Pàrlamaid na h-Alba air duais ruigsinneachd fhaighinn airson uathachas #gàidhlig

Fhuair Pàrlamaid na h-Alba duais ruigsinneachd airson uathachas (autism) bho chionn goirid.  ‘S e togalach Pàrlamaid na h-Alba a’ chiad togalach ann an Alba a a tha air an duais seo fhaighinn agus chaidh an inbhe seo a thoirt dhan … Cum ort a leughadh
Posted in autism, Gabhail pàirt, National Autistic Society, ruigsinn, ruigsinneachd, uathachas | Comments Off

Ne: neon no nìon? Ceist a’ bhriathrachais theicinigich sa Ghàidhlig

An rèis cànanachais agus soiseochànanachais, is cinnteach nach coinnichear ri cuspair cho tòcail connspaideach ri dealbhadh corpais. Bho shusbaint na cuspair, cha bhite an dùil ris. Tha dealbhadh-corpais cho tioram fuar, air an uachdar co-dhiù, ach uair is uair, chithear an aon rud: cho luath a theothaicheas an deasbad nuair a thig e gu leasachadh briathrachais, litreachaidh no gràmair. Mar a sgrìobh Rosina Lippi-Green is i a-mach air deasbadan air a’ Bheurla cheart anns na Stàitean Aonaichte:

“Some of the discussion around language standards is so emotional in tone that parallels can be drawn to disagreements between scientists and theologians over the centuries.”
(Lippi-Green 1997, 169)

Is coltach gu bheil seo gu sònraichte fìor nuair a thathas a-mach air dealbhadh corpas mion-chànain. Is dòcha, mar thoradh air brisgead chànanan fo chunnart, gu bheil labhraichean mhion-chànanan gu h-àraidh cùramach mu na cànanan aca, a’ faicinn dealbh-corpais mar bhagairt. Bha e iongantach fhaicinn, mar eisimpleir, cho tro chèile ’s a bha cuid nuair a thàinig e am follais gun robh Bòrd na Gàidhlig a’ beachdachadh air acadamaidh chànain a stèidheachadh airson na Gàidhlig. Bha cuid gu math feargach agus iad nan seasamh gun daingeann an aghaidh a’ mholaidh, ach tha e doirbh a thomhas le cinnte dè tha na gearanan seo a’ ciallachadh, dè cho riochdail ’s a tha na guthan làidir seo air beachd na mòr-chuid.

Is cumanta gun dean daoine, anns an h-argamaidean seo, iomradh air beachdan nan labhraichean àbhaisteach, Joe no Jane Blogs na Gàidhlig mas fhìor, ach cò na Gàidheil àbhaisteach seo, agus a bheil fios againn ann an dà-rìribh dè na beachdan aca air ceistean cànain? Tha an luchd-gearain cho ùghdarrasail, cho cinnteach gu bheil fios acasan na thoil no nach toil le muinntir na Gàidhlig a thaobh leasachadh corpais, ach ciamar? ’S e an fhìrinn a th’ ann nach do rinneadh mòran rannsachaidh idir air beachdan muinntir na Gàidhlig a thaobh fhaclan ùra no leasachadh gràmair no eile. ’S e an fhìrinn a th’ ann gu bheil na guthan làidir feargach seo tric a’ bruidhinn gun bhunait. Chan eil fios acasan de tha Jane Blogs na Gàidhlig da-rìribh ag iarraidh, agus chan eil fios againne.

Mar sin, b’ e ceum mòr cudromach a bh’ ann, an-uiridh, gun do rinn an t-Àrd Ollamh Roibeart Ó Maolalaigh, agus a sgioba, rannsachadh domhainn farsaing air beachdan muinntir na Gàidhlig air a’ mholadh mun acadamaidh Ghàidhlig, agus air leasachadh corpais anns an fharsaingeachd. Bha cothrom agam an aithisg aca, Dlùth is Inneach a leughadh o chionn greis, agus abair gur e obair ionmholta a th’ ann, rannsachadh sòisealta a ghluaiseas an deasbad air adhart agus a chuireas ceist na h-acadamaidh air bonn fiosraichte, fosgailte agus deamocratach.

Nis, feumaidh mi aideachadh gun do ghabh mi fhìn pàirt anns an rannsachadh seo, agus gun do bhruidhinn mi ann am buidheann ris an rannsaiche anns an sgioba, Susan Ross, nuair a thàinig i dhan Cholaiste, ach chan ann a-mhàin le acaidèamaich a rinn iad co-chomhairle, no faisg. Bhruidhinn iad ri slis fharsaing de mhuinntir na Gàidhlig: fileantaich, luchd-ionnsachaidh aig gach ìre, luchd-poileasaidh, tidsearan, bàird agus ùghdairean, deugairean agus seann daoine, cuid air a’ Ghalltachd agus cuid eile air a’ Ghaidhealtachd,  cuid anns a’ bhaile mhòr agus cuid eile air an dùthaich. Bhruidhinn iad ri 184 daoine uile gu lèir, agus mar sin, tha an aithisg aca a’ riochdachadh bheachdan muinntir na Gàidhlig air ceist an leasachaidh corpais fada nas fheàrr na rannsachadh sam bith a rinneadh roimhe.

Tha an dòigh-obrach aca ri moladh. Bha i farsaing agus deamocratach, ag amas air co-aonta mus tèid an iomairt air adhart. Leis cho tòcail ’s a tha dealbhadh corpais aig amannan, tha an co-chomhairle a rinn iad tron rannsachadh aca gu sònraichte cudromach.  Mar a sgrìobh iad fhèin:

[…] corpus planning efforts often fail when linguists and language planners make decisions based on their own perceptions of problems and priorities rather than in cooperation with the speech community. By making the data from the consultation the basis of policy recommendations, it has provided speakers and users with real participation in decisions about their language. […] It treats them as active stakeholders, with knowledge and expertise to contribute, rather than as targets of policy.
(Bell et al. 2014, 91)

B’ e dòigh-obrach gu math seasmhach a bh’ ann, agus an seo, chan eil mi a’ dol as àicheadh nan toraidhean aig an sgioba rannsachaidh idir, ach tha mi ag iarraidh bruidhinn air fear dhe na seasamhan làidir a lorg iad am measg poball na Gàidhlig agus air a’ mholadh a rinn iad, stèidhichte air an t-seasamh sin. Anns an rannsachadh aca, lorg iad nach eil mòran ùidh aig a’ phoball ann an leasachadh briathrachas teicnigeach speisealta anns a’ Ghàidhlig, agus mar sin, mhol na rannsaichean nach bu chòir dhuinn prìomhachas a thoirt do leasachadh briathrachas saidheansail no teicneòlach anns an iomairt chorpais ri teachd.

Anns an aithisg, tha na rannsaichean a’ sealltainn gu soilleir gu bheil luchd na Gàidhlig reusanta neo-phobic a thaobh briathrachais theicnigich ùir, a’ cur an amharas gu bheil faclan ùra teicnigeach nàdarra, freagarrach no feumail dhan Ghàidhlig. Mar a thuirt aon neach,

P159: “Agus a bheil feum air? A bheil duine ann a tha a’ dèanamh can, PhD, ann am Biology ann an Gàidhlig? Chan eil. So, chan fheumadh tu really.”
60s, Native, Community Group
                                                               (Bell et al. 2014, 109)

Agus lorg na rannsaichean amharas mu bhriathrachas teicnigeach ùr fiù ’s am measg thidsearan a tha a’ teagasg saidheans. An seo, tha dithis thidsear a’ mìneachadh gun do mheas na sgoileirean aca briathrachas saidheansail Gàidhlig ro dhoirbh, agus nach do ghabh iad ris:

 P75: “Air mo shon-sa dheth, seo a’ chiad bhliadhna agam sa sgoil seo. Fhuair mi clas [bha iad] a’ cleachdadh leabhar Saidheans Gàidhlig. Bha a’ chlann ag iarraidh orm gun a chleachdadh am-bliadhna. Cha bu chaomh leotha na facail a chaidh a dhèanamh an àirde. Bha iad a’ smaointinn gun robh e a’ dèanamh saidheans fada na bu duilghe.”
P73: “Cha do chleachd mise ach mu dhà uair an-uiridh agus bha revolt agam!”
P73: 50s, Native, Education
P75: 50s, Native, Education
                                                                        (Bell et al. 2014, 123)

No an tidsear a leanas, a-mach air uibhir de dh’fhaclan a dh’fheumas clann a togail ann am bitheòlas, seach cuspairean eile, agus mar a nì briathrachas saidheansail Gàidhlig an obair sin nas casta dhan chloinn.

P73: “Bha [X] ag ràdh rium an latha eile, tha barrachd aig a’ chlann a dh’ionnsachadh ann am Biology na tha iad ag ionnsachadh ann am Fraingis. Tha vocabulary cho mòr ann am Biology. Agus a’ chuid as motha de na facail sin chan eil iad fiù ’s Beurla.”
50s, Native, Education
                                                                         (Bell et al. 2014, 123)

Tuigidh sibh, mar chuideigin a rinn ceum ann am bitheòlas, a dh’obraich mar rannsaiche mion-bhitheòlais aig aon àm, agus a sgrìobhas ficsean saidheans anns a’ Ghàidhlig, gu bheil na beachdan seo gu math duilich leam.  Tha mi a’ tuigsinn nach eil mi àbhaisteach anns an t-seagh seo. Tha an neach gu h-àrd ceart. Chan eil sinn uile a’ dèanamh PhD ann am bitheòlas, no mòran ùidh againn ann an cuspairean teicnigeach no saidheansail is dòcha, ach fhathast, chan eil briathrachas saidheansail teicnigeach ga chleachdadh le oileanaich PhD bitheòlais a-mhàin. Gu dearbh, tha briathrachas teicnigeach air fàs cho cumanta ann an cainnt làitheil ’s nach eil sinn mothachail air mar as tric, agus tha e a’ sìor fhàs nas cumanta gach latha.  Tha mi a’ smaoineachadh gu bheil na beachdan gu h-àrd bonntaichte air mì-thuigse mu ròl briathrachais theignigich ann an cànan an latha an-diugh agus b’ ann air a’ mhì-thuigse sin a bu toil leam cnuasachadh an-dràsta. A-rithist, chan eil mi idir a’ dol as àicheadh nan rannsaichean agus gu bheil na beachdan seo cumanta am measg muinntir na Gàidhlig, ach tha mi a’ creidsinn gu bheil leasachadh corpais teicnigeach na Gàidhlig garbh cudromach do neart a’ chànain, agus nì mi argamaid sìos as a leth.

Anns a’ chnuasachadh aice air rèimean-cainnte àrda ann am mion-chànanan fo chunnart, thug Suzanne Romaine iomradh air deagh luaidh aig Richard Benton a tha a’ riochdachadh a’ bharail seo gu math: “Let English remain the language for Geekdom”. (Benton, 1999: 117; air iomradh ann an Romaine 2006, 457) Ach ’s e mì-thuigse a tha seo. ’S e an trioblaid a th’ ann nach eil crìoch dhaingeann eadar saoghal nan geeks agus saoghal càich. Tha sinn beò ann an saoghal a tha sìor fhàs nas teicneòlaich agus tha briathrachas ceangailte ri saidheans agus teicneòlas a’ sruthadh a-steach dhan chainnt làitheil againn gun sguir a-nis. Gu dearbh, tha mòran dhe na faclan teicneòlach seo air fàs cho bitheanta ’s nach eil sinn mothachail tuilleadh gun tàinig iad à ceàrnaidh geek-mhòr an toiseach.

’S e deagh eisimpleir dheth, am facal anns an tiotal, neon no nìon, i.e., àireamh 10 air a’ chlàr de dh’eileamaidean, an gas urramach a tha air a shamhlachadh, Ne. ’S e ‘neon’ a chaidh a mholadh dha na sgoiltean mar a’ Ghàidhlig air an eileamaid seo, tha mi a’ gabhail ris, air sàilleabh gu bheilear an dòchas gum biodh am facal Gàidhlig seo soilleir ann an clas saidheans no ceimigeachd, agus furasta cuimhneachadh, air sailleadh ’s gu bheil e co-ionnan ann an cruth ris an fhacal Bheurla.

Ach ’s e an trioblaid a th’ ann, gu bheil an ro-innleachd seo a’ cur a’ chuideim as treasa air a’ chànan sgrìobhte, seach air a’ chànan labhairte mar a bhite an dòchas le mion-chànan a tha a’ dol à cleachdadh gu luath. Chan eil ‘neon’ anns a’ Ghàidhlig idir co-ionnan le fuaimneachadh an fhacail ‘neon’ anns a’ Bheurla. Le neon anns a’ Ghàidhlig, thathas an dùil ri facal a tha air fhuaimneachadh coltach ri ‘neoni’ no ‘neo-’, seach neon le [i] anns a’ Bheurla. Chanainn fhìn gun riochdaicheadh nìon fuaim an fhacail seo nas b’ fheàrr, ach cha deach sin a thaghadh.

Chanadh cuid, dè an diofar? Dè cho tric a bhios clann a’ dèanamh ceimigeachd anns a’ Ghàidhlig taobh a-muigh na sgoileadh? Ma tha am facal furasda a thuigsinn anns a’ chruth a tha coltach ris a’ Bheurla sgrìobhte, bidh e nas fhasa dhaibh ionnsachadh dha na deuchainnean aca, a bhiodh sgrìobhte. Cha leig iad leas dà fhacal ionnsachadh air an aon eileamaid. Dè cho tric ’s a chleachdas iad ainmean nan eileamaidean taobh a-muigh na sgoileadh co-dhiù?

Uil, da-rìribh, nuair a smaoinicheas tu air, garbh tric. Tha nìon na h-eileamaid a chleachdar ann an solasan cumanta, agus mar sin, nì sinn iomradh air solasan nìon tric gu leòr, agus an uair sin, le sìneadh-cèille, tha dathan air an sònrachadh mar ‘nìon’ anns a’ chànan làitheil a-nis: pionc nìon, gorm nìon, buidhe nìon. Tha nìon air tighinn a-steach dhan chànan làitheil chun na h-ìre gu bheil 22 diofar cheann a-nis fon bhriathar anns an Oxford English Dictionary. Thèid na briathran seo a chantainn a cheart cho tric ’s a thèid an sgrìobhadh, ach nuair thig am pròsas mun cuairt, agus nuair a sgrìobhas sinn na bhios sinn ag ràdh, cha fhreagair an litreachadh air na fuaimean againn. Tha siostam-litreachaidh trid-soilleir na Gàidhlig air a bhriseadh air an fhacal seo mar thoradh.

Chan e ach aon eisimpleir a tha seo, agus dh’fhaodadh tu iomadh argamaid a dhèanamh a thaobh cruth an fhacail seo bho dhiofar sheallaidhean. Chan eil mi ann an da-rìribh fo iomagain ro mhòr mu dheidhinn, ach thug mi iomradh air ceist cruth an fhacail nìon air sàilleabh ’s gu bheil i  a’ taisbeanadh fìrinn dhuinn: nach eil sgaradh ri lorg eadar cànan teicnigeach agus cànan làitheil anns an latha an-diugh. Ma dh’fhaoidte gu bheil ‘neon’ cheart; bhiodh e inntinneach a dheasbad, ach ge be dè litreachadh a thèid a thaghadh, chan urrainn dhuinn a ràdh nach eil e gu diofar. Tha briathrachas ùr teicnigeach riatanach do chànan sam bith anns an latha a th’ ann, agus ’s fhiach a dhealbhadh gu cùramach gus an obraich na faclan gu ceart gan labhairt anns an cainnt làitheil cho math ri gan leughadh ann an leabhraichean-teacsa sgoileadh.

Is dòcha gu bheil an neach a nochd anns an rannsachadh gu h-àrd ceart agus nach sgrìobhar PhD bitheòlais anns a’ Ghàidhlig gu bràth, agus is cinnteach gum mair a’ Bheurla mar chànan saidheansail ann am foillseachadh eadar-nàiseanta agus ann an rannsachadh aig an àrd-ìre cho fad is lèir dhuinn, ach chan eil sinn idir a’ ciallachadh nach feum sinn Gàidhlig a chruthachadh do bhun-bheachdan saidheansail agus teicneòlach aig na h-ìrean eile. Tha Romaine fhèin air comhairleachadh gu bheil loidhne mheadhain ann:

[…] I still think that there is a distinction to be made between technical and specialized communication between scientists at the international level and the communication of scientific knowledge to students and the general public. The production of scientific knowledge cannot and should not be restricted to a few languages, let alone just one, i.e. English, if the true human potential for creativity is to be expressed.
                                                           (Romaine 2006, 461)

Gus seo a dhèanamh ann an dòigh chiallaich, tha ro-innleachd choitcheann agus dealbhadh a dhìth. Tha mi a’ gabhail ris gu bheil e reusanta gun lean sinn am pàtran eadar-nàiseanta, agus gun cleachd sinn na freumhan Laidinn/Greugais dhan mhòr-chuid dhen bhriathrachas shaidheansail anns a’ Ghàidhlig. Bidh briathran ann far a bheil freumhan Gàidhlig gu sònraichte bòidheach no trìd-soilleir agus iomchaidh, m.e., is fìor toil leam ‘iom-tharraing’ air ‘gravity’, agus tha ‘an t-eadar-lìon’ agus ‘làrach-lìn’ gu soilleir a’ freagairt air na bun-bheachdan teicneòlach aca glè mhath, ach dhan a’ mhòr-chuid, is cinnteach gur e freumhan Laidinn agus Greugais (tron Bheurla no tron Fhraingis mar as tric) an rathad as fhèarr air adhart.

Ach gus an obraich na briathran Laidinn/Greugais gu ceart anns a’ Ghàidhlig, feumar siostam coitcheann a chur air bhonn gus tar-litreachadh a dhèanamh, agus gun siostam litreachaidh agus fuaimneachaidh a lùbadh a-mach à triom an cois a’ ghnìomha. Bhiodh e na b’ fheàrr nan rachadh fuaimean nam faclan atharrachadh beagan gus am freagradh iad na b’ fheàrr air pàtranan fuaimneachaidh nàdarra na Gàidhlig, seach siostam litreachaidh na Gàidhlig a bhriseadh air na lidean cèin. Tha am facal ‘eileamaid’ na dheagh eisimpleir dheth. Dh’fhaodadh tu feuchainn ri ‘ealaimeant’ a chleachdadh, is dòcha, ach tha eileamaid fada nas nàdarra anns a’ chànan. Bidh am pròsas seo a’ tachairt ‘gu nàdarra’ rè na linntean agus gu dearbh, thàinig an t-uabhas de fhaclan Laidinn a-steach dhan Ghàidhlig tràth na h-eachdraidh agus iad cho diofraichte a-nis ’s nach tèid an aithneachadh tuilleadh mar fhaclan ‘cèin’, ach anns an latha an-diugh, feumaidh sinn an aon phròsas seo a dhèanamh gu fèin-mhothachail, is dòcha, agus tha sinn a’ ciallachadh dealbhadh agus co-òrdanachadh.

Cuideachd, tha e cudromach gun tèid na briathran saidheansail aontachadh dha na leabhraichean sgoileadh aig a’ chuid as òige. A-rithist, chanadh cuid, dè an diofar ciamar a thèid nìon a litreachadh ann an leabhraichean cloinneadh anns a’ bhunsgoil, ach bhiodh e gòrach da-rìribh, nam biodh aig cloinn ri aon bhriathar ionnsachadh anns a’ bhunsgoil, briathar eile anns an àrdsgoil anns a’ chlas shaidheans, agus briathar eile gus èisteachd ris an naidheachd air Radio nan Gàidheal. A-rithist, tha seo a’ ciallachadh dealbhadh le eòlaichean agus co-òrdanachadh. Tha e soilleir a-nis, is dòcha, gu bheil mi fhìn am meas na cuid a chreideas gum b’ e rud riatanach buannachail a bhiodh ann an acadamaidh Ghàidhlig, ma thathas an dòchas gum fàs a’ Ghàidhlig còmhla ris an t-saoghal ùr theicneòlach anns a’ bheil sinn beò a-nis.

Ach an gabh daoine ris na faclan ùra ma thèid an cruthachadh? Chan eil teagamh ann gu bheil ùghdaran na h-aithisg, Dlùth is Inneach, ceart, gu bheil luchd na Gàidhlig reusanta neo-phobic. Chan eil e gu diofar dè tha na neardan coltach riumsa a’ smaoineachadh a bu chòir dhuinn dèanamh a thaobh briathran teicneòlach mura gabh muinntir na Gàidhlig riutha aig a’ cheann thall. Ach cha chreid mi gu bheil an dùbhlan cho mòr sin. Tha e uile mu dheidhinn co-theacsa agus ùghdarras. Ma thèid na faclan ùra a chleachdadh ann an co-theacsa a nì ciall agus le labhraichean aig a bheil ùghdarras ann an saoghal na Gàidhlig, gabhaidh na Gàidheil riutha. Is cinnteach gu bheil bodaich agus cailleachan ann nach bean do choimpiùtar uair sam bith nan saoghal, ach a chleachd ‘eadar-lìon’ agus ‘post-d’ gun dragh air sàilleabh ’s gun cuala iad air an cleachdadh le Coinneach ‘Mòr’ MacÌomhair air a’ phrògram aige.

Agus ’s ann anns an t-seagh seo, a thaobh co-theacsa, a tha mi làidir dhen bheachd gu bheil ròl aig ficsean-saidheans ann an àbhaisteachadh a’ bhriathrachais ùir seo. Tha deagh leabhar agam air an sgeilp: Brave New Words, le Jeff Prucher a sheallas mar a thàinig mòran dha na faclan saidheansail no teicneòlach as cudromaich anns an latha an-diugh a-steach dhan chànan tron fhicsean-saidheans, agus da-rìribh, gun tèid an cruthachadh ann an ficsean-saidheans an toiseach. Robotics, cyberspace, spaceship – chaidh na faclan cumanta seo uile a chruthachadh agus a sgaoileadh le ficsean-saidheans an toiseach. (Prucher 2007) Tha mi an dòchas, ma thèid siostam coitcheann a chur air dòigh gus briathrachas grin ciallach a chruthachadh do shaidheans agus do theicneòlas, gun gabh sgrìobhadairean ficsean-saidheans riutha agus gun gabh ficsean-saidheans pàirt cudromach ann an toirt nam faclan seo an aithne do leughadairean agus gan sgoileadh agus gan àbhaisteachadh mar thoradh.

Nam fhiosrachadh fhèin, tha leughadairean Gàidhlig uabhasach fosgailte do nuadhachd. Ma thèid faclan ùra a chleachdadh ann an co-theacsa a tha soilleir don leughadair, gabhaidh an leughadair riutha gun dragh. Tha sinn feumach air an roinn seo de bhriathrachas agus is mòr am beud ma thèid sinn leis a’ bharail nach eil cainnt theicnigeach cudromach no nàdarra. Tha an àm ri teachd de dhath nìon agus le beagan dealbhaidh agus co-òrdanachaidh, coinnichidh a’ Ghàidhlig ris loma làn nam faclan iomchaidh.

Bell, Susan, McConville, Mark, McLeod, Wilson agus Ó Maolalaigh, Roibeard (2014) Dlùth is Inneach – Final Project Report: Linguistic and Institutional Foundations for Gaelic Corpus Planning. Inbhir Nis: Bòrd na Gàidhlig.

Lippi-Green, Rosina (1997) English with an Accent: Language, ideology and discrimination in the United States. London: Routledge.

Prucher, Jeff, ed. (2007) Brave new words: the Oxford dictionary of science fiction. Oxford University Press.

Romaine, Suzanne. (2006) “Planning for the survival of linguistic diversity.” Language Policy 5(4), 443–475.


Posted in Ficsean-saidheans | Comments Off

DiDòmhnaich na Càisge 2015

Acts10_37-43.jpg

Psalm118.jpg

1Cor5_6-8.jpg

John20_1-9.jpg
Posted in bioball, caisg | Comments Off

The House on Haunted Hill – turas goirid air loidhne fhada #gaidhlig

Ma bhios tu ann an Stèisean Sràid na Banrighinn mu 08:21 agus mu 12:21, chì thu tòrr dhaoine neo-àbhaisteach a’ feitheimh ri trèana.

An àite deiseachan neo jeans is lèintean-t, mar as trice, ‘s e waterproofs is bòtannan coiseachd a bhios orra. Agus an àite màileid no baga làimh a bhith aca, bidh bagaichean mòra mòra aig tòrr a tha làn stuthan campachaidh, slatan iasgaich is eile. Agus gu tric, bidh cù no dhà ann cuideachd.

Tha na daoine seo nas eadar-nàiseanta is ioma-chànanach na an luchd-siubhal àbhaisteach agus am measg nan cànanan seo, cluinnidh tu a’ Ghàidhlig.

A bheil fhios agad dè an trèana air a bheil mi a-mach fhathast?

Trèana loidhne na Gàidhealtachd an Iar gu Malaig/An Gearastan/An t-Òban!

Soidhne aig Baile Eilidh Àrd (HLU)

Chaidh mi fhèin is an teaghlach air an trèana seo Dihaoine na Ceusta ach cha robh sin a’ dèanamh air costa an iar na Gàidhealtachd idir, ach air àite gu math nas fhaisg oirnn – Baile Eilidh.

Fhuair sinn ballrachd den Urras Nàiseanta airson na Nollaig agus chuir sinn romhainn dhol gu Hill House, taigh mòr a chaidh a dhealbhadh le Charles Rennie Mackintosh.

Tha an taigh tòrr nas fhaisg air stèisean Baile Eilidh Àrd na ri prìomh stèisean a bhaile, Baile Eilidh Meadhain agus ma thèid thu air an trèana dhan stèisean àrd, cha leig thu leas coiseachd suas rathad gu math cas dhan taigh. Ma tha thu airson a dhol ann, ge-tà, thoir an aire nach bidh mòran trèanaichean a’ stad ann.

 

Clas 156 aig Baile Eilidh Àrd (HLU)

Ged nach robh sinn air an trèana ach airson lethuair a thìde, ‘s e deagh thuras a bh’ ann oir chan eil trèana air an t-saoghal coltach ri trèana na Gàidhealtachd an Iar. Tha atmosphere sònraichte aig an t-seirbheis seo a tha gu tur eadar-dhealaichte ri trèana àbhaisteach eadar-chathrach no trèana choimiutairean. Is e trèana nan aislingean a tha seo oir tha cha mhòr a h-uile duine oirre a’ dol air saor-làithean no turas iasgaich no gu bhith a’ sreap Beinn Nibheis no a’ dol do na h-eileanan no dhan t-Sabhal Mhòr no rudeigin eile mar sin. Seo a’ chiad turas aig tòrr aca do dh’Alba fiù’s agus bidh daoine daonnan a’ gàireachdainn is a brudhinn mu na tursan aca.

Cù air loidhne na Gàidhealtachd an Iar

Tha na seallaidhean mìorbhaileach, fiù’s mus bidh thu fada a-mach à Glaschu. Tha an trèana a’ dol air loidhne Chnoc Màiri an tòiseach is an uair sin air loidhne Chluaidh a Tuath. Ged a thòisicheas an loidhne ann an sgìrean gu math bochd de Ghlaschu is de Shiorrachd Dhùn Bhreatainn an Iar*, tha e an uair sin a’ ruith faisg air an abhainn far a bheil seallaidhean brèagha de linn Chluaidh.

Mar sin, bha sinn ann an deagh shunnd nuair a ràinig sinn Baile Eilidh. Bha deagh latha againn aig an taigh agus chaidh sinn dhachaidh taobh Baile Eilidh Mheadhain.

Taigh a’ Chnuic, Baile Eilidh

Alasdair
*A’ gabhail a-staigh An Dàil Mhòr (Dalmuir). B’ àbhaist “Dàil Mhoire” a bhith air an t-soidhne Ghàidhlig an seo ach chaidh atharrachadh dhan “Dàil Mhòir” agus tha mi a’ faicinn carson – feumaidh nach eil mòran àiteachan air an t-saoghal air a bheil coltas nas mì-naoimhe! Faisg air seo cuideachd tha raointean-cluiche Mountblow. Bha mi air trèana air ais bhon Òban bho chionn 10 bliadhna agus chaidh ar stad an seo fad lethuair a thìde. Bha neds an àite a’ tilgeil chlachan air an trèana agus bha eagal mo bheatha orm!


Posted in a' Ghàidhealtachd, Gàidhlig, Helensburgh Upper, Hill House, HLU, National Trust for scotland, rathaidean-iarainn, West Highland Line | Comments Off

2015 An Giblean: Rubha an Tairbeirt / Apr. Tarbat Ness

Rubha an Tairbeirt agus na ‘Lighthouse Stevensons’

P1310958[1]‘S e aon de na comharran-stiùiridh as ainmeile ann am Machair Rois a th’ ann an Taigh-solais Rubha an Tairbeirt. Le a thùr àrd geal agud a dhà bhann dearg, agus a shuidheachadh fàbharach air ceann creagach an leth-eilein, tha e a’ cumail faire air Linne Mhoreibh agus Caolas Dhòrnaich. Tha e ri fhaicinn bho mhìltean a-muigh air a’ mhuir agus air feadh na h-oirthir, sealladh a thogas inntinn mharaichean, muinntir an àite is luchd-tadhail. Ach dè cho eòlach a tha sinn air an taigh-solais agus a eachdraidh? Cò thog e, agus cuin, agus carson?

Gu ruige toiseach an 19mh linn, cha robh ann an taighean-solais – ma bha iad ann idir – ach tùir no càirn le teine air am mullach. Cha robh iad idir feumail ann an sìde fhliuch fhiadhaich, nuair a bha am feum orra a bu mhotha. Chaidh àireamh ana-mhòr de luing fodha gach bliadhna timcheall air oirthir Bhreatainn, gu h-àiridh ann an Alba, agus barrachd dragh aig na marsantan agus an luchd-seilbheachd mu am bathar chaillte na mun chriutha. Le leasachadh sgilean innleadaireachd aig deireadh an 18mh linn – smaoinich air Telford agus a shlighean-uisge is a dhrochaidean aige, chunnaic an luchd-seilbheachd cothrom an call malairteach sin a lughdachadh le taighean-solais na b’ fheàrr agus ann an barrachd àiteachan, agus beathannan a shàbhaladh aig an aon àm. Chaidh impidh a chur air an riaghaltas gun cuideachadh iad sin a chuir air dòigh agus a mhaoineachadh, agus rè ùine chaidh Bòrd Thaighean-solais a’ Chinn a Tuath a stèidheachadh.

‘S e aon de na rionnagan am measg luchd-togail taighean-solais tràth a bh’ ann an Robert Stevenson (1772 – 1850), a thòisich mar neach-cuideachaidh dhan oide aige, Thomas Smith, e fhèin innleadair-taigh-sholais ùr-ghnàthach den chiad ghinealach (thog esan solas Kinnaird Head ann an 1787), agus às dèidh sin mar a chom-pàirtiche. Fhuair Robert an cothrom na sgilean agus an leanailteachd iongantach aige a dhearbhadh anns a bhith a’ togail an taigh-solais drùidhteach air Creag a’ Chluig, sgeir làin-mhara chunnartach taobh a-muigh inbhir Linne Tatha (1805-1811) – euchd do-dheànta, a-rèir beachd na mhòrchuid aig an àm. Bha an dà chuid, an tùr agus an lampa casta fhèin, nam mìorbhailean den linn. Bho sin a-mach bha an-còmhnaidh fèill mhòr air, agus thog e mu fhichead taigh-solais timcheall air Alba airson a’ Bhùird, bho Linne Foirthe gu Sealltain, cuid mhòr dhiubh ann an suidheachaidhean cunnartach dùbhlanach. Agus nam measg bha Rubha an Tairbeirt.

Swallows' nests Tarbat Ness

Swallows’ nests Tarbat Ness (photo W. Huggan)

Thàinig an co-dhùnadh a thogail às dèidh caill de 16 luing ann an stoirm làidir ann an Linne Mhoireibh ann an 1826. Bha farpais ann eadar Covesea (Inbhir Lòsaidh) agus Rois an Ear airson togail taigh-sholais, ach choisinn Rubha an Tairbeirt. Bhathar an dùil gum biodh e riatanach do shoithichean a bhiodh a’ cleachdadh Sligh-uisge a’ Ghlinne Mhòir, a bha dìreach air a crìochnachadh le Thomas Telford. Thòisich an taigh-solais ag obrachadh ann an 1830, le lampa cumhachdach paireafain agus lionsaichean iomadh-fhillte – bha Robert na eòlaiche a-nis. Mhair seo gu 1907, nuair a thàinig lampa-dealain na bu làidire na àite. Cha deach an t-inneal-solais fhèin ath-nuadhachadh ach ann an 1892, le David Stevenson, ogha Robert, agus mhair seo gu fèin-obrachadh an taigh-sholais ann an 1985. (Tha an solas sin ann an Taigh-tasgaidh na Mara ann an Greenwich a-nis, agus ‘s e sealladh drùidhteach a th’ ann, ri fhaicinn air YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=K6AZ0wnjwms ) Thog na h-innleadairean Bhictorianach obraichean a mhaireadh gu bràth, agus bha na taighean-solais Albannach nam buill-sampaill do chàch air feadh an t-saoghail.

Fhuair Covesea an taigh-solais aige fhèin cuideachd air a’ cheann thall; chaidh a thogail ann an 1846 le Alan, mac Robert, a thog taigh-solais Chrombaidh cuideachd. ‘S ann a nochd rè ùine sreath sàr-innleadairean san teaghlach Stevenson, mic is oghaichean, a thog na ficheadan de thaighean-solais timcheall air oirthir na h-Alba, is iad an-còmhnaidh a leudachadh crìochan teicneolas an latha. ‘S e ogha Robert, mac Thomas, a bhrìs an tradisean sin: an sgrìobhadair Robert Louis Stevenson, a bha an toiseach na bhriseadh-dùil mòr dha na pàrantan. Ach tha an ceangal ris a’ mhuir a bha cho buadhmhor ann an eachdraidh a theaghlaich ceart cho làidir anns na sgrìobhaidhean aige fhèin, leithid Kidnapped, Treasure Island:
Whenever I smell salt water, I know that I am not far from one of the works of my ancestors. When the lights come out at sundown along the shores of Scotland, I am proud to think they burn more brightly for the genius of my father!’

‘S urrainn dhuibh a h-uile rud mun deidhinn a leughadh anns an leabhar The Lighthouse Stevensons le Bella Bathurst, agus am film aithriseach BBC fhaicinn air YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=R_tSajYoqe8
**************************************************************************

Tarbat Ness and the ‘Lighthouse Stevensons’

P1170826[1]One of our most famous landmarks on the Seaboard is the lighthouse at Tarbat Ness, with its tall white tower with the two red bands, and its advantageous position at the craggy head of the Fearn Penisula, watching over the Moray and the Dornoch Firths. It’s visible for many miles out to sea and along the coast, a cheering sight to mariners, locals and visitors alike. But what do we know about the lighthouse and its history? Who built it, and when, and why?

Up until the early 19th century, lighthouses, where there were any at all, were simply towers or cairns with a fire on top. They were at their least useful in stormy wet weather, just when ships needed them. Huge numbers of ships and their crews were lost each year round the British coast, especially in Scotland, the merchants and investors more distressed about the loss of goods and ships than about the men. As engineering skills evolved in the late 18th century – think of Telford and his canals and bridges, investors saw a chance to cut their losses with more and better lighthouses, and save lives into the bargain. Pressure was put on the government to help organise and fund this, and in due course the Northern Lighthouse Board was founded.

One of the rising stars among early lighthouse builders was Robert Stevenson (1772 – 1850), first assistant then partner to his engineer step-father, Thomas Smith, himself an innovative lighthouse builder of the first generation (he build Kinnaird Head light in 1787). Robert got the chance to prove his extraordinary skill and tenacity by building the amazing Bell Rock lighthouse on a dangerous tidal reef outside the Tay estuary (1805-1811) – a feat previously considered impossible. Both the structure and the complex lamp itself were marvels of the age. After that he was always in demand, and built around 20 lighthouses for the Board around Scotland’s coast, from the Forth to Shetland, many in dangerous and daring locations. And one of them was Tarbat Ness.

P1060816_zps5f6eab3c[1]

Spring flowers Tarbat Ness (photo W. Huggan)

The trigger for its construction was the loss of 16 vessels in a storm in the Moray Firth in 1826. There was competition between Covesea (Lossiemouth) and Tarbat Ness for a lighthouse. Tarbat Ness won, as it was considered essential for traffic from Telford’s Caledonian Canal, newly finished at the time. Tarbat Ness entered service in 1830, with a powerful paraffin lamp and complex lenses – Robert was an expert by then. This was only changed in 1907 to an incandescent pressurised lamp, and the lightroom machine was updated in 1892 by Robert’s grandson, David, lasting till the automation of the lighthouse in 1985. (The optic is now in the National Maritime Museum in Greenwich, and is a wonderful sight – see it on YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=K6AZ0wnjwms ) Victorian engineers built to last, and Scottish lighthouses served as models around the world.

Covesea also got its lighthouse in the end, built by Robert’s son Alan in 1846, who also built Cromarty lighthouse. In fact there was a whole dynasty of Stevensons, sons and grandsons, who built scores of lighthouses around Scotland’s coasts, always pushing the limits of the technology of their time. The one who broke the tradition was Robert’s grandson, son of Thomas, the writer Robert Louis Stevenson, who was initially a great disappointment to the family. But his writing – Kidnapped, Treasure Island – was inspired by the same sea that inspired his light-house-building family:

‘Whenever I smell salt water, I know that I am not far from one of the works of my ancestors. When the lights come out at sundown along the shores of Scotland, I am proud to think they burn more brightly for the genius of my father!’

You can read all about them in Bella Bathurst’s book The Lighthouse Stevensons, and see the BBC documentary about them on YouTube:

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7c/Robert_Stevenson_%28lighthouse_engineer%29_-_Google_Book_Search_-_Biographical_Sketch_of_the_Late_Robert_Stevenson.jpg

Robert Stevenson (Creative Commons)

https://www.youtube.com/watch?v=R_tSajYoqe8

Robert Stevenson: http://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Stevenson_%28civil_engineer%29#/media/File:Robert_Stevenson_%28lighthouse_engineer%29_-_Google_Book_Search_-_Biographical_Sketch_of_the_Late_Robert_Stevenson.jpg

Bell Rock Lighthouse (Creative Commons)

Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off

Boireannaich òga brosnachail! #gàidhlig

Sa bhlog seo, tha Hayley Cole, Oifigear Dol-an-sàs na h-Òigridh ag aithris air co-labhairt nam boireannach òga sa Mhàirt. Bu latha e Diluain 23 Màrt san robh a h-uile rud mar a’ chiad rud a-riamh dhòmhsa ann am Pàrlamaid na … Cum ort a leughadh
Posted in boireannaich oga, brosnachadh, Co-labhairt, Gabhail pàirt, misneachd, òigridh | Comments Off

How the Gaelic “revival” works Vol. IV: The Things They Say

Posted in BBC Alba, How the Gaelic Revival works, oh what a stitch up | Comments Off

Sgeulachd Ghoirid | Cailean

Sgeulachd ghoirid le Rhona NicDhùghaill – fear òg à baile air Taobh Siar na Gàidhealtachd a’ gabhail ris an airm.

Piper with 4SCOTS Playing the Bagpipes at Sunset in Afghanistan MOD 45158080.jpg
Seinn na Pioba aig dol fodha na greine ann an Afghanistan” le Cpl Daniel Wiepen/MOD. ceadaichte fo OGL via Wikimedia Commons.

Bha e na shuidhe air oir na leapa. Bha uinneag faisg air leis a’ ghrèin a’ tuiteam troimhpe, ‘s i a’ dèanamh dhealbhan brèagha air an ùrlar. Cha robh sìon a’ gluasad ach na pìosan beaga smùir air an glacadh san adhar, a’ tionndadh anns an t-solas.

Cha robh e cinnteach gum b’ urrainn dha a dhèanamh, an rud seo a bha roimhe. Bha dealbh aige na inntinn dhì nuair a dh’innseadh e rithe gum biodh e a’ falbh. A sùilean fosgailte, a’ coimhead air gun tuigse. Càite am faca e a h-aodann mar sin? Anns an sgoil, dh’fhaoidte, nuair a dh’fhàs tidsear air choireigin fiadhaich leatha. Mar nach robh i ga chreidsinn, cha mhòr.

Chaidh e sìos an staidhre, seachad air a’ chidsin chun an dorais.
“A Chailein! Cuimhnich gu bheil thu a’ coinneachadh ri Anna an-diugh!” Bha a mhàthair ag èigheachd bhon t-since.
“Tha cuimhne a’m.”
“Uill, bha mi dìreach a’ dèanamh cinnteach gu robh cuimhne agad.”
“’S ann don chidhe a tha mi a’ dol an-dràsta.” Dh’fhosgail e an doras, ach stad e.
“Feumaidh tu innse dhi, m’ eudail,” ars a mhàthair.
“Tha fios a‘m.”

* * *

Air a’ chidhe, bha a’ ghaoth àrd is bha e trang leis an luchd-turais a’ dol air na bàtaichean-aiseig. Bha am baile coltach ri dealbh chloinne; a’ mhuir ghorm, na mullaichean dearga air Cidhe a Tuath, na bàtaichean mòra, dubh is geal.

Bha loidhne mhòr aig bùth nan iasg. Bha Anna a’ dèanamh gàire do gach duine ach nuair a chunnaic i e, rinn i gàire eile, diofraichte.
“Halò,’ ars ise.
“Halò. A bheil thu deiseil?”
“Còig mionaidean.”
“Ceart. Bidh mi a’ feitheamh thall an sin.”
“A bheil thu ag iarraidh sandwich?”
“Chan eil, tha mi ceart gu leòr, taing.”
An dèidh greis, nochd i far an robh e na shuidhe. Shuidhe i ri a thaobh is chuir i a gàirdeanan timcheall air, ach ghluais e air falbh.
“Dè?”
“Dìreach, uill… tha fàileadh èisg a’ tighinn bhuat.”
“Nach tu tha snog. ‘S e iasgair a th’ annad-sa!”
“Uill, seo an latha dheth agam.”
Cha tuirt e barrachd. Thòisich i an sandwich ithe.
“Carson a tha thu cho sàmhach?”
Fhathast, cha tuirt e smid, ged a bha e a’ feuchainn.
“Nach eil thu ag iarraidh a chluinntinn mun cho-fharpais?”
“O aoidh, ciamar a bha siud?”
“Bha e fìor mhath, actually, bha dùil a’m gum biodh e car dòrainneach, ach bha a h-uile duine cho gasta. ‘S e àite brèagha a bh’ ann, far an robh sinn a’ fuireach. Bu chòir dhuinne a dhol ann uaireigin.”
B’ urrainn dha faireachdainn gun robh a sùilean air.
“Aig àm na Nollaige, dh’fhaoidte,” thuirt i, ach an uair sin, stad i. “Dè?”
“Chan eil mi a’ smaointinn gum bi mi an seo aig àm na Nollaige.”
“Carson? Càit’ am bi thu?”
“Cha bhi mi an seo. Tha mi a’ dol don arm.”
“Eh? Tha thu a’ dol don arm?”
“Tha. Rinn mi e. Mìos air ais.”
“Eh?” ars ise a-rithist, na bu shochaire. “Rinn thu e?”
Cha b’ urrainn dha coimhead oirre.
“Bidh mi a’ falbh aig deireadh na seachdaine.”
Cha tuirt i smid airson greis, ach nuair a sheall e oirre, bha a sùilean fosgailte, gorm mar a’ mhuir.
“Cò às a thàinig am beachd seo, a Chailein?”
“Och, chan eil fhios a‘m. Feumaidh mi rudeigin a dhèanamh, Anna. Leis a’ bheatha agam. Feumaidh mi obair ceart fhaighinn.”
“Tha obair ceart agad mar-tha.”
“Chan e obair ceart a th’ ann an iasgach.”
“Tha e nas fheàrr na sin! ’S e dòigh beatha a th’ ann. ’S e sin cò a th’ annad.”
“Chan e. Chan e mise a th’ ann. ’S e sin rud a nì mi son airgead a dhèanamh. Rud a chumas an seo mi.”
“Agus nach e sin a th’ annamsa, cuideachd?”
Cha do fhreagair e, agus nuair a sheall e suas a-rithist, bha a sùilean dùinte. A dh’aindeoin sin, thug iad buille air a chridhe.
“Feumaidh mi dhol air ais,” thuirt i an dèidh greis, is dh’fhalbh i.
Dh’fhuirich Cailean ri taobh a’ chuain, a’ coimhead air gach drog, ’s an t-uisge a’ leumadh thairis air na clachan.

* * *

An dèidh dìnnear, bha iad uile san t-seòmar shuidhe.
“A bheil thu a’ dol a bhith nad shaighdear, ma-tà?” ars a phiuthar bheag.
Bha iad a’ dèanamh an nigheadaireachd, a mhàthair ag iarnaigeadh ann an oisean an t-seòmair le Cailean a’ filleadh nan aodach, agus a phiuthar bheag a’ cluich air an ùrlar eatarra.
“’S mi a tha,” ars Cailean.
“Am bi agad ri ad a chur ort?” thuirt i, is chuir i drathais air a ceann. “Mar seo?”
“Tha mi ‘n dòchas nach bi!”
“Sa Bheurla, bidh mi a’ fàs mixed up eadar soldier is shoulder.”
“O, nach tu a tha faoin!” thuirt e, is thog e i is thionndaidh e bun os cionn i. Cha robh i ach còig bliadhna dh’aois, bàn is aotrom.
“Ach, a Chailein, bidh saighdearan a’ marbhadh daoine, ge-tà.”
“Och, cha bhi mis’ a’ dèanamh dad mar sin.”
“Ach dè mu dhèidhinn, ma bhios, ma bhios iad ag iarraidh ort sin a dhèanamh, no gheibh thu do dhòlas?”
Sheall e air a mhàthair, ach cha b’ urrainn dha freagairt a lorg air a h-aghaidh.

* * *

An ath latha, bha i brèagha. Bha e fhèin is Aonghas air tiops fhaighinn an dèidh na h-obrach, is thug iad sìos chun na tràghad iad. ’S fhada bhon àm nuair a bha iad còmhla sa bhun-sgoil ach bhiodh iad fhathast a’ coinneachadh ri chèile an-dràsta ‘s a-rithist, ged a dh’fhalbh Aonghas do dh’oilthigh ann an Dùn Èideann dà bhliadhna air ais. Bha cuimhne aig Cailean nuair a thàinig e air ais an dèidh a’ chiad theirm, le falt fada air is aodach neònach. Bha cuimhne aige cuideachd air turas a chaidh Aonghas air caismeachd ann an Glaschu, an aghaidh a’ chogaidh ann an Iraq. Cha d’ thuirt e mòran ma dheidhinn, ge-tà.
“Cuin a bhios am bus a’ falbh a-màireach, ma-tà?” ars Aonghas.
“Meadhan latha.”
“Seadh.”
Bha a’ ghrian a’ dol sìos, na faoileagan a’ caoineadh is a’ cromadh anns na speuran.
“A bheil cuimhne agad,” ars Aonghas, “Turas a thàinig Chris Caimbeul air ais air leave, nuair a bha sinn fhathast san àrd-sgoil? Bha sinn a’ cluich iomain air an tràigh. Thòisich e rànaich, ’s e ag ràdh nach robh e ag iarraidh a dhol air ais.”
“Tha cuimhne a‘m. Ach chan e deugair a th’ annamsa.”
“Tha fhios a‘m. A bheil eagal ort, ge-tà?”
Thug Cailean sùil air na monaidhean is na h-eileanan a bha romhpa, dorchadas na h-oidhche a’ tighinn sìos orra uile.
“Tha.”
Cha d’ thuirt Aonghas rud sam bith, ach chuir e a làmh air gualann Chailein.
“Uill,” thuirt Aonghas an dèidh greis. “Feumaidh mi falbh. Bidh agam ri dùsgadh aig còig uair sa mhadainn. Cha bhi thu ag ionndrainn sin, am bi?”
“Cha bhi, gu dearbh fhèin!”
“Ceart. Uill.” Bha Aonghas na sheasamh ri a thaobh. “Thoir an aire ort fhèin, ’ille.”

Dh’fhuirich Cailean ri taobh na mara gus an tàinig a-steach am bàta-aiseig mu dheireadh, dubh is geal, a sholasan a’ dealrachadh mar rionnagan.

* * *

Dhùisg e tràth an ath mhadainn co-dhiù. Bha e air bracaist a ghabhail còmhla ris a mhàthair is a phiuthar. An uair sin, dh’fhalbh iad, ’s bha Cailean toilichte ma dheidhinn. Cha robh e ag iarraidh gum bi iad còmhla ris aig an t-stèisean.

A-nis, bha e faisg air meadhan latha. Bha baga ri a thaobh, slàn is sgiobalta. Thug e sùil a-rithist air na leabhraichean aige, na CDs, na dealbhan, an sealladh a-mach às an uinneag. Cha robh e air a bhith air falbh bhon taigh fad ùine mhòr a-riamh. Cola-deug, air a’ char as motha ’s iad air saor-làithean anns an Fhraing, nuair a bha athair fhathast mun chuairt.

Bha e na shuidhe air oir na leapa. Is bha e deiseil, cha mhòr. Mus b’ urrainn dha smaointinn air rud sam bith eile, thog e a bhaga ‘s choisich e a-mach às an doras, a’ fàgail an t-seòmair bàn.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Rosg, Sgrìobhadh Cruthachail | Comments Off

CLEAS CLOINNE: Am Madadh Ruadh / A’ Chearc-ghuir agus na h-Iseanan

 O Oideas na Cloinne

Le cead o Creative Commons

A’ Chearc-ghuir agus a h-iseanan!

“Am Madadh Ruadh,” no “A’ Chearc-ghuir agus na h-Iseanan.”

Anns a’ chluich seo sònraichear dithis bhalach no dithis chaileagan

làidir, aon “Am Madadh Ruadh ” agus an t-aon eile “A

Chearc.” Cuirear  “na h-eiseanan ” ‘nan sreath, aon an dèidh

aoin. Beiridh iad an sin air a chèile agus an neach as fhaisge

oirre air a’ chirc —an ceann-snaoid.

  • A’ chearc-ghuir : cearc a tha a’ gur air uighean
  • An ceann-snaoid* : an ceannard, the leader *snòd = fishing line, snaod (dialectal)

An uair a bhios iad uile deas, tòisichidh còmhradh air an t-seòl seo eadar “Am Madadh ” agus “A’ Chearc ” :

A’ Chearc : Ciod a tha bhuat, a mhadaidh ruaidh,

‘S gu bheil thu ‘n diugh cho moch air chuairt.”

Am Madadh : ‘S e fear de d’ iseanan a tha bhuam,

‘S chan fhaigh mi e shìos no shuas.

  • air an t-seòl seo : air an dòigh seo
  • an uair : nuair
  • deas : deiseil, ullamh
  • ciod : dè
  • ciod a tha bhuat : dè a tha thu ag iarraidh
  • a tha bhuam : a tha mi ag iarraidh

A’ Chearc (agus i mar gum biodh i a’ comharrachadh a-mach àite air choireigin le a cois) : “An do shiubhail thu a’ chùil ud?”

Am Madadh : “Shiubhail mi sin agus cha d’ fhuair.”

a’ comharrachadh a-mach : marking out

a’ chùil ud – an oisean sin, yon corner

an do shiubhail thu .. : did you search ….

cha d’fhuair : cha do lorg mi : I didn’t find anything

Ruithidh am ” madadh ” mar sin air gach aon anns an t-sreath

agus tillidh e a-rithist ris a’ chirc.

Am Madadh : ” Chan ‘eil m’ isean-sa r’a fhaotainn.”

A’ Chearc : ” An do shiubhail thu cearcall mor an t-saoghail.”

Cuiridh seo fearg air an t-sionnach agus their e :

” An t-isean beag sin air an iomall

Is ann air a tha mo mhiann ” : agus le sin feuchaidh e ri breith air an neach a tha air earball na sreatha.

  • r’a fhaotainn : to be found
  • cearcall mòr an t-saoghail : the equator
  • air an iomall : on the edge
  • is ann air a tha mo mhiann : I want it
  • air earball* na sreatha : at the end of the line *tail

Tòisichidh an sin an iomairt, an t-sreath ‘ga luasgadh

a-nunn agus a-nall, agus a’ chearc fad an t-siubhail a’ feuchainn

ri i fhèin a chumail eadar am madadh agus na-h-iseanan. Ma thèid

aig an t-sionnach air beantainn ri aon air bith, ach a’ chearc a-mhàin, feumaidh an neach sin an t-sreath fhàgail. Tha a leithid

de iomairt anns a’ chleas seo agus gum faigh a’ chlann mòran

toileachais agus luthais ann.

  • An iomairt : the playing, frolicing
  • ’ga luasgadh a-nunn agus a-nall : weaving hither and thither
  • Ma thèid aig an t-sionnach air : if the fox manages to…
  • Beantainn ri: touch
  • Aon air bith : aon sam bith : one of them
  • Luthais : lùth : strength, pith, energy


Air a chur ann an: Leughadh Fiosrachaidh Tagged: cearc-ghuir, clann, cleas cloinne, cleasan cloinne, cluich, geama, geamaichean, iseanan, madadh-ruadh, sionnach
Posted in cearc-ghuir, clann, cleas cloinne, cleasan cloinne, cluich, geama, geamaichean, iseanan, Leughadh Fiosrachaidh, madadh-ruadh, sionnach | Comments Off

Tasglann na Gàidhealtachd /Highland Archive Centre highlights Tarbat Peninsula

Facebook 24.03.15

https://www.facebook.com/highlandarchives/photos/a.346470258814219.1073741827.246320848829161/678128252315083/?type=1&theater

Ordnance Survey, Sheet 94 ( 1 inch = 1 mile), 1878

Our featured Parish for the next two week is Tarbat, Ross & Cromarty. The Statistical Accounts of Scotland describe the Parish and derivation of the name as;

“The Parish of Tarbat occupies the eastern promontory of the shire of Ross, being bounded on the south and east by the Murray Firth, on the the north by the Dornoch Firth and terminating in a narrow point called Tarbat Ness on which of late an elegant lighthouse has been built.”

“From the local circumstances the Parish has its name – Tarbat, being a Gaelic word expressive of the peninsular situation of the place and its having the appearance when viewed at a distance of a body stretched out in the sea and nearly surrounded by it. ‘Tar’ signifying a belly or prominence and ‘bart’ drowned or immersed by water.”

Posted in news | Comments Off