An Diùc Agus A Phìobaire | Alasdair Paul

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%22Angus_MacQuarrie_-_Angus_the_piper_with_his_89_year_old_pipes,_Arisaig%22_(17301127442).jpg

Is iomadh tachartas a chaidh ann an doillearachd tro thìm. Is iomadh sgeul a thèid iomrall air teanga mac an duine; agus thèid cuid dhiubh a chuir trulainn a dh’aona-ghnothach gus an fhìrinn a chleith. Cò am fear dhiubh sin as motha a thug buaidh air freastal an sgeòil seo? Chan fhiosraich do dhuine.

Ach tha aon rud cinnteach agus ’s e sin nach eil fìos aig duine a tha beò san latha an-diugh; dè direach a thachair an oidhche ud. Ach bha. Bha fios aig an fheadhainn a bha an làthair. Nam measg bha pìobaire. Pìobaire à Alba.

La maison Doreè, Paras, Oidhche Iuchair, 1863

Bha Paris air bhoil ann am meadhan na 19mh linn. Bha am baile trang ga ath- chruthachadh anns an dreach neo-aimsireil as aithne dhuinn san latha an-diugh. Bhathar a sguabadh air falbh a h-uile cùl-shràid chumhang den t-seann-bhaile meadhan-aoiseach far an gineadh ar-a-mach is galaran. Nan àite dh’èirich boulevardes leathann nan ruith tro thogalaichean greadhnach is air am puingeachadh le carraighean is ìomhaighean.

B’ e Paris an t-àite san do lorgadh na h-Eòrpaich as adhartaiche nan smuaintean agus nan saoibhreas. Bu nàdarrach e gur ann am Paris a chuireadh seachad an Diùc cuid mhath de a thìde ged a bha na h-oighreachdan aige nan laighe fada gu tuath ann an Alba.

An oidhche sin lorgte e ann an taigh-bìdh La Maison Dorèe mar a bhiodh e air iomadh oidhche eile. Bha La Maison Doreè air na taighean-bìdh a bu chliùtaiche ann am Paras agus bha e làn airidh air ainm air sgàth a chuid sòghalachd a lorgadh na bhroinn. B’ iad a’ chiad rang de na daoine a bu bheartaiche a-mhàin a bha comasach air fhrithealadh, agus bha fàileadh na cuisine ùr a thigeadh às air a mheasgachadh le fàileadh an airgid ùir.

Timcheall a’ chòrnair bho na dorsan a bha fosgailte dhan phoball air sràid Mhòr Boulevard des Italiens bha doras beag ri lorg anns a chùl-shràid Rue Laffitte far an rachadh na h-uachdarain mhòra is daoine cliùteach na linn; falaichte bho amharc a’ mhòr-shluaigh. Shuas staidhir bhon doras bha na cabinets far am faighte am biadh agus am fìon a b’fhearr san t-saoghal còmhla ris na toileachaidhean beaga nach robh ceadaichte do na h-aoighean nam beatha oifigeil. B’ ann dhan taobhsa a chaidh an diùc mar bu ghnàth dha agus a phìobaire na chois.

Theàrn am pìobaire bhon charbad; a-mach dhan chùl-shràid. B’ e oidhche bhruthainneach a bh’ann. Bha na h-eich frionasach, is miann aca fhaighinn air falbh bho chuingealachadh na sràide cumhaing is faileasan nan corra dhuine a bha a’ triall tron leth-dhorchadas mar thaibhsean. Na fhèileadh thiugh, bha am pìobaire a’ faireachdainn teth, mì-chofhurtail agus tachaiseach sna badan far nach biodh e iomchaidh sgròbadh. Bha an diùc air a dhol air thoiseach air agus dh’aithnicheadh am pìobaire air a cheum cugallach gun robh an deoch air, ged nach robh e gu tur air mhisg fhathast. B’ e oidhche fhada a bha gu bhith roimhe, agus bha fhios aige gur ann an urra ris-san a bhiodh e rian a chumail air cùisean cho math’s a b’ urrainn dha.

Thug e a-mach uaireadair bho phòcaid broillich. Fichead ?s a còig às dèidh a h-aon uair deug. B’ e seo an uaireadair a thugadh don Phìobair le banrigh na h-Òlaind às dèidh dhi tadhal air oighreachd an diùca ann an Alba. Air cùl an uaireadair bha na faclan ‘le taing airson ur cuideachd agus ur stiùireadh’ air an gràbhaladh. Don phìobaire bha an uaireadair na shamhla air an inbhe a bha e air ruighinn am measg nan uachdaran agus bhiodh e a’ tàmh gu tèarainte na phòcaid faisg air a chridhe, ge be far an rachadh e. B’ e Duitsis aon de na còig canain a bha aig a’ phìobair. Sin a’ bharrachd air a’ Ghàidhlig a fhuair e aig glùn a mhàthar, ach cha do mheas e a’ Ghàidhlig a bha aige mar chanan nua-aimsireil na h-Eòrpa no clasaigeach mar an Laideann a bha aige, agus mar sin cha bhiodh e air a cunntadh.

Thionndaidh an diùc ris a’ phìobaire is smèid e air. “Come on man. The world waits for no one” Dh’èigh e. Shìn am pìobair a làmh a-steach gu cùl a’ charbaid is thug e a-mach am bogsa leis a’ phìob mhòr na bhroinn. Thuirt e ris an dràibhear, a bha a’ strì leis na h-eich, ann am Fraingis, tarraing às ach a bhith deiseil gus an togail a-rithist. Cha robh e an dàn don diùc feitheamh ri duine sam bith agus cha robh sgeul air nuair a thàinig am pìobaire a-steach air doras an taigh-bìdh. Ach bha fìos aige far an lorgte e; seòmar 6, am fear don rachadh na daoine a bu bheartaiche is a bu chliùitiche.

Nuair a ràinig e an seòmar bha an diùc mar-thà na shuidhe aig a’ bhòrd a’ cur beannachd air a h-uile duine. Bha coltas dachaigheil air an t-seòmar, mar iomadh seòmar grinn ann an taigh mòr no lùchairt bheag, ach cha robh an seachdnar no ochdnar fhireannaich a bha an làthair gan giùlan fhèin mar a bhiodh iad anns an dachaigh. Bha iad air an sìneadh air na sèithrichean, na seacaidean is na crabhatean aca air an tilgeil gu aon taobh is na lèintean aca fosgailte mun mhuineal. Bha an còmhradh àrd is làn lachanaich is an seòrsa cainnt nach biodh iomchaidh an cuideachd an teaghlaichean. Cha robh coltas nan corra bhean a bha san rùm idir mar choltas mhnathan no nigheannan nam fear. Bha na dreasaichean aca aotrom is bha fada a bharrachd craiceann ri fhaicinn orra. Sgiathalaich iad mu na fir mar eòin chian-thìreach.

B’ aithne don phìobaire cuid a bha an lathair. B’ e Napoleon III e fhèin a bha aig ceann a’ ghnothaich. Bha an diùc càirdeach don mhòr-rìgh Napoleon tro a bhean. (Bhiodh e a’ sìor-chur iongnadh air a’ phìobaire cho tric ’s a bhiodh uachdaran na h-Eòrpa càirdeach do chàch a chèile). B’ e an càirdeas sin an t-slighe a thug a-steach an diùc do shaoghal prìomh-uachdaran na Frainge. Ri taobh Napoleon bha Baran Haussmann na shuidhe, am fear a bha os cionn cur an gnìomh nam planaichean aig Napoleon airson Paris. Bha dithis neach gnìomhachais ann; bancair agus fear a bha na mhanaidsear aig companaidh-rèile. Bha an còrr dhiubh nan uachdarain air coireigin; cunnta, baran no prionnsa, cha robh cinnt aig a’ phìobaire. B’ e cuspair a’ chòmhraidh leasachaidhean. Bha an dithis aig ceann a’ bhùird, Napoleon is Haussman, a-mach air mar a bhiodh Paris na h-eisimpleir dhan t-saoghal mhòr san àm ri teachd air mar bu chòir don t-saoghal a bhith air a riaghladh; chan ann a-mhàin gu fiosaigeach, ach a thaobh an t-sòisealtais chothromaich a dh’èiricheadh gu nàdarra bhon rianalachd.

Nochd truinnsear eisirean is botal Bhurgandy air beulaibh an diùc is thòisich e air na h-eisirean a thilgeil sios a sgòrnan gu rapach. Mhothaich am pìobaire don mhì-fhoighidinn ann an sùilean Napoleon ged nach tuirt e smid. Bha fios aig a’ phìobaire nach biodh an còmhradh a’ tighinn ri càil an diùc. B’ fhearr leis còmhradh mu eich no bhoireannaich, ach feumaidh gun robh e dhen bheachd gum bu chòir dha rudeigin a chur ris a’ chonaltradh. ‘S e seo an dearbh rud a tha sinn fhèin a’ feuchainn ri coileanadh air an oighreachd a tha agam air Gàidhealtachd na h-Albann’. Ruith boinneag sùgh eiseir sìos smiogaid an Diùc. Thabhainn e fìon don a h-uile duine is thug e glainne mhòr dha fhèin. Shuath e an sùgh bho shmiogaid le neapraig is lean e air.

“Cha b’ fhada bho bha an oighreachd a thiomnadh dhomh air an fheadhainn a b’ fhaide air dheireadh anns an Roinn-Eòrpa. Siostam àiteachais a bhuinneadh do na meadhan-aoisean a bh’aca an uair sin; fìos agaibh. Cha robh fiù ’s Beurla aig an t-sluagh. B’e Erse a bh’aca; seòrsa de dh’Èireannais choirbte a bh’ann. Ach is mòr an t-adhartas a rinneadh bhon uair sin; tuathanasan mòra, gnìomhachasan is sgoiltean ùra. Tomhas de Bheurla co-dhiù air teanga a h-uile duine. Cha mhòr nach aithnicheadh sibh an t-àite bho mar a bha e!” Ghabh an diùc balgam mòr “Agus, mar thoradh air na h-atharrachaidhean fhuair sinn fiù ’s an cothrom sìobhaltas is Crìostachd a chur a-null thairis le na daoine a dh’fhalbh.” Ghnog a h-uile duine a cheann is bhuail Napolean a bhasan gu h-aotrom.

“Ach gu leòr dheth sin” Shìn an diùc a làmh an comhair a phìobair. “A ghille. A phìobaire uasal. Nach toir sibh beagan togail dhuinn le port no dhà’.” Thug am pìobaire a phìob a-mach às a bogsa is dh’èirich e is e ag airsnealadh na h-ionnsramaid. Dhanns seudan a’ chrùn-choinnleir gu frionasach os cionn an duis mhòir fhads a bha a’ phìob ga gleusadh. Sheas am piobaire gu dìreach is theann e ri Urlar Cumha na Cloinne, am port a ghlèidh farpais Coinneimh a Tuath dha o chionn beagan bhliadhnaichean.

Sguir’, dh’èigh an diùc ‘Sguir dhen cheòl tiamhaidh agaibh. ‘S e a tha dhìth oirnn rud aighearach.’ Bhàsaich fuaim na pìob le osna pianail. Smaoinich am pìobair air a’ phort chruinn a bu shuarach a bh’ aige agus b’e sin a chluich e. Thòisich na caileagan air dannsadh is air mireadh ma thimcheall is thàinig dhithis dhen uachdaranan a-nall nan cuideachd is iad a’ leumadaich mar bhoc fèidh as t-earrach.

Nuair a stad an ceòl ghluais caileag air cùl a’ phìobaire. “An fhìrinn na chanas iad mu na lorgas fo fhèileadh nan Gàidheal?” Thuirt i, is leis a sin thog i pleataichean na fèilidh a’ toirt sealladh air sliasaid gheal a’ phìobaire don a h-uile duine a bha an làthair. Thug am pìobaire snodha-gàire modhail dhi is chuir e air ais fhèileadh an òrdugh.

Sheas an diùc gu cliobach “Seallaidh mo phìobair dhuibh a-nis dannsadh mar is còir dha a bhith'”Ars esan, a’ garachdail. “A bharrachd air a bhith na dheagh-phìobaire tha esan air fear de na dannsairean as fhearr a lorgas ann an Alba. Tha làn a chròig de bhuinn aige a-staigh a ghlèidh e airson a chuid dannsaidh; eh a’ bhalaich!'” Chuir am pìobaire a’ phìob gu aon taobh is rinn e corra cheum dhen Highland Fling ’s e a’ meudachadh nan gluasadan mar ghlaoic is a’ tilgeil a shàilean cho àrd ’s a b’urrainn dha. Nuair a bha e cinnteach gun robh fiamh a’ ghàire air aodann a h-uile duine sguir e is thill e dhan t-sèithear aige.

Bha e air a dhleastanasan a choileanadh. Bha e na fhallas glan a-nis. Chaith e bhuaithe a sheacaid is dh’fhuasgail e coilear a lèine. Nuair a bha e air seatlaigeadh is a thug e sùil air ais dhan bhòrd bha an diùc a’ fàgail an t-seòmair an cuideachd boireannaich. Thug e an uaireadair a-mach às a phòcaid. Còig mionaidean às dèidh aon uair. Aidh, oidhche fhada gu dearbh a bha gu bhith aige.

Dh’èirich Napoleon bhon bhòrd. Bha e air a bhith san aon sèithear fad na h-oidhche; is cinnteach gum feumadh e a chasan altachadh. Chuir e iongnadh air a’ phìobaire nuair a mhothaich e gur ann ga ionnsaigh a bha e a’ tighinn. Nuair a ràinig e an taobh a bha am pìobaire chàraich Napoleon a làmh air a ghualann. “Na èiribh” thuirt e sa Ghearmailtis a bha na bu nàdarra dha na Fraingis ri linn fhuadachadh dhan Ghearmailt na òige “Bha mi dìreach airson taing a thoirt dhuibh. Mo bheannachd oirbh” Leis nach robh e idir an dùil ris thug e greis mus tàinig e gu aire a’ phìobaire gur ann anns a’ Ghàidhlig a bha na faclan mu dheireadh seo. Bha blas caran neònach orra ach thuig e iad gu dearbh; beannachd air a thoirt dhasan; anns a’ Ghàidhlig; bho bhilean Napoleon! Bha annas cho mòr is nach b’urrainn dha freagairt. “Tha fìos agams” lean Napoleon, “Gur iad Gàidheil na h-Albann na daoine as uasaile san Roinn-Eòrpa. Tha meas mòr air a bhith againn, nar teaghlach orra airson ùine fhada. Rachainn cho fada fiù ’s ri radh nach bithinn an seo as aonais dìleab nan Gàidheal. B’ iad na dàin aig Sàr-bhàrd nan Gàidheal Oisin a bhrosnaich a’ chiad Napoleon; sin bràthair m’ athar mar a bhios fìos agaibh. Bha lethbhreac dhiubh na chois anns a h-uile cogadh san robh e an sàs. Cuiridh mi geall oirbh nach robh fios agaibh air a sin.”

Dh’fhalbh am mòr-rìgh is nochd boireannach na àite. Cha robh am pìobaire cinnteach an e Napoleon no an diùc a chuir ga ionnsaigh i. Theann i air slìobadh fhalt le dàrna làimh is a cniadachadh a bhroilleach leis an làimh eile. Bha a cìochan blàth air an dinneadh air cùl amhaich. Dh’fhairich e tachas de sheòrsa eile a-nis fo fhèileadh ach cha ghèilleadh e ris. B’ fheudar dha smachd a chumail air cùisean. Rinn e snodha-ghàire ris a’ chaileig ach le fuachd na shùilean. Ghabh i ris an teachdaireachd is mhèath i air ais a-steach don chuideachd.

B’ e greis mhath mus do thill an diùc dhan rùm le gruaidhean ruadh is falt mì-sgiobalta. Cha robh ach triùir a-nis aig a’ bhòrd is aonar eile gun mhothachadh na shìneadh air chaise long gu aon taobh is e a’ srann gu socair. Bha adhar an t-seòmair tiugh le toit shiogaran. Bha dòrlach chairtean air an sgaoileadh eadar an cuideachd is cruach bheag airgid ri taobh gach fear. Thug an diùc corra bhonn a-mach às a phòcaid is thilg e air a’ bhòrd iad le brag. ‘Cunntaibh a-steach mi’ ars e. Sheall Napoleon air is thuirt e “Ciamar a tha nighean mo bhràthair air an tràth seo, co-dhiù; ur bean a tha mi a’ ciallachadh?”

“Taghta, dìreach taghta'”Fhreagair an diùc, a’ tilgeil fras smugaid leis a h-uile facal. “‘S ise a bu chòir a bhith. Thog mi caisteal dhi air a’ Ghàidhealtachd. An-uiridh, thog mi fiù ’s taigh-samhraidh Babharianach dhi a chuireadh na cuimhne làithean a h-òige anns a’ Ghearmailt.”

“Mar a chuala mise e ’s ann mar seilear fìona as motha a thog sibh an caisteal. Canaidh iad gur ann anns a’ chaisteal agaibh a lorgas am fìon as fhearr san Roinn-Eòrpa.”

“‘S i an fhìrinn gu bheil botal no dhà de dheagh-fhion agam a-staigh. Blaisidh ur mòrachd orra nuair a thig sibh a thadhal oirnn!”

Theann iad ri iomairt chairtean is cearrachais, is cha chualar ach monmharan fann bho seo a-mach. Bha na cnapan airgid a’ sior-mheudachadh is a’ lùghdachadh, ach mhothaich am pìobaire bho oir a shùla gur e cnap an diùca as motha a chrìon thar ùine. Thog am pìobaire uaireadair bho a phòcaid. Fichead mionaid ’s a dhà às dèidh a dhà. Cha ruigeadh iad dhachaigh ro bhriseadh an latha. Chaidh na diogan nam mionaidean is dh’fhàs na mionaidean gus an robh uair a thìde, is barrachd air a dhol seachad. Bha am pìobaire na leth-chadal nuair a chaidh an t-sìth a bhriseadh na spealagan.

Dh’èirich Napoleon na sheasamh. Ghlac am mòr-rìgh an diùc na shùilean is thuirt e le guth cruaidh “Nach mithich dhuibh falbh! Bu chòir dhuibh falbh! Feumaidh sibh falbh a-nis!” Cha robh fios aig a’ phìobaire dè dìreach a dh’adhbharaich an fhearg. An tug an diùc car à Napoleon no an e oilbheum a thug e dha?

Dh’èirich an diùc is chliob e an comhair a chùil. Thog e a sheacaid bho cùl sèitheir is chuir e uime i le riasladh. Thàinig Napoleon mu choinneamh an diùca is phut e a dh’ionnsaigh an dorais e is an uair sin a-mach dhan trannsa. Lean càch a-mach an doras iad leis a’ phìobaire aig a’ chùl feuch de dh’èireadh bhon t-suidheachadh mì-chàilear. Thuislich an diùc a shlighe sios an trannsa le Napoleon air a shàil. Aig mullach na staidhre chruinnich iad nan cròileagan leis a’ phìobaire ceum no dhà gu aon taobh. Lean Napoleon air a’ maoidheadh air an diùc, is an diùc a’ feuchainn ri freagairt a thoirt dha ann an guth circe air a tachdadh.

An do thuit e no an do phut Napoleon e? Sin a’ cheist nach fhaigh freagairt gu bràth. Nochd an diùc bhon chuideachd, ’s e a’ tuiteam sìos an staidhre an comhair a chinn le buillean grànda eadar ballachan cumhang na staidhre is bragail briseadh chnàmhan. Thàinig e a laighe dìreach ro bhonn na staidhre. Bha a bhodhaig glacte, fiar eadar an dà bhalla, le car mì-nàdarra na chas is na amhaich. Rinn am pìobaire a shlighe tro chàch is sios an staidhre gu far an robh an diùc. Chuir e a mheur an taic ri muineal an diùc is e a’ feuchainn ri buille-chuisle a lorg. Ach bha e follaiseach don a h-uile duine gun robh an diùc fuar, marbh.

Shlaod am piòbaire an diùc gu bonn na staidhre is chàraich e an corp na shìneadh air an ùrlar. Phaisg e làmhan an diùc air a bhroilleach is dhùin e a shùilean. Thug e an uaireadair a-mach às a phòcaid. Naoi mionaidean às dèidh a ceithir. Ghreimich e air a’ chnag air ceann an uaireadair is spìon e às e. Stad na spogan far an robh iad. Thug e air ais dha phocaid e is choisich e a-mach an doras a ghabhail adhar fionnar na camhanaich.

 

  • Alasdair Paul

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Rosg, Sgrìobhadh Cruthachail | Comments Off on An Diùc Agus A Phìobaire | Alasdair Paul

Ceann-cinnidh nam maragan uile

24472192712_f09237f8b0_o

Mùirneach, cridheil ’s a tha d’ aodann
Ceann-cinnidh mòr nam maragan uile,
Os an cionn, tha thu nad shuidhe,
Maodal, sgamhan, mionach no caolan,
‘S tu tha airidh air an altachadh daonnan
Cho fada rim làimh ’s rim ghàirdean.

Tàth-chuid

  • 1 mhaodal caora
  • Mionach na caora (?s e sin: an t-adha, an cridhe, na sgamhanan)
  • 250 grama de dhubhagan caora (lòineachain – dubhagan agus an geir)
  • Salann is piobar
  • 3 uinneanan
  • 500 grama de mhin-choirce, bleith gharbh

 

Dòigh-dhèanaimh

 

Nigh le cùram maodal na caora, ga cur caoin air ascaoin mar mhiotag, agus a’ toirt deagh sgùradh air an taobh a-staigh. Fàg i na bogadh feadh na h-oidhche ann an uisge saillte.

Nigh am mionach, agus bruich ann an uisge saillte e airson dà uair a thìde. Tharraing far an uisge e, thoir às na maoth-chnàimhean (na maothalain) agus a’ phìob-sgòrnain, agus pronnaich a h-uile rud le bhith ga mhion-ghearradh le sgian, air neo, ga chur tro inneal-pronnaidh.

Rùisg na h-uinneanan agus bruich iad gu clis san uisge ghoileach agus cuir tron inneal-phronnaidh iad cuideachd. Glèidh an t-uisge goileach san deach am mionach a bhruich. Ann an adhann-ghrìosaich, dath gu mall a’ mhin-choirce gus a bheil e gu math cruasbach.  An sin, cuir a h-uile rud còmhla le beagan dhen uisge ghlèidhte, agus taoisnich am brolamas gus am bi e rèidh, sùbailte.  Lìon mu dhà thrian dhen mhaodal leis ‘a’ ghlutadh’ seo . Dinn às an t-èadhar, agus ceangail am meadhan le sreang ma tha feum air sin. Dèan corra bhriogadh air a’ mhaodal le snàthad gus nach sgàin i fhad ?s a thathar ga bruich. Caoin-bhruich i a trì no ceithir uairean a thìde ann am prais mhòr ghoileach le ceann dùinte. An uairsin, cùm an taigeis blàth agus thoir dhith an sreang. Riaraich buntàta is snèap phronn an cois na taigeis.

Sin an taigeis agaibh deiseil! Agus cuimhnich, gur e a’ chiad thaom dhen taigeis as teotha!

Nuair a thèid a riarachadh, thathar a’ moladh a’ mhaodal fhosgladh fhad ?s a tha i bruichte, teth fhathast agus an taigeis a thoirt do na aoighean mar sin fhèin.  Aig suipearan Burns, thèid a gabhail le dram no leann.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in bàrdachd, biadh, Burns, Cànan & Cultar, còcaireachd, litreachas, Raibeart Burns, reasabaidh, taigeis | Comments Off on Ceann-cinnidh nam maragan uile

Mr. Universe le Rob Shirley

greigich

’S e sgeulachd ghoirid fhicsean-saidheans a th’ ann an ‘Mr. Universe’ le Rob Shirley, a nochd ann an Gairm 46, ann an 1964, agus a tha inntinneach mar eisimpleir de dh’fhicsean saidheans ‘bog’ no ‘sòisealta’ anns a’ Ghàidhlig, sgeulachd a tha a-mach barrachd air ceistean feallsanachdail mun chomann anns a’ bheil sinn beò, na tha i a-mach air ceistean mu shaidheans no mu theicneòlas, mar a bhiodh ficsean-saidheans ‘cruaidh’. Agus ged is cluinnear innte mic-talla air cuid dhe na teamaichean aig Aldous Huxley no aig Ray Bradbury, tha na prìomh cheistean aig Shirley uile gu lèir sònraichte dhàsan agus dhan luchd-leughaidh aige. Ann am ‘Mr. Universe’, tha Shirley a’ faighneachd: dè tha sònraichte mu na Gàidheil agus ciamar a bu chòir dha na Gàidheil rèite a dhèanamh ris na h-atharrachaidhean mòra sòisealta a thig an lùib an t-saoghail nuaidh, nan dèanadh iad rèite ris idir?

Tha ‘Mr. Universe’ stèidhichte ann an saoghal a tha, is dòcha, beagan bhliadhnaichean bhuainn fhathast, far a bheil e comasach do dh’itealan (no do ‘bhàta-adhair’) siubhail eadar Glaschu agus Lunnainn ann an trì mionaidean deug agus far a bheil mac an duine air fad aontaichte fo aon riaghaltas domhanta, le cathair-bhaile ann an Los Angeles. Tha sinn a’ leantainn Dòmhnall Mòr, Gàidheal às na h-Eileanan, a tha air turas a Lunnainn a’ sireadh beatha ùr. Is coltach gur e na Gàidheil (agus na h-Inuit gu neònach) na h-aon daoine air an talamh a tha air diùltadh gabhail ris an rian sòisealta ùr, agus na Gàidheil fhathast an sàs ann an croitearachd, a’ pòsadh aon chèile, a’ creidsinn ann an Dia, agus fiù ’s, a’ cosg fhèilidhean.

Air an itealan, tha Dòmhnall a’ tachairt ri duine beag, am fear-stiùiridh, agus an dèidh dha magadh air Dòmhnall leis cho fada air cùl an t-seanachais ’s a tha e, tha am fear-stiùiridh a’ mìneachadh gu bheil e fhèin an sàs ann am farpais mhòr eadar-nàiseanta anns an taghar ‘Mr. Universe’, le duais deich millean dollar na cois, agus àite anns an riaghaltas dhan fhear a bhuannaicheas. Leis cho mòr, tapaidh ’s a tha Dòmhnall, tha am fear-stiùiridh a’ faighneachd dha am bu toil leis pàirt a ghabhail anns an fharpais. An toiseach, tha Dòmhnall ga dhiùltadh, ach tha am fear-stiùiridh dìorrasach, ga theicheadh mu cuairt Lunnainn, agus aig a’ cheann thall, tha Dòmhnall a’ gèilleadh agus ag aontachadh gun gabh e pàirt innte.

Tha sinn ag ionnsachadh gum feum na farpaisichean strì an aghaidh a chèile ann an còig deuchainnean fa leth, agus anns a’ chiad trì: togail chudruim, leum is ruith, agus eireachdas, tha Dòmhnall a’ dèanamh meadhanach math, ged a tha fear Iapanach beagan air toiseach air. Tha am fear-stiùiridh gun dragh ge tà, oir tha e cinnteach gun dèan Dòmhnall as fheàrr anns a’ cheathramh deuchainn: fearalas. Chan eil e idir soilleir dè seòrsa deuchainn a th’ ann chun na mionaid mu dheireadh, ach nuair thig fichead nighean a-steach dhan raon chòmhstri, is iad dearg rùisgte, tha Dòmhnall a’ tuigsinn gur e seòrsa farpais feise a th’ ann, agus tha e air uabhasachadh:

Dhùin Dòmhnall a shùilean gus an sealladh draosda fhuadach bho a chogais, agus e air chrith leis an tàmailt ’s an oillt. (td. 136)

Tha am fear Iapanach a’ gabhail grèim air Dòmhnall agus a’ feuchainn ri a shadail dha na nigheanan, ach tha Dòmhnall a’ fàs feargach agus a’ gabhail dhan triùir eile anns an fharpais le a dhùirn, a’ dèanamh na cùise orra agus a’ buannachadh an tiotail, Mr Universe, anns an aon ghnìomh.

Ged nach e ficsean saidheans cruaidh a th’ ann, tha e iongantach leughadh mu chuid dhe na ro-innseachan cuimseach a rinn Shirley ann an 1964, nam measg, gum biodh sanasan-reice do luchd-obrach feise air teilidhean ann an taighean-òsta agus gum biodh cabhsairean gluasadach ann am puirt-adhair. Ach cha b’ e beachdachadh air teicneòlas ùr fòcas na sgeulachd seo idir. B’ e an t-amas aig Shirley teachdaireachd shoilleir shòisealta a thoirt seachad agus b’ e sin nach bu chòir dhan Ghàidheil gabhail ris an t-saoghal nuadh ma bhios sin a’ ciallachadh gun tèid an truailleadh leis. Aig deireadh an sgeòil, nuair a bhuannaicheas Dòmhnall an tiotal, Mr Universe, tha e a’ diùltadh na duaise agus a’ tilleadh dha na h-Eileanan, air a sgreamheachadh leis an fharpais fheise, agus on sin, tuigidh an leughadair gu bheil Shirley am beachd, mas e drabastachd a th’ ann am prìs adhartais, b’ fheàirrde na Gàidheil cumail dlùth ri seann chultar nan sinnsirean.

Ged nach eil mi fhìn idir a’ dol leis an teachdaireachd aig Shirley a thaobh glèidhteachais agus cultar nan Gàidheal, chan eil teagamh ann gur e sgeulachd dheuchainneach, adhartach a tha seo, gu h-àraidh a thaobh litreachas na Gàidhlig ann an 1964. Sgrìobh Shirley sgeulachd a bha na ro-shealladh air an litreachas inbheach-òg, dhiostopach a tha air fàs cho bitheanta anns an aona linn air fhichead, dha leithid The Hunger Games, agus bha Shirley gu math dàna aig an àm a bhith a-mach air feis ann an dòigh cho fosgailte anns a’ Ghàidhlig. Thuig Shirley mar a chleachdar ficsean saidheans gus bruidhinn mu cheistean sòisealta, agus a thaobh shlatan-tomhais 1964, sgrìobh e sgeulachd a dh’obraich glè mhath anns an alt sin agus a bha na tlachd a leughadh, eadhan ged nach rachainn leis an fheallsanachd a thàinig na cois.


Posted in FS Gàidhlig Tràth | Comments Off on Mr. Universe le Rob Shirley

Meadhanan Sòisealta na Pàrlamaid – dè do bheachd? #gàidhlig

Am bi thu a’ cleachadh seanailean meadhanan sòisealta na Pàrlamaid? Twitter, Facebook, YouTube, Instagram, Flickr no eile? Dè tha a’ còrdadh riut? Dè nach eil a’ còrdadh riut? A bheil rud sam bith eile a tha thu airson faicinn? Bu toil leinn do bheachdan a chluinntinn ann an suirbhidh a tha sinn a’ dèanamh an-dràsta. … Continue reading Meadhanan Sòisealta na Pàrlamaid – dè do bheachd? #gàidhlig
Posted in Gabhail pàirt, Meadhanan Sòisealta, meadhanana soisealta, social media | Comments Off on Meadhanan Sòisealta na Pàrlamaid – dè do bheachd? #gàidhlig

Mànran – An Dà Là | Lèirmheas

manran

A bheil “An Dà Là” dhà-rìreabh air tighinn air Mànran? Chan eil buileach, ach tha iad a’ gabhail ceum mòr air adhart leis a’ chlàr ùr phoilitigeach aca. Tha Eòghan air a bhith ag èisteachd ris.

Thug sinn sùil air Dotaman Mòr a’ Chiùil Dhuthchasaich an-uiridh le seinneadairean a’ tighinn is a’ falbh às na diofar chòmhlain a bhios a’ cluich ceòl traidiseanta is ceòl Gàidhlig. Tha Skipinnish air tilleadh le clàr singilte ùr “Alive” le Norrie Tago MacIomhair air a’ mhic (agus le bhideo Dhòmhnaill Eòghainn na chois cuideachd, mar bu dual) ach dè mu dheidhinn an t-seann chòmhlain aige, Mànran? Uill, tha iad air tilleadh cuideachd agus mar shamhla air a’ chrathadh mhòr a thàinig orra, ’s e tiotal iomchaidh a th’ anns “An Dà Là” airson a’ chlàr ùr aca.

Tha Gary Innes fhathast ann air a bhogsa-ciùil ge-tà agus tha Eòghainn MacEannraig air èirigh mar phrìomh sheinneadair a bharrachd air a bhith a’ seinn na pìoba agus a’ cur gleus air an fhidheall – thogadh e fonn à cloich ar leam. Mar sin, chan eil iad ag ionndrainn an Tago idir – tha iad air ceum dàna a ghabhail agus tha sin a’ tighinn troimhe.

dealbh le Eoghainn Robasdan

Ged is an dithis Abraich Chlùitich a gheibh a’ mhòr-chuid de dh’aire, nuair a nì thu èsiteachd, tha thu a’ mothachadh gu bheil pìob-uileann Raithean Ó Murchu àrd anns a’ mheasgachadh gu math tric.

Feumaidh mi ràdh gu bheil cuid mhath de na puirt a’ tighinn is a’ falbh gun cus buaidh a thoirt orm seach gun do chòrd iad rium, bha mo chorragan no mo chas a’ tapaigeadh. Tha an ceòl gleansach agus air a dheagh riochdachadh. Is e na puirt mu dheireadh, an seat “Hour”, a chòrd rium a b’ fheàrr. Tha Ross Saunders agus Marc Scobbie a’ toirt urlar àrd dha na balaich eile a bhith ri mire, agus le bhith a’ cluinntinn a’ chòmhlain ann an Talla Mòr Shrath Pheofair aig an Nollaig, tha na fuinn ùra a’ tighinn beò agus a’ brosnachadh dannsa.

Mar sin, ag èisteachd ris na fuinn, chan eil mòran air atharrachadh – ’s ann nuair a thionndaidheas iad ris na h-òrain a bhios sinn a’ mothachadh gu bheil an dà là air tighinn air Mànran. Tha na h-òrain a tha iad air taghadh agus air a sgrìobhadh a’ sealltainn taobh ùr, taobh poilitigeach air a’ chòmhlan, agus ’s fheàirrde iad ri linn sin.

Tha barrachd spionnadh anns na h-òrain bhon tòiseach-toiseachaidh – ’s e a chiad fhear a gheibh sinn Trod – pios eirmseach on dualchas le Ailean Dall, a-mach air a bhean a’ trod ris airson obair na deocha.

Tha guth math sgairteil aig Eòghainn agus chan eil e a’ call a chumhachd a’ seinn sa Bheurla. Tha Pandora’s Box le Daibhidh Francey a-mach air a’ chall is a’ chothrom a tha anns an eadar-lìon, mar a bhios beachdan faoin ceart cho ionann ri beachdan fiosraichte, agus chaidh a sgrìobhadh nuair a bha Bob Lovelace, ceannard treud Algonquin ga chur an greim airsoin iomairt an aghaidh meinnearachd uranium air an talamh dhùthchasach aca.  Nuair a tha an Trumpach Tungach san Taigh Gheal agus tha na Tùsanaich a’ togail fianais aig Creag an t-Seasaimh, ’s e òran iomchaidh a th’ ann airson linn ùr mì-chinnteach.

Chan eil e buileach soilleir dè as coireach gu bheil Eòghainn a’ teannadh ris a’ Bheurla airson loidhne no dhà an-siud ’s an-seo anns “An Dà Là” fhèin. ’S dòcha gun robh e a’ smaoineachadh gum faigheadh an teachdaireachd tarsainn nas fheàrr air neo ’s ann sa dà chànan a thàinig e thuige ach uile gu lèir ’s e òran cumhachdail a th’ ann agus chan urrainn dhuinne an seo aig Taigh Dàna a bhith a’ dol an-aghaidh òran a bhios a’ crìochnachadh leis an teachdaireachd “Bithibh Dàna, Bithibh Treun”.

Tha e a’ cumail ceann a’ mhaide ri Fios Chun a’ Bhàird le Uilleam MacDhùnLeibhe mu dheidhinn eilthireachd à Ile san naoidheamh linn deug. Tha e glè mhath gu bheil an t-òran cudromach seo a’ faighinn èisteachd às ùr. Tha am ball ùr Craig Irving a’ toirt dhuinn tionndadh air an òran iongantach le Ben Harper “I Shall Not Walk Alone” – chan eil mòran rudan fon ghrèin cho breàgha ris an òran mar a chaidh a chlàradh an toiseach còmhla ris na Blind Boys of Alabama, ach tha guth sgàirteil aig Craig agus tha e a’ cur ri fuaim Mànran gu buadhmhor.

Is e còmhlan ceart a th’ ann am Mànran a-nis, agus iad a’ lorg an guth airson a’ chiad uair. Tha e cudromach nach eil eagal air luchd-ciùil traidiseanta a bhith a’ cur an cèill bheachdan agus chanainn gur e sin laigse a tha air a bhith ann o chionn ghoirid, nach eil gu leòr air sin a dhèanamh tron ealain aca. Chòrd an clàr seo rium, ach nì mi fiughar nas motha ris na bhios iad a’ toirt dhuinn anns an àm ri teachd. Gum bi Eòghainn, Gary agus na balaich ag èisteachd ris a’ chomhairle aca fhèin – bithibh dàna, bithibh treun.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Ceòl | Comments Off on Mànran – An Dà Là | Lèirmheas

2017 an Gearran: Cille Mhìcheil an-diugh / Feb. Kirkmichael today

Eaglais Chille Mhìcheil fo Chruth-Atharrachadh

An Giblean 2012

Cha mhòr còig bliadhna air ais, sa Ghiblean 2012, sgrìobh mi pìos an seo mu Eaglais Chille Mhìcheil san Eilean Dubh, an seann eaglais ud le cladh ri taobh Bhàgh Uadal. Leis nach deach càil a dhèanamh rithe thar nam bliadhnaichean,  bha i ann am fìor dhroch stàit.  Ann an 2012 bha planaichean aig Urras Chille Mhìcheil (buidheann shaor-thoilleach) an eaglais a shàbhaladh agus a h-ath-nuadhachadh mar ionad eachdraidheil agus mar ghoireas coimhearsnachd. Bha coltas gu math àrd-amasach aig na planaichean, nan dèanadh tu coimeas eadar an tobhta a bha anns an eaglais aig an àm sin (fiù ‘s na bu mhiosa às dèidh dhan mhullach tuiteam  a-steach fo shneachd trom san aon bhliadhna) agus dealbhan spaideil na làrach mar a bhiodh e às dèidh nan obraichean rùnaichte uile. An-diugh tha mi airson sùil a thoirt air na h-adhbharan air cudromachd na làraich, agus cuideachd air na thachair anns an eadar-àm.

Chaidh an eaglais a stèidheachadh sna Meadhan Aoisean le paraiste aice fhèin, bho 1662 a-mach còmhla ri Cùl a’ Chùdainn mar pharaiste ùr, Ruigh Solais.  San latha an-diugh ‘s e àite sàmhach, iomallach a th’ ann, ach cha robh e an-còmhnaidh mar sin. Feumaidh cuimhne a bhith againn gun robh Baile Dhubhthaich na àite-taistealachd cudromach cliùiteach sna Meadhan Aoisean, agus thar nan linntean thàinig iomadh taistealach bho cheann a deas na h-Alba, gu tric a’ leantainn na seann slighe bho sgrìn Naomh Fionan aig Taigh Mhàrtainn ann an Gall Ghàidhealaibh.  Ghabh an luchd-siubhail seo – is iad luchd-turais an linn, agus cuid dhiubh beartach gu leòr – an rathad bho Mhanachainn Mhic Shimidh tron Eilean Dubh thorrach fhuranach gu Crombadh gus am bàta-aiseig fhaighinn gu Neig agus an rathad gu Baile Dhubhthaich. Nam measg bha an Rìgh Seumas IV, a bha ann am Baile Dubhthaich ochd tursan deug mu 1500, is e a’ measgachadh taistealachd agus poilitigs.  ‘S e ‘Slighe an Rìgh’ a tha air an rathad seo an-diugh fhathast.

An t-Iuchair 2012

Mar sin chan eil ann an àite iomallach bochd a bha anns na paraistean seo, ach ann an sgìre thrang shoirbheachail, agus an luchd-fearainn gu tric beartach gu leòr airson eaglaisean a thogail agus leacan-uaighe mòr-sgeadaichte a phàigheadh, mar a chì sinn anns na h-eaglaisean aig Cille Mhìcheil agus Cùl a’ Chùdainn agus sna cladhan aca. Lean seo fad linntean, fada às dèidh àm nan taistealachan cuideachd, agus mar sin tha leacan agus carraighean-chuimhne gu math drùidhteach aig an dà chuid, Cille Mhìcheil agus Cùl a’ Chùdainn, bho na Meadhan Aoisean gus an 19mh linn. Ged a chaidh an dà thogalach o fheum mar eaglaisean-paraiste o chionn 200 bliadhna, agus chaidh Cùl a’ Chùdainn a dholaidh, chaidh Cille Mhìcheil a chleachdadh fhathast mar thrannsa-adhlacaidh do phrìomh theaghlaichean na sgìre. Bha e ro anmoch Cùl a’ Chùdainn a shàbhalachdh, ach bha an t-Urras agus mòran sa choimhearsnachd den bheachd gun robh Cille Mhìcheil, le a h-eachdraidh fhada inntinneach agus a leacan agus a carraighean brèagha, airidh air ath-nuadhachadh.

an t-Sultain 2016

Agus às dèidh dhaibh mothachadh a dhùsgadh agus maoin a thogail agus iarrtasan-tabhartais gun chrìoch a lìonadh fad fichead bliadhna, ach iad-fhèin an eidheann chronail a thoirt falbh agus na ballaichean a propadh suas, tha iad air a’ chùis a dhèanamh mu dheireadh thall. Le cuideachadh bho iomadh buidheann, nam measg bho Mhaoin-Dualchais a’ Chrannchuir, thòisich an obair mhòr air an togalach. Tha na bha ri fhaicinn sna planaichean còig bliadhna air ais ri aithneachadh beag air bheag ann an da-rìribh a-nis. Tha a’ chompanaidh Laing Traditional Masonry dèanadach leis na ballaichean agus a’ mhullach, anns a bhith a’ cleachcadh na seann chlachan agus sglèataichean cho fad ‘s a ghabhas, agus dòighean-obrach tradiseanta. Mar sin ‘s urrainn do luchd-obrach òg na sgilean seo ionnsachadh, agus bha bùthan-obrach de mhuinntir na sgìre cuideachd. Ghabh mi fhìn pàirt ann an tè airson obair-snaidhidh cloiche, agus chuidich mi mar shaor-thoileach na h-arc-eòlaichean a bha a’ cladhach an làir am broinn na h-eaglais.

arc-eòlas san làr

Anns an eadar-àm cha mhòr nach eil am mullach agus na ballaichean deiseil, tha leacan air an làr, tha iad a’ cur sìos càballan dealain, agus tha iad a glanadh agus a’ càradh nan carraighean-cuimhne, gu h-àiridh an ‘Regnard memorial’ bhrèagha chlasaigich. Nuair a bhios sin deiseil, bidh iad a thoirt a-steach agus a’ taisbeanadh cuid de na leacan snaidhte às na 14mh agus 15mh linntean bhon dà chladh. Tha a’ chuid ann an Cùl a’ Chùdainn gu sònraiche àlainn – tha iad gu ìre mhòr fon fhòid fhathast. Tha iad fìor phrìseil agus sònraichte, mòran le ìomhaigh claidheimh le seòrsa cuibhle mun dòrn-chur agus geugan a’ tighinn às an lann, ach tha iad an cunnart bho na siantan agus bho na lomairean-feòir làidir aig a’ Chomhairle.

Cùl a’ Chùdainn

Chan eil cho doirbh idir a-nis creidsinn gum bi an aisling a bha aig an Urras ga firinneachadh. Tha iad rim moladh airson am foighidinn agus an dìlseachd, agus airson na rinn iad dhuinn uile. ‘S e goireas mìorbhaileach dhan choimhearsnachd agus do dhualchas Rois an Ear a bhios ann,  ionad-tadhail a tharraingeas thaistealaich ùra air ais do Shlighe an Rìgh. Agus nuair a bhios bàta-aiseig Neig-Crombadh a’ ruith a-rithist as t-samhradh, cha bhi e fada idir bho Bhailtean Mhachair Rois….

**************************************************************************************

The transformation of Old Kirkmichael

Sep 2016

Almost 5 years ago, in April 2012, I wrote a piece about Kirkmichael Church in the Black Isle, that old church with a graveyard beside Udale Bay. As nothing had been done to it over the years, it was in truly desperate condition then. In 2012 the Kirkmichael Trust (a voluntary group) had plans to save and restore the church as a historic monument and a community resource. These plans looked pretty ambitious when you compared the ruinous church then (even worse after the roof fell in after heavy snow) with the attractive pictures of the site as it would look after all the desired works. Today I want to have a look at the reasons for the importance of the site, and at what has been happening there in the meantime.

Cullicudden churchyard

The church was founded in the Middle Ages with its own parish, from 1662 combined with Cullicudden as Resolis parish. Nowadays it’s a quiet spot off the beaten track, but that was not always so. We have to remember that Tain was a famous, important place of pilgrimage in the Middle Ages, and over the centuries many a pilgrim made his way there from the south of Scotland, often following the old pilgrims’ route from the shrine of St Ninian in Galloway. These travellers – the ‘tourists’ of their day, many of them wealthy – took the road from Beauly’s monastery through the fertile, hospitable Black Isle to Cromarty, to get the ferry over to Nigg and the road to Tain. Among them was James IV, who visited Tain 18 times around 1500, combining pilgrimage with politics. The route is called the King’s Way to this day.

Cullicudden mediaeval sword-slab

These parishes were therefore not poor, isolated places, but part of a bustling, prosperous area, where landowners were often rich each enough to finance churches and pay for ornate grave-slabs, as we see in the churches of Kirkmichael and Cullicudden and their graveyards. This continued down the centuries, long after the time of the pilgrims, and so we see impressive memorial stones in both Kirkmichael and Cullicudden, from the Middle Ages to the 19th century. Although both buildings went out of use as parish churches about 200 years ago, and Cullicudden Church became completely ruined, Kirkmichael was still used as a burial aisle for the leading families of the area. It was too late for Cullicudden to be saved, but the Trust and many in the community believed that Kirkmichael, with its long, interesting history and its fine memorial slabs, was well worth restoring.

And now, after 20 years of raising awareness, and funds, and filling in countless grant applications, and themselves removing damaging ivy and propping up the old walls, they have finally reached their goal. With help from many bodies, among them the Lottery Heritage Fund, work on the great project has begun. What we saw in the ambitious plans back then can gradually be recognised in reality. The firm Laing Traditional Masonry have been working industriously on the walls and roof, re-using the old stones and slates as far as possible, and using traditional methods. In this way young masons can learn these old skills too, and there have also been workshops for the community – I took part in a stone-carving one myself. I also volunteered on the dig run by archaeologists in the floor of the church.

Oct 2016

By now the walls and the roof are nearly finished, there are stone slabs on the floor, they are laying electricity cables , and they are cleaning and repairing the memorial plaques inside the church, especially the fine classical ‘Regnard memorial’. When that is all finished they will be bringing in and displaying some of the carved 14th and 15th century grave slabs from both graveyards. Those in Cullicudden are particularly beautiful – they are largely covered by turf nowadays. They are all precious and very special, many of them with a carved sword with a kind of wheel around the hilt and branches coming out of the blade, but they are in danger from the elements and the council’s hefty lawnmowers.

Jan 2017

It’s not so hard at all now to believe that the Trust’s dream will really come true. They are to be congratulated for their patience and their faith, and for what they have done on behalf of us all. It will be a marvellous resource for the community and for our Easter Ross heritage, a visitor-centre that will draw new pilgrims back to the King’s Way. And when the Nigg-Cromarty ferry starts up again for the summer, it won’t be far away at all from the Seaboard Villages…

Kirkmichael Trust: http://www.kirkmichael.info/  (videos and pictures, background)

Kirkmichael on Facebook: https://www.facebook.com/kirkmichaeltrust/

The King’s Way: http://walkingandwriting.blogspot.co.uk/2012/06/blogger-has-unfortunately-become.html

 

 

 

Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off on 2017 an Gearran: Cille Mhìcheil an-diugh / Feb. Kirkmichael today

An Dream Dearg – Rèabhlaid na Gaeilge ann an Èirinn a Tuath

16106462_10154338378486247_1162323282_o

O chionn ghoirid, ma bha caraidean agad le Gàidhlig na h-Èireann a’ fuireach anns a’ Cheann a Tuath, mhothachadh tu cearcall geal air cearnag dhearg a’ nochdadh mar dhealbh air an Fhacebook agad – tha Marcas Meinnearach a’ mineachadh barrachd dhuinn mun Dream Dearg. Bigi Linn!

’S ann gu tric a tha luchd-poilitigs a’ cleachdadh cànan mar inneal-cogaidh agus ’s ann an Èirinn a Tuath a chìthear seo ach gu h-àraid.
A-rèir Aonta Dihaoine na Ceusta no an ‘Good Friday Agreement’ feumaidh Riaghaltais na 6 Chonntaidh, Achd na Gaeilge a thoirt a-steach, rud a tha poball na Gaeilge fhathast a’ feitheamh air o 1998. Feumaidh an dà phàrtaidh as motha ann an Èirinn a Tuath- an DUP is Sinn Féin an-dràsta – a bhith na cèile-riaghaltais. ’S iad pàrtaidhean gu math eadar-dhealaichte a th’ annta air taobhan gu tùr diofraichte gu poilitigeach; fear a-mhàin (DUP) aonachdach agus fear eile (Sinn Féin) poblachdach. Ann an 2011 bha smachd aig Sinn Féin air an Roinn Oideachais agus chaidh tòrr Gàidheal-sgoiltean a thogail san ùine sin. Bha Poball nan Aonaidh agus an DUP air leth mì-thoilichte. Thuirt an DUP gur ann air adhbharan poileataigeach agus chan ann air adhbhar cultarail a bha Sinn Féin a’ dèanamh nan co-dhùnaidhean oideachais seo.
O 2016 air adhart tha an DUP a-nis os cionn an Roinn Oideachais agus a’ gluasad an aghaidh Gàidheal-oideachas. Tha luchd nan Gaeilge ann an Èirinn a Tuath a’ faireachdainn gun robh an DUP a’ dèanamh leth-breice orra bhon uair sin. San t-Samhain seo chaidh thuirt Peter Weir, Ministear Oideachais, nach robh a Roinn deònach conaltradh sam bith a dhèanamh tro Ghàidhlig na h-Èireann nas motha. Thuirt Aire a’ Phobaill, Paul Given, cuideachd gun robh e a’ cur deireadh le sgeama maoineachaidh (Líofa). Bha £50,000 ann airson cuideachadh ri suas gu 100 sgoilearan a dhol gu cùrsaichean Gàidhealtachd gach bliadhna. Ach a bharrachd air seo, chaidh air iarrtasan Gàidheal-sgoilean a dhiùltadh gun chùis shoilleir.

16121732_10154338377511247_1633694672_o
Chaidh an Dream Dearg a stèidheachadh ann am Beul Feirste ann an 2014 as dèidh latha mòr na Gaeilge ann an Èirinn: Dearg le Fearg. Bha iad a’ sireadh còraichean cànan sna 6 Chonntaidh agus a’ feuchainn ri Achd na Gaeilge fhaighinn. Bha am buidheann fhèin sàmhach gu leòr gu ruige seo. Tha iad a’ cleachdadh fàinne air bhrat dearg mar shuaicheantas. Tha am Fàinne fhèin ainmeil mar shuaicheantas na Gaeilge bho 1913 a-mach nuair a thoisich Piaras Béaslaí e mar dhòigh le luchd na Gaeilge aithneachadh.
Chuir an Dream Dearg sluaigh-fhianais air dòigh ann am Beul Feirste an t-seachdain seo chaidh. Ged a thuirt Paul Given, Ministear a’ Phobaill, nach robh e airson taic Líofa a ghearradh, madainn an sluaigh-fhianaise, chaidh an sluaigh-fhianais air adhart. Tha am Dream Dearg a’ gealltainn gu bheil iad dìreach a’ tòiseachadh agus gun cum iad orra a’ sabaid airson còraichean cànan sna 6 Chonntaidh. Tha iad a’ dol bho neart gu neart agus a’ toirt aire air cheist na Gaeilge air feadh an Rìoghachd Aontaichte.

“Is muid An Dream Dearg. Is sibh an Dream Dearg. Is cuid den Dream Dearg gach duine a chreideann i gcothromas, cearta agus cóir. Bígí páirteach sa ghréasán oscailte seo de dhíograiseoirí Gaelacha ó gach cearn agus cúlra. Bígí linn. Bímís #DeargleFearg.”

– Marcas Mèinnearach

16111522_10154338379566247_18530031_n

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànain, Cànan & Cultar, Naidheachdan & Poileataigs | Comments Off on An Dream Dearg – Rèabhlaid na Gaeilge ann an Èirinn a Tuath

Seiseanan foghlaim #Gàidhlig rim faighinn!

Tha na leabhraichean air fosgladh an-diugh airson seiseanan foghlaim air an ath theirm sgoile. Tha seiseanan Gàidhlig agus seiseanan dà-chànanach rim faighinn airson foghlam tro mheadhan na Gàidhlig agus airson luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig san sgoil. Ma tha an clas/sgoil agaibh airson’s gun tig cuideigin bhon phàrlamaid a-mach dhan sgoil agaibh airson seisean spòrsail is eadar-obrachail … Continue reading Seiseanan foghlaim #Gàidhlig rim faighinn!
Posted in Foghlam, Gairm Fianais, Gàidhlig, Scottish Parliament, Scottish Parliament Outreach | Comments Off on Seiseanan foghlaim #Gàidhlig rim faighinn!

Rathaidean-iarainn san t-Saoghal Àrsaidh 1: Iosrael/Palastain #gàidhlig

Sgrìobh mi sreath air a’ bhloga seo  air an robh Rathaidean-iarainn san t-Saoghal Ùr bho chionn greiseag – na Stàitean Aonaichte, Canada, Sealan Nuadh is eile.

Nuair a thug caraid dhomh seann leabhar-abairtean Eabhra bho chionn goirid, thug sinn orm smaoineachadh air cuspair eile – rathaidean-iarainn anns an t-Saoghal Àrsaidh!

palestinerailwaysposter

Mar sin, rinn mi rud beag rannsachaidh air-loidhne agus cheannaich mi seann leabhar The Railways of Palestine and Israel (1984) le Paul Cotterell.  Rud a tha inntinneach – agus brosnachail – ‘s e sin nach eil e furasta leughadh mu rathaidean-iarainn Iosrael/Palastain san latha an-diugh sa Bheurla. Ged a tha tòrr stuth ann, tha a’ mhòr chuid ann an Eabhra is Arabais mar as còir.

Chaidh a’ chiad rathad-iarainn ann am Palastain fhosgladh ann an 1892 eadar Iopa agus Ierusalem. Leudaich an lìonra rèile gu mòr sna trì deicheadan às dèidh sin, a’ ceangal bhailtean an dà chuid ann am Palastain fhèin agus ann an an dùthchannan eile – Siria, Iordan, Leabanon agus an Èipheit.

Chithear cuideachd gun robh an rathad-iarainn a’ frithealadh cuid de na bailtean a tha sa Bhruthaich an Iar agus ann an Raon Ghasa san latha an-diugh, a’ gabhail a-staigh Cathair Gasa, Tulkarem  agus Nablus.

palestinerailways1924

palsetine-railways

Beagan poileataigs! Mus tèid mi air adhart do rathaidean-iarainn às dèidh stèidheachadh Stàit Iosrael, bu chòir dhomh ràdh far a bheil mi a’ seasamh a thaobh Iosrael is Palastain gus nach bi mì-thuigse sam bith ann. Tha mo làn thaic ri ri Fuasgladh an Dà Stàid, le stàit Palastaineanach stèidhichte air crìochan ro 1967.

Dh’atharraich cùisean gu mòr a thaobh nan rathaidean-iarainn às dèidh cogaidhean 1947-49 agus stèideachadh Stàid Iosrael ann an 1948.  Chaidh tòrr den lionra a sgrios agus chaidh na cheanglaichean ri dùthchannan eile uile a ghearradh agus chailleadh na rathaidean iarainn anns a’ Bhruthaich an Iar agus Raon Ghasa cuideachd.

Chaidh an siostam ath-thogail taobh a-staigh crìochan stàid Iosrael mean air mhean. Aig an tòiseach, rinn an rathad-iarainn gu math ach bha riaghaltas na dùthcha ùir seo beò-ghlacte le càraichean agus le bhith a’ togail rathaidean-mòra. Mar sin, ged a chleachd 4.4 millean daoine na trèanaichean ann an 1960, bha an àireamh seo air ìsleachadh gu 2.5 millean ann an 1990.

220px-flag_of_israel_railways-svg-1

Suaicheantas Rathaidean-iarainn Iosrael 

Aig deireadh nan 1990an, bha cùisean cho dona is gun deach an loidhne eadar Tel Aviv agus Ierusalam – an dà chathair-bhaile as motha san dùthaich – a dhùnadh.

Anns an linn seo, ge-tà, tha cùisean air atharrachadh gu mòr. Bha na rathaidean-mòra ro shoirbheachail dhan ìre is gun robh fada cus trafaig ann is bha feum air rathaidean-iarainn ùra. ‘S ann le Riaghaltas Iosrael a tha Rathaidean-iarainn Iosrael agus tha iad air airead mòr a chosg air loidhnichean ùra san deich bliadhna mu dheireadh. Chaidh loidhne Tel Aviv gu Ierusalam ath-fhosgladh cuideachd.

Seo an lionra mar a tha e an-diugh.

img_4913

Am measg nam planaichean a th’ aca aig an àm seo tha:

  • A’ dèalanachadh an lionra rèile air fad
  • Rathad-iarainn ‘astar-luath’ ùr eadar Tel Aviv agus Ierusalam (gu bhith a’ fosgladh am-bliadhna)
  • Loidhnichean ùra, a’ gabhail a-steach loidhe tro fhasach an Negev gu Eilat, a’ chathair-bhaile as fhaide a deas san dùthaich air Gulf Aqaba.

Tha siostam tramaichean ann an Ierusalam cuideachd agus tha planaichean ann airson tramaichean ann an Tel Aviv cuideachd.

Sin suidheachadh Iosrael. Dè mu dheidhinn sgìre Ùghdarras Nàiseanta Phaileastain? Chan eil rathad-iarainn sam bith ann aig an àm seo, gu mì-fhortanach. Dh’fhaodte gun tachair e latha den làithean, ge-tà. Mar phàirt de dh’iomairt na sìthe, mus do bhris sin sìos, bha còmhradh ann air rathad-iarainn eadar Gaza agus am Bruthaich an Iar, rud a bhiodh feumail gus an stàid a cheangal ri chèile. Tha an t-ùghdarras air a bhith a’ beachdachadh air loidhne eadar Gasa agus an Eipheit cuideachd. Chan eil mòran coltais ann gun tachair dad a thaobh rathaidean-iarainn ann am Palastain gus am bi sìth ann agus gus an tèid Stàit Phalastaineanach a stèidheachadh, ge-tà.

Alasdair


Posted in Iosrael, Israel, Israel Railways, Palastain, Palestine, Rakevet Yisra'el, rathaidean-iarainn, רַכֶּבֶת יִשְׂרָאֵל | Comments Off on Rathaidean-iarainn san t-Saoghal Àrsaidh 1: Iosrael/Palastain #gàidhlig

Ceisteachan-Ciùil | Marcas Mac an Tuairneir

 

By MaxPride at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=6821606Na h-òrain a thug buaidh air a’ bhàrd agus sgrìobhadair dràma, Marcas Mac an Tuairneir.

’S e a’ chiad òran air a bheil cuimhne agam…

‘S e a’ chiad chuimhne a th’ agam a bhith anns an t-seann-taigh a bh’ againn ann am Bishopthorpe. Cha bhithinn nas sine na dà bliadhna agus m’ athair a’ coiseachd timcheall an t-seòmar-chaidil mi is e a’ seinn Scarborough Fayre. Bhiodh mo mhàthair a’ seinn ‘Mary Mary, quite contrary…”, cuideachd, mu dhèidhinn Màiri Banrigh nan Albannach is i na phrìosanach ann an Sasainn. Mar Shasannach, a’ fuireach fad mo bheatha inbheach gu ruige seo, tha siud gu math èibhinn. ‘S dòcha gur i ban-fhàidh a th’ innte.

Ag èirich suas, bha an taigh làn ciùil Èireannaich. Bha mo mhàthair dèidheil air Mary is Frances Black is bana-sheinneadairean nan duanairean ‘A Woman’s Heart’ is chòrdadh Clannad rim athair, is ceòl ath-bheothachadh an traidisein Shasannaich, leithid Fairport Convention. B’ ann aig Clannad ann an Ionad Barbican Eabhraig a bha a’ chiad chuirm agam is mi mar sheachd bhliadhna. Tha cuimhne leam mar a dh’fhairichinn ceòl nam beusan is drumaichean nam bhroinn. Bheir an leithid togail dhomh fhathast.

’S e an t-òran a chuireas samhradh nam chuimhne…

Chuireadh sinn cha mhòr a h-uile samhradh seachad ann an Èirinn, seach bliadhna no dhà nuair a bha saor-làithean againn ann an Alba. Aon bhliadhna bha sinn ann an Conamara a’ siubhail Rathad an Speura is dh’èist sinn ris an òran den aon ainm aig Frances Black. Ann am Maigh Eò, air bliadhna eile dh’èist sinn ris a’ chlàr aig Shaun Davey is Rita Connolly, a bheir seachad eachdraidh Gráinne Ní Mháille.

Bheir ‘Frozen’ aig Madonna orm smaoineachadh air làithean m’ òige ann an Eabhraig is ‘F.E.A.R.’ aig Ian Brown is mi nam dheugaire a’ dèanamh A-Levels. Chòrd an clàr ‘Miseducation of Lauryn Hill’ rium gu lèir aig an àm sin is bheir ‘Sista Sista’ aig Beverley Knight air seann-charaidean a bh’ agam, mus dh’fhàg mi an taigh gus ceum a thòiseachadh ann an Obar Dheathain.

’S e an t-òran a bheir orm smaoineachadh air gaol agus gràdh…

Bheir orm an t-òran ‘Unison’ aig Bjork a smaoineachadh air seann-bhràmair a bh’ agam
mi òg nam oileanach. Bheir ‘A Sorta Fairytale’ aig Tori Amos a smaoineachadh air bràmair eile is mi na bu shine aig an àm sin. Fhad ‘s a bheachdaicheas mi orra, tha susbaint nan òran gu math freagarrach ann an dòigh air choireigin.

O chionn bliadhna no dhà chuir mi tweet gu Siobhán Donaghy a’ gealltainn gun coisichinn sìos an trannsa is an t-òran aice ‘Ghosts’ a’ cluich ach tha mi fhathast a’ feitheamh ri mo phrionnsa ruadh. Any takers? Ha ha!

’S e an t-òran a sheinneas mi aig Karaoke/Cèilidh…

Sna nochdadan bha mi gu math dèidheil air ceòl RnB is Soul a bhuineadh don rìoghachd seo is na Stàitean Aonaichte. Bha còmhlan nam boireannach air leth aig an àm sin. Bho shin a-mach tha mi air seinn ‘Don’t Let Go’ aig En Vogue is ‘Just A Step From Heaven’ aig karaoke. Is toil leam cuideachd ‘Black and Gold’ aig Sam Sparro. Tha sin a’ còrdadh rium a ghabhail.

’S ann le Trosg a bhios mi a’ seinn aig cèilidhean, mar is àbhaist. ’S toil leam a bhith seinn òran iomraidh a stiùireas Aonghas air a bheil ‘Iomairibh Eutrom’ is ’Leis an Lurgainn’, cuideachd. Ma tha mi fhìn aig an stiùir, bheir mi òran Èireannach ’Níl Sé ’n Lá’, a chòrdas ris na balaich, is chan fhaigh mi a-mach às an doras gun a bhith a’ gabhail ‘Cànan nan Gàidheal’ sna làitheann-sa, às dèidh dhomh a ghabhail air cuairt dheireannaich Bonn Òr a’ Chomuinn Ghàidhealaich, am bliadhna.

’S e an t-òran a chuireas ann an deagh shunnd mi…

Mar as tric ma ghlacas òran mi, bidh mi ag èisteachd ris a-rithist is a-rithist air an fhòn-làimhe agam. An-dràsta tha ‘Like A Shadow’ aig Robyn Sherwell air an liosta-cluiche an taca ri ‘Silver Linings’ aig Leo Kalyan, ‘Miss America’ aig Ingrid Michaelson is ‘Shades of Blue’ Kacy Hill. Is toil leam ceòl pop a tha caran ‘leftfield.’

A thaobh nan seann-chlasaig is toil leam ‘Ain’t no Sunshine’ aig Bill Withers agus tha stuth aig Sugababes is Girls Aloud math airson sing-a-long is mi anns a’ chidsin. Ís toil leam gu mòr ‘Flatline’ a chuir Mutya Keisha Siobhán a-mach nuair a dh’fheuch iad comeback o chionn ghoirid. Ach ma tha mi feumach air tilleadh dhan tùs taghaidh mi trì òrain aig Mary Black: ‘Babes in the Wood’, ‘No Frontiers’ agus ‘Columbus.’

  • Tha an dàrna leabhar bàrdachd aig Marcas, ‘Lus na Tùise’ ri fhaotainn bho Chlò a’ Bhradain air loidhne. Tuilleadh fhiosrachadh ri fhaotainn bho marcasmac.co.uk
  • Seinnidh Trosg air bainnsean, bar mitzvathan is tiodhlachaidhean air feadh na Gàidhealtachd is tuilleadh fhiosrachadh ri fhaotainn aig trosg.com

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànan & Cultar, Ceòl | Comments Off on Ceisteachan-Ciùil | Marcas Mac an Tuairneir