ‘uaithe, is e air a chuartachadh leis na bh’ air fhàgail den fheachd poileis aige, cha b’ urrainn dhà mìr a dhèanamh a chum Ùisdean bochd a shàbhaladh. Cha b’ urrainn don luchd-poileis gluasad, cha robh iad comasach air mìr a dhèanamh ach ga amhairc. Bha iad uile gun chomas gluasaid, labhairt is carachaidh. Mu dheireadh thall, thòisich Ùisdean air sgreuch a leigeil làn eagail is eu-dòchais – agus b’ ann an uairsin a thachair an nì a b’ oillteile buileach: ruith an sglaidhp a-steach d’ a shròn, is d’ a bheul. Cha rachadh e ‘chaoidh à cuimhne Ruairidh, no neach sam bith eile a mhair tron latha ud, mar a thionndaidh sgreuch eu-dòchasach Ùisdein gu fonn Ole Miss Rag ann an nòs pianòla gun stad, agus cha bhiodh cuid aca comasach a rithist air èisteachd ris an fhonn ud gun bhruadar làn ìomhaighean oillteil de na tachartasan aig Ospadal an Dr Siompsain air an latha ud…

 

Eàrr-Ràdh

Cha deach neach sam bith a b’ àbhaist a bhith ag obair aig Ospadal-Inntinn an Dr Siompsain faisg air Dùn Èideann fhasdadh ann an ospadal sam bith eile a-rithist tuilleadh, oir chaidh gach uile duine a bhuineadh ri sgioba an ospadail ud gu tur ‘s gu bràth às a rian air an latha dhorcha ud a chaidh mallachd a’ mhaighstir-chiùil ‘s a threubh a choileanadh anns an àite ud. Ach an ann da-rìreadh a chaidh a choileanadh? Ma chaidh, chan eil an lot a rinn e fhathast air slànachadh, agus a-rèir choslais, cha tachair sin ri ‘r beò. Tha e fiù cosail gu bheil an lot fhathast ri at. Bliadhna an dèidh an latha oillteil ud, nochd pìos naidheachd anns an Albannach:

“Tha e mu bhliadhna air ais an-diugh on a chaidh Ospadail-Inntinn an Dr Siompsain a leigeil ann an dòigh bhrùideil nach gabh fhathast a thuigsinn, no fiù a mhìneachadh. Tha e fìor dhoirbh fiosrachadh mionaideach fhaighinn air cnag na cùise, oir tha luchd-fianaise an tachartais a’ diùltadh labhairt mu dheidhinn, agus an fheadhainn aca a tha rud beag nas deònaiche air conaltradh a dhèanamh ruinn, tha iad fo neòil cho luath ‘s a nì iad oidhirp air tuilleadh innse dhuinn […]

Ach tha àite an tachartais fhèin fo sheòrsa de neul fhathast, agus is e neul dhorcha a th’ innte gu mì-fhortanach. Cha tèid a’ mhòr-chuid de mhuinntir ar baile mòir a-nise faisg air làrach an ospadail sin, ach air uairibh, cluinnear mu dhaoine òga is dàna (no fiù gòrach thar barr) a thèid buileach à sealladh, is iad a’ siubhal mò ‘s faisg air. Ma thèid cuideigin idir faisg air an àite, no co-dhiù do sgìre an àite aig àm sam bith, cha chluinnear ann ach fuaim neònach cosail ri fonn ‘Ole Miss Rag’ le W.C. Handy. Ach is e an nì as miosa buileach gu bheil fìor-uisge na sgìre ud air a thruailleadh gu tur, ‘s muinntir na sgìre air fàs tinn ‘s odhar nan gnùis, agus a’ sìor-sheinn no sìor-fheadalaich ‘Ole Miss Rag’. Nach sin a tha gar toirt air ais do cheus a’ pholasmain à teaghlach an Oll. MhicLeòid nach maireann, eòlaiche-ciùil aig prìomh-oilthigh ar baile? Bha esan ga chumail aig an dearbh-ospadail mus deach a spreadhadh, agus tha fhios gun robh Ùisdean, a bhràthair a b’ òige, gus cuairt a thoirt air an latha ud. Tha esan a-nise air a ghleidheadh ann an Ospadail-Inntinn Chreag an Dùnain, fada o Dhùn Èideann agus Breatainn Bheag na Frainge far am bu mhiann leis tuineachadh. Bidh esan a’ seinn ‘Ole Miss Rag’ gun stad gus an latha an-diugh, ann an nòs is ann an guth nach eil nàdarra do dhuine, ach do phianòla no orcastra. Cha d’ fhuaras riamh is chan fhaighear fhathast sgeul air a bhràthair, no na th’ air fhàgail dheth, ge-tà.”

 

‘S e seo ach a’ phàirt dheireannach de sgeulachd ghoirid le Axel Koehler. Ma chaill thu sìon, tha na pàirtean uile fo cheann-cuspair ‘Sgrìobhadh Cruthachail’.

 

Còireachan an deilbh bhrosnaichte glèidhte aig Alex agus air a chleachdadh fo riaghailtean Creative Commons.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Rosg, Sgrìobhadh Cruthachail | Comments Off

Hanukkah ann am Pàrlamaid na h-Alba #gàidhlig #eubhra #iudhais

Tha chanukiah no menorah againn ann am Pàrlamaid na h-Alba airson Hanukkah an-dràsta. Seo dealbh den Oifigear Riaghlaidh aig foillseachadh a’ chanukiah. Chuir sinn tweets a-mach ann an Eabhra agus ann an Iùdhais – a bharrachd air Gàidhlig – gus … Cum ort a leughadh
Posted in cànan, eabhra, eabhrais, Gabhail pàirt, Gàidhlig, hebrew, Oifigear Riaghlaigh, Yiddish | Comments Off

Coatbridge – Baile na h-Àithne a’ chinn a Tuath #gàidhlig

OK – chan e Àithne (Athens) a’ Chinn a Tuath a chanas iad ri Coatbridge idir, ged a bhiodh e gu math iomchaidh nam bheachd*! 

‘S e am far-ainm ceart a th’ air Coatbridge Crewe a’ Chinn a Tuath oir coltach ri baile ainmeil na rèile ann an Cheshire, tha Coatbridge loma-làn rathaidean-iarainn. Tha ceithir rathaidean-iarainn a’ dol tron bhaile agus tha tèirmineal bogsaichean-luchd (containers) ann cuideachd cho math ri Taigh-tasgaidh Summerlee far am faic thu tramaichean Ghlaschu is Shiorrachd Lannraig a’ ruith a h-uile latha.

Trama Ghlaschu, Summerlee

Agus nas cudromaiche na sin, chan eil dìreach stèisean no dhà ann – tha sia ann uile gu lèir! ‘S iad sin BlairhillCoatbridge MeadhainCoatbridge SunnysideCoatdykeCoille na Cille (Kirkwood); agus Whifflet. Chan eil sin idir dona airson baile le dìreach 40,000 a’ fuireach ann.

Abair gur e deagh ainmean a th’ air na stèiseanan cuideachd. Saoil carson a tha Coatbridge Sunnyside air? Agus nach e ainm fìor shnog a tha ann an Whifflet! (Tòrr nas brèagha na an stèisean fhèin a tha suidhichte anns a’ phàirce-chàraichean aig B&Q mòr ann am meadhan pàirce-gnìomhachais!)

Chunnaic mi seo uile le mo shùilean fhèin nuair a bha mi ann an Coatbridge an latha roimhe air adhbharan rèile. Chaidh loidhne Whifflet a dhealanachadh (electrified) bho chionn goirid agus thòisich na trèanaichean dealain Didòmhnaich anns a’ chlàr-ama ùr aig ScotRail agus bha mi airson an t-seirbheis ùr fheuchainn.

Chaidh loidhne Whifflet ath-fhosgladh ann an 1993 mar mheur-loidhne bho Ghlaschu Mheadhain (Àrd-ìre) a’ cleachdadh aonadan dìosail. Seo mar a bha an loidhne eadar 1993 agus 12/2014.

Loidhne Whifflet 1993-2014

Chan e meur-loidhne bheag bhochd a th’ ann tuilleadh, ge-tà oir tha i a-nis na pàirt de lìonra Loidhne Earra-Ghàidheil (The Argyle Line) a tha a’ ruith tro Ghlaschu Mheadhain (ìre-ìosal) agus air adhart gu Muileann Gàidh is An Dail Mhòr air aon taobh agus gu Tobar na Màthar is cearcal Hamaltan air an taobh eile. Tha na trèanaichean dealanach a’ leantainn air adhart do Chomar nan Allt cuideachd agus tha seirbheisean Didòmhnaich ann a-nis airson a’ chiad uair.

Loidhne Whifflet mar a tha i a-nis

‘S e deagh adhartas a tha seo airson muinntir Whifflet (Na Whiffletaich?) agus ceanglaichean tòrr nas fhèarr aca leis an t-saoghal mhòr – agus leis a’ chòrr de Choatbridge!

Chaidh mi ann Diluain gus an t-seirbheis ùr fheuchainn. Ghlac mi an trèana ann an Ionad Taisbeanaidh (EXG) às dèidh srùbag ann an Coffee and Craic – agus rinn mi air Whifflet. A chionn ‘s gu bheil seirbheisean Whifflet a’ dol tro loidhne an Low Level, tha iad a’ stad aig barrachd stèiseanan (Sràid Earra-Ghàidheil, Baile na Drochaid, Dail Mearnaig, An Ruadh-Ghleann) na b’ àbhaist.

An uair sin, tha an trèana a’ dol air ais air loidhne an High Level agus air loidhne Whifflet agus tro na stèiseanan àbhaisteach. Agus abair loidhne! ‘S e ainm gu math iomchaidh a th’ ann an Cair Maol – tha e gu math gu math maol. Eadar Mount Vernon agus Baillieston, thèid thu seachad air far an robh Sù Ghlaschu uair. Dhùin e ann an 2003 agus a rèir Wiki:

The site is now largely populated by private homes with some derelict remnants of the zoo left; the vacant disused land has become a haven for neds and anti-social behaviour.

Thèid thu seachad cuideachd air an òtrach mhòr a chithear bhon M74 agus factaraidh a tha a’ dèanamh peallaidean fiodha a-mach à seann fiodh airson teas uaine a chruthachadh. Inntinneach!

Nuair a chaidh sinn tro Bhàrr Gheadaidh, smaoinich mi mu Geadaidh Lee bho Rush agus dh’èist mi ri Subdivisions air m’ ipod. (Bheir mi deagh sgleog dhan chiad duine a chanas gu bheil mi a’ coimhead coltach ris! Tha fhios agam agus tha mi air a chluinntinn iomadh turas roimhe! Is bochd gur e a choltas a fhuair mi seach a thalant ciùil no a cuid airgid……)

Geddy Lee

Bha mi a’ dèanamh fiughair ris an stèisean: Coille na Cille. Bha mi a’ smaoineachadh bhon ainm gur e baile beag snog a bhiodh ann ach leis an fhìrinn innse, bha coltas air leth garbh air an àite is gun ach da high rises ann.

Agus an uair sinn, ràinig sinn ar ceann-ùidhe – Whifflet. Cha robh sinn ann ach airson còig mionaidean – bha e fuar agus cha robh dad ann ri dhèanamh – agus an uair sin, ghlac sinn an trèana air ais gu Glaschu taobh Cearcall Hamaltan – bha mi airson Coille na Cille a sheachnadh!

Droch dhealbh aig Stèisean Whifflet – ach bha e fuar agus cha robh dad ann ri dhèanamh is mar sin, cha do dh’fhuirich sinn ro fhada!

‘S e deagh bhliadhna a bh’ ann an 2014 airson còmhdhail rèile uaine ann an Alba le seirbheisean dealanach a-nis a’ ruith air loidhne Chomar nan Allt, loidhne Whifflet agus loidhne Tobar na Màthar gu Comar nan Allt.

Alasdair


Posted in Alba, coatbridge, electrification, Gàidhlig, rathaidean-iarainn, tramaichean, whifflet | Comments Off

Coffee and Craic | Àite blàth sa gheamhradh fhuar

Bho dh’fhosgail dorsan ‘Coffee and Craic’ an Glaschu10708685_959600287402579_765980110196973345_o san Dàmhair, tha deagh fhèill air a bhith air a’ bhùth am-measg an dà chuid luchd-na-Gàidhlig agus luchd-a’-chofaidh bho Bhaile Fhionnaidh gu Baile Eilidh. Tha fhios a’m; chunnaic mi sibh a’ clàradh a-steach innte air Facebook. Tha 25 lèirmheasan aca; tha sin nas mò na th’ againne!

‘S cinnteach gun cuala sibh mu dheidhinn na h-iomairt seo a bha air a maoineachadh, am pàirt, le Firstport agus bho mheasg an t-sluaigh. Bhathar an dùil àite a thogail ann an Glaschu do Ghàidhlig a bhitheadh a’ tabhainn rudeigin nas buige na na ‘dachaighean Gàidhlig àbhaisteach’ dhan eòl sinn fhèin sa bhaile mhòr.

‘S i a’ Ghàidhlig cànan an luchd-oibre, a’ chànan bhlàth, mar an cofaidh a bhitheas iad a’ faotainn bho Dear Green Roast an Glaschu fhèin, air neo na cèiceachan a thig à àmhainnean Amo Torta agus Aunt Jenny’s a tha, mar a chualas air bilean an t-sluaigh, blasta fhèin. Tha biadh ri fhaotainn cuideachd. Seall air sna dealbhan sultmhor seo! Tha Sarah, am manaisdear, cuideachd a’ togail na cànain, is thèid a’ Ghàidhlig a bhrosnachadh am broinn na bùthaidh gu neo-fhoirmeil.

bradan

Dè tha dol?

Bidh clasaichean gan ruith aig ‘Coffee and Craic’ fad na seachdain don luchd-ionnsachaidh agus don fheadhainn eile a tha dèidheil air òrain agus cabadaich an cànan Edein.

Tha corra thachartas eile a’ dol innte, leithid Farpais-cheist agus cofaidh an-asgaidh ma tha t’ ainm ga nochdadh air a’ bhòrd air taobh a-muigh na bùthaidh. Agus cha ghabh beatadh air cofaidh an-asgaidh! (No a’ Ghàidhlig.)

 

Cupan Blàth aig Àm na Nollaige

Tha ‘Coffee and Craic’ an dùil a chumail fosgailte trè shaor-làthaichean na Nollaige. Tha iad an-dràsta a’ sireadh bheachdan an t-sluaigh a thaobh cuin a bu chòir dhaibh fhosgladh agus gu dè na tachartasan a bu mhath leibh fhaicinn na broinn fad a’ gheamhraidh fhuair mhosaich seo. Barrachd chlasaichean seinn, air neo drama fhuranach air Oidhche Challainn? Siuthad ‘s gabh an cothrom. Chan eil àite nas fheàrr aig an àm seo na bliadhna dhut na bùth chofaidh Chuaidhteach na Gàidhlig!

 

Liam Alastair Crouse

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in biadh, Cànain, Cànan & Cultar, cofaidh 's craic, coffe and craic, Gaelic, Gàidhlig, glaschu | Comments Off

Bàrdachd | Siridhea

Dàn ùr le Marcas Mac an Tuairneir.

5669138541_1cbdd3b507_b

Damasgas.
????
Homs.
????
Crìochan na Tuirce.

Seo cogadh cloinne,
Far an ghlèidh balach
Gunna ri a ghruaidh.
Far an sùilich e
Leans a’ chamara,
Tro shùilean falach donna.

Cuiridh e èideadh an t-saighdeir air;
Atharrais athar.
Achdaichidh cogadh sna sràidean
A bha, aon uair, nan raon-cluiche.

Phàirtich balla;
Pocannan-ghainmhich,
Buidheann a bha roimhe nan càirdean.

Damasgas.
????
Homs.
????
Crìochan na Tuirce.

Seo cogadh cloinne,
Far an glèidh caileag
A làmhan ri a cluasan.
Mar a rinn i
Le a peathraichean,
Nuair a chaidh am bhodhradh.

Chan eil i ach airson a leasanan a dhèanamh;
An àite sgrìobhaidh is leughaidh,
Is aithne dhi ainmean pheilearan,
Isnichichean, innealan aimhreite.

Diardaoin,
Rinn iad aran san àmhainn,
Is a bràthair beag an uchd a màthar.

Damasgas.
????
Homs.
????
Crìochan na Tuirce.

Seo cogadh cloinne,
Far an glèidh caileag
Beannag ri a ceann.
Liath-dhearg
Is sradagan oirre,
Rinn i dachaigh ann am batharnach bùtha.

Nì i tomhas air a gheàrr-shuimean;
Dhèanadh i snasachadh,
Nam biodh na goireasan na làmh,
Is ise na bean bheag an taighe.

Na bruadaran,
Chì i cearcall a càirdean,
Taibhseach, ga ghairm dhan dannsa.

Damasgas.
????
Homs.
????
Crìochan na Tuirce.

Seo cogadh cloinne,
Far an glèidh balach
Gunna ri a ghruaidh.
Far an sùilich e
Leans a’ chamara,
Tro shùilean falach donna.

Tha a beul làn cainnt tìr-ghràidh;
Ach san t-stiùidio-dannsa,
Ionnsaichidh e dòigh cèill eile.
Iomlaid èalachais air ainneart.

Sgal gàire
Is fada air falbh,
Bràighlich bioranachd bragadaiche.

Damasgas.
????
Homs.
????
Crìochan na Tuirce.

- Marcas Mac an Tuairneir

Chaidh an dealbh gu h-àrd a chleachdadh le cead Creative Commons.  © Henry Patton 2011

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in bàrdachd, Marcas Mac an Tuairneir, Sgrìobhadh Cruthachail, Siridhea | Comments Off

TurasG – exploring and enjoying the culture of Scotland’s “Gàidhealtacdh” (it says here)

Posted in Gaelic churnalism, rampant quangocracy, wonderful Gaelic websites | Comments Off

Obair le Duais | Teagasg Àrd-sgoile

A bheil sinn a’ dèanamh gu leòr airson na Gàidhlig? Tha Eòghan Stiùbhart air a bhith a’ beachdachadh air sin, agus esan den bheachd nach fhaighear dreuchd nas fheàrr na teagasg san àrd-sgoil.

drawings-on-wallIs urrainn do dhaoine tighinn gu foghlam aig aois sam bith. Tha sin cinnteach. Bidh mi a’ smaoineachadh air caraid m’ athar, Jock, agus mar a bha e na mheacanaig fad bhliadhnaichean, ach a nochd ùidh ann an eachdraidh nuair a dh’fhàs e searbh a chàradh chàraichean. Thug e a-mach ceum agus an uairsin for-cheum, agus tha e a-nis na òraidiche.

Is urrainn do dhaoine tighinn gu Gàidhlig aig aois sam bith cuideachd. Ge b’ e dè aois a tha cuideigin, cho fad ’s gu bheil an dìoghras, an dealas, an dìcheall agus, gu cudromach, an tìde aca, tha an cothrom ann fileantachd a ruighinn. Bidh inbhich an-còmhnaidh ann airson mion-chànanan a thogail agus tha mi a’ guidhe gach soirbheachas dhaibh.

Aig a’ cheann eile, ged nach eil am fàs cho mòr, tha àireamh nach eil beag de chloinn a’ dol a-steach do dh’Fhoghlam tro Mheadhan na Gàidhlig. Chan eil an siostam foirfe, ach tha an àireamh sin air cur ri luchd-labhairt na Gàidhlig gun teagamh, agus tha e air obraichean Gàidhlig a chruthachadh cuideachd.

Chan eil ach aon àireamh cudromach dhomh an ceartair ge-tà, agus ’s e sin nach bi tidsear Gàidhlig aig ìre àrd-sgoile a’ tighinn a-mach am-bliadhna. Mur eil tidsearan àrd-sgoil’ ann, tha an siostam airson foghlam tro mheadhan na Gàidhlig a’ tuiteam às a chèile, ach nas miosa buileach, nam bheachd-sa, tha an cothrom aig deugairean air Gàidhlig a thogail a’ crìonadh cuideachd. Thòisich mi fhèin a’ togail Gàidhlig anns an àrd-sgoil. Is ann anns an àrd-sgoil a tha mi a’ dèanamh bith-beò. Chan eil feum ann a bhith a’ brosnachadh Gàidhlig aig a’ bhun ìre no aig àrd-ìre ma tha a’ mheadhan-ìre a’ fulang dearmad.

Mar Jock aig toiseach mo litreach an-seo, chan eil an àrd-sgoil a’ freagradh ris a h-uile duine. Ach innsidh mi seo dhut eadar an dà shùil, chan eil àite sam bith san t-saoghal, no uair sam bith eile nad bheatha, far am faighear caochladh cho farsaing de chuspairean agus de dh’eòlasan fad chomhair, saor ’s an-asgaidh agus uile ann an aon àite. Ri linn seo, is e àrainneachd air leth torrach airson daoine a thàladh chun na Gàidhlig, air neo ìomhaigh a’ chànain a stèidheachadh ann an inntinn nan daoine a th’ ann.

Is i a’ cheist a chuireas mi orm fhèin fad na h-ùine “A bheil mi a’ dèanamh gu leòr airson na Gàidhlig?” Chan eil mi cinnteach an urrainn dhomh freagairt a thoirt seachad, ach gu bheil mi an dòchas gu bheil mi a’ dèanamh mo dhìchill sin a dhèanamh. Ach, chanainn, ma tha thu airson feuchainn ri ar cànan a ghleidheadh mar chànan beò, chan fhaighear dreuchd nas fheàrr na teagasg san àrd-sgoil.

Tha gach tidsear math ann an Alba dhan aithne gur e tidsear a tha annta, a’ seasamh còraichean an cuspair fhèin. Ach chan eil cuspair eile san dùthaich a tha ann an cunnart a’ dol à bith uile gu lèir mar a tha Gàidhlig. Tha an gainnead de thidsear sam bith a tha a’ tighinn a-mach às na colaistean na dhiteadh air Bòrd na Gàidhlig.

Chan e nach eil na daoine no an t-airgead ann airson a thighinn a theagasg. Tha airgead gu leòr ann airson Sgeama nan Oileanach agus An Cùrsa TBH, agus tha gu leòr an-sàs annta. Cha dèan mi dìmeas air duine sam bith a tha a’ dèanamh an dìchill ann an leasachadh, sna meadhanan air neo sna h-ealain. Is dòcha gu bheil saoghal nam meadhanan a’ tarraing dhaoine a chionn ’s gun creid iad gum bi e math a bhith cruthachail, agus ’s aithne dhomh iomadh duine cruthachail ann. Ach tha saoghal nam meadhanan cheart cho cruaidh air daoine cruthachail is a tha teagasg, agus sin gun a bhith a’ toirt luaidh air a’ chultar de chùmhnantan sealach, geàrr-ùine. Mura bi sinn a’ dèanamh teagasg tarraingeach dha cuid de na daoine sin, cha bhi ach cùmhnant geàrr-ùine aig a’ Ghàidhlig fhèin.

Gu dearbh, tha dùbhlain ann, uaireannan nì a’ chlann tàire ort, ach nach eil beatha làn dhùbhlain, nach eil daoine fàsta a’ dèanamh tàire oirnne? Ma tha thu measail air daoine, bidh thu measail air sgoilearan. Tha a’ mhòr-chuid dhiubh laghach is gasta, dìreach mar tha a’ mhòr-chuid de dhaoine. Agus a thaobh cruthachaidh, feumar cruthachadh ùr a bhith ann gach latha san àrd-sgoil. Obair thrang dha-rìribh, ach a bheil sinn ro thrang airson ar cànan a chumail beò?*

Chan eil a h-uile duine freagarrach airson teagasg sna h-àrd-sgoiltean, agus ma tha aon rud nas miosa na dìth thidsearan, ’s e droch thidsear. Cuiridh mi geall ge-tà, gu bheil fada a bharrachd thidsearan math a-muigh an-sin na tha thu a’ smaoineachadh. Is dòcha gu bheil thusa nam measg. Is e a’ chiad cheum a dh’ ionnsaigh deagh theagaisg dealas a bhith ort dhan chuspair agad; ’s aithne dhomh an dealas sin anns a h-uile tidsear Gàidhlig air a bheil mi eòlach, agus tha mi ga aithneachadh ann an iomadh oileanach, òg agus “leth-òg”, ris an coinnich mi.

Ma tha thu a’ dèanamh Ceiltis no Gàidhlig ann an Glaschu, no Dùn Èideann, no Obar Dheathain, no aig UHI, tha dearg-fheum ort an-dràsta sna h-àrd-sgoiltean. Ma tha thu eòlach air cuideigin le Gàidhlig a rinn ceum ann an cuspair eile, thoir brosnachadh dhaibh a dhol an-sàs ann a bhith a’ teagasg a’ chuspair. Is ann anns na h-àrd-sgoiltean a thèid an cath a chur, agus ’s ann anns na h-àrd-sgoiltean a thèid am blàr a chall mura bi tidsearan àrd-sgoile ann.

Tha an làrach seo a’ toirt fiosrachadh dhut mu ciamar a nì thu tagradh airson cùrsa teagaisg na h-àrd-sgoile.

*BTW, tha na làithean-saora sgoinneil cuideachd!

- Eòghan Stiùbhart

Chaidh an dealbh gu h-àrd a thogail bho làrach-lìn teagasg.com.

 

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànain, Cànan & Cultar, eòghan stiùbhart, FTMG, GME, teagasg, tidsearan | Comments Off

SLÀINTE CUIRP

NOTA FIOSRACHAIDH

Tha an earrainn seo air a tarraing à leabhar a dh’fhoillsicheadh ann an 1877 le A Sinclair (A Mac na Ceàrda), ’s a bh’ air a sgrìobhadh le D MacGilleDhuibh, a bha na lighiche à Poll Iù, Taobh Siar Rois. ’S e “Eòlas agus Seòladh do Luchd-Euslainte” a b’ ainm don leabhar.

THA corp an duine ‘na obair-innealta, no na innleachd de oibrichean; air a dhèanamh, agus gach ball dheth air a chur ri chèile nas glice, ‘s nas iongantaiche, na aon obair no innleachd, a rinn mac an duine riamh; nas grinne air a dhealbh na uaireadair; nas co-fhilltiche na beairt a tha cur air ghluasad soithichean smùide as motha a chaidh riamh air fairge.

Gach ball den chorp mar a tha cridhe, sgamhan, stamag, soithichean fala, fèithean, craiceann, agus àirnean, tha a gnothach, no dhleastanas fhèin air leth aig gach aon dhiubh ri a dhèanamh. An uair a tha gach ball dhiubh seo ann an deagh òrdugh oibre, gu cur an gnìomh an dleastanas fa leth, tha an corp faodar a ràdh ann an cor fallain. Tha cor fallain feumail, chan ann a-mhàin airson comhfhurtachd agus beothalachd cuirp, ach mar an ceudna airson comhfhurtachd agus beothalachd inntinne.

Tha slàinte luachmhor os cionn gach nì air uachdar an t-saoghail, no nì sam bith eile a dh’fhaodar a shealbhachadh. Tha e uime sin ro fheumail gach meadhan a chleachdadh gus slàinte cuirp a ghleidheadh ‘s a dhìon.

Bu chòir do gach neach a bhith taingeil air a son, agus ro chùramach mu timcheall, dìcheall a dhèanamh chum gach cunnart agus adhbhar euslainte a sheachnadh.

Ach nach lionmhor iad a tha mi-thaingeil agus neo-chùramach, agus a’ briseadh an slàinte le aineolas, le an dèanadas agus le an amaideachd fhèin.

Is iad na meadhanan sònraichte a tha nar comas gu bhith gleidheadh a’ chuirp ann an slàinte; aire thoirt do bhiadh, glaine, aodach, àile glan, taigh glan, agus cuimse de shaothair chorporra ’s de thàmh.

FACLAN FEUMAIL

  • chum – gus
  • Luchd-Easlainte – invalids, sick people
  • Obair-innealta – a work of art??rudeigin a tha air a dhealbh gu grinn ’s gu h-ealanta; something that is attractive and skilfully made?
  • Innleachd – invention
  • Gach ball dheth – every member of it (den chorp)
  • Air a dhealbh – designed
  • Nas co-fhilltiche – more complicated
  • Beairt – machine
  • Air fairge – air cuan
  • tha an corp faodar a ràdh ann an cor fallain – one can say that the body is in a healthy state
  • beothalachd cuirpe – physical vigour
  • beothalachd inntinne – mental vigour
  • os cionn gach nì – nas motha na gach nì – above all else
  • uime sin – mar sin – therefore
  • ro fheumail – glè fheumail – very useful

CEISTEAN

  1. Cuin a dh’fhaodar a ràdh gu bheil an corp ann an cor fallain?
  2. Ma tha aon bhall den chorp air a bhriseadh, am faodar a ràdh gu bheil an corp ann an cor fallain?
  3. Dè tha nas prìseile na rud sam bith air uachdar na talmhainn?
  4. Dè bu chòir do gach neach a dhèanamh gus cunnart agus euslaint a sheachnadh?
  5. Dè as adhbhar do bheil mòran daoine ann an eu-slàinte?
  6. Cò as coireach?
  7. Dè na prìomh rudan sònraichte as urrainn dhuinn a dhèanamh gus an corp a ghleidheadh ann an slàinte?

Air a chur ann an: Leughadh Fiosrachaidh Tagged: bodhaig, corp, dotair, eu-slàinte, euslainteach, fallain, ospadal, slàinte
Posted in bodhaig, corp, dotair, eu-slàinte, euslainteach, fallain, Leughadh Fiosrachaidh, ospadal, slàinte | Comments Off