Eàrrann à Sgeulachdan Ghleann Eilcheag (TGSI) – Iain Breac

Bha sia mic aig an Urramach Fearchar MacRath, ministear Chinn t-Sàile a chaochail ‘sa bhliadhna sia ceud deug agus trì fichead ‘s a dhà. ’Se Iain Breac an t-ainm air a mhac a b’òige a bha aige agus airson mòran bhliadhnachan bha tac aig dhe Achadh nan Gargain an Gleann Eilcheag. ‘Se tuathanach dìcheallach a bh’ann agus leis a’ seo bha e gu math beairteach. Bha Coinneach Iarla Sìophortach a’ saoilsinn mòran dhe agus bhiodh Iain Breac uaireannan a’ toirt cobhair dha na maoir aige a’ suidheachdainn daoine anns na tuathanasan.

FACLAN FEUMAIL

  • Urramach – Reverend
  • Tac – farm steading, a ‘tack’ farm steading lease
  • Na maoir –the factors
  • A’ saoilsinn mòran dheth – had a high opinion of him
  • Coinneach Iarla Sìophortach – Kenneth the Earl of Seaforth
  • A’ suidheachdainn – a’ suidheachadh

CEISTEAN

  1. Cia mheud mac a bha aig an Urramach Fearchar MacRath?
  2. Cuin a chaochail e?
  3. Dè an t-ainm a bh’ air a mhac a b’ òige?
  4. Ciamar a bha a mhac a’ dèanamh beò-shlàinte?

An uair a bha seo bha e air an leabaidh is e gu math tinn agus thàinig an Sìophortach leis na maoir aige dhan dùthaich ag atharrachdainn cuid de na gabhalaichean aig na tuathanaich. Char cuid dhe na maoir aig an t-Sìophortach a chèilidh air Iain Breac ann an Achadh nan Gargain far an robh e air a leabaidh ‘s bha iad ag innse dha Iain mar a char cuid dhiubh a shuidheachdainn agus gun robh mòran atharrachdainn air a dhèanamh measg nan tuathanasan.

FACLAN FEUMAIL

  • Ag atharrachdainn – ag atharrachadh: ag atharrachadh dhaoine às an fhearann – removing people from the land
  • Na gabhalaichean – the leases (na cùmhnantan gabhail)
  • Char = chaidh
  • Tuathanach – farmer
  • Tuathanas – farm

CEIST

  1. Ciamar a fhuair Iain Breac fios gun robh an Sìophortach a’ cur dhaoine far an fhearann?

Fear dhe na daoine a chaidh chur as an tuathanas aige, ‘se Coinneach mac dha Taral MacAoidh dhe na Leitir a bh’anns an tuathanas airson iomadh linn. Nuair a chuala an duine a bh’air an leabaidh seo, dh’èirich e às an leabaidh, tinn ‘s gun robh e, ‘s dh’fhalbh e null Màm Atadail às dèidh an Iarla a bha air a rathad air ais gu Caisteal Bhrathain. Rug e air aig àite ris an canadh iad Allt Cam. Bha Sìophort anns an t-seòmar aige far an robh e a’ fuireach ann an sin nuair a thàinig Iain staigh far an robh e. Thuirt e ris an Iarla Sìophortach gun robh e uabhasach tro-chèile gun deach Coinneach MacAoidh chur dhe na Leitir suas gu Gleann Seile agus thuirt eris gun robh an teaghlach a bha seo anns an aon tuathanas air a’ Leitir airson seachd agus fichead ginealan, gun aon bhristeadh, agus mur b’e gun deach an cur às gum biodh e dualach gum biodh MacAoidh air dà thaobh Allt na Leitreach gu La an t-Sìorraidheachd. Thug Sìophort èisteachd dha agus fhuair Coinneach a’ Leitir air ais.

CEISTEAN

  1. Cò bh’ anns an fhear a chaidh fhuadach?
  2. Carson a dh’fhalbh Iain Breac a-null Màm Atadail?
  3. Càit an d’ fhuair e cothrom bruidhinn ris an Iarla?
  4. Cò às an deach Coinneach a chur agus gu dè an t-àite?
  5. Carson a bha Iain Breac cho tro-chèile gun deach a chur dhen fhearann san Leitir?
  6. An do dh’èist Sìophort ris, agus dè rinn e?

FACLAN FEUMAIL

Air a rathad air ais – air a shlighe air ais (on his way back)

Rug e air – he caught up with him

Uabhasach tro-chèile – terriblly upset

Gun aon bhristeadh – without one break (in the line of descendents)

Gu Là an t-Sìorraidheachd – until he died

Sloinneas an sgeulaiche e fhèin air ais bho taobh a sheanmhathair air ais do na Clann ‘ic Aoidh a tha seo.

FACLAN FEUMAIL

  • Sloinneas – sloinnear : sloinneas an sgeulaiche e fhèin air ais – the storyteller can trace his own name back…

Air a chur ann an: Cinn Tàile, Glean Eilcheag, Leughadh Fiosrachaidh Tagged: Achadh nan Gargain, Allt Cam, Allt na Leitreach, Caisteal Brathain, ceann t-sàile, ceann tàile, Cinn t-Sàile, Cinn Tàile, Clann MhicAoidh, Coinneach Iarla Sìophortach, Fearchar MacRath, fiosrachail, gleann eilcheag, Gleann Seile, Iain Breac, Màm Atadail, Sìophort, sgeulachdan, Taral MacAoidh, TGSI, Transactions of the Gaelic Society of Inverness
Posted in Achadh nan Gargain, Allt Cam, Allt na Leitreach, Caisteal Brathain, ceann t-sàile, ceann tàile, Cinn t-Sàile, Cinn Tàile, Clann MhicAoidh, Coinneach Iarla Sìophortach, Fearchar MacRath, fiosrachail, Glean Eilcheag, gleann eilcheag, Gleann Seile, Iain Breac, Leughadh Fiosrachaidh, Màm Atadail, sgeulachdan, Sìophort, Taral MacAoidh, TGSI, Transactions of the Gaelic Society of Inverness | Comments Off

Ùr-bheist

às leabhar-lann seallaidhean neo-shaoghalta
9mh am Faoilleach
naoidheamh là deug a' Gheamhraidh

Dh'fhuair mi an aithris seo mu dheidhinn eòin gur e ùr-bheistean a th' annta air an eadar-lìn an-diugh. Tha sin a' ciallachadh gur e leth mar leth a th' annta; leth-chuid aon eun agus an dara leth aon eile.

Twinzy, buidsidh ùr-bheist
Seo Twinzy gur e buidsidh no paracait ùr-bheist a th' annad. Tha e leth-chuid buidsidh gorm agus tha an dara leth buidsidh uaine.

Dh'fhuair mi an aithris seo cuideachd. Seo mu dheidhinn Venus. 'S i ùr-bheist cait a tha innte. 'S dòcha. Chan eil na luchd-saidheans cinteachd gu leòr. Dè ur beachd?


Chaidh na ùr-bheistean seo air a dhèanamh nuair a chaidh dà shuthan diofar - leanabh càraid nach eil co-ionnann, tha fios - a mheasgachadh anns a' bhroinn (no anns an ugh, anns an cùis gur e eun). 'S e a' chàraid aige-sa fhèin a th' ann an ùr-bheist!

Tha Twinzy fireannach agus tha Venus boireannach; tha sin a' ciallachadh gun robh an dà chuid dhen chàraidh fireannach no boireannach ron a chaidh iad a mheasgachadh. Nuair a bha aon chàraid boireannach agus an dara leth fireannach, 's e fireann-boireann a th' ann an ùr-bheist sin. Mar an eun seo :--


Agus tha cuid dealbhan de ùr-bheistean eile air an duilleag seo.


'S e aon chuid leomhain, aon chuid gobhair agus aon chuid dreagain a bha ann an ùr-bheist chlasaigeach. Bha Chimera an t-ainm a bha air a' chiad ùr-bheist agus 's i boireannach. Bha trì cinn oirre, no 's dòcha ceithir. Aon leomhain, aon gobhair agus aon dreagan. Bha earball nathrach oirre agus uaireagan bhiodh ceann nathrach ann aig ceann earbaill. Leis nimh-fhiaclan! Cuideach bha sgiathan dreagain oirre. Thilg i smugaid-thiene mar dreagan.

Dh'fhuirich Chimera anns an Lycia, Aisia Bheag, air an Beinn Chimaera. Bha a mathair Echidna a bha boireannach bho a ceann gus a meadhan agus bha nathair bho a meadhan gus a ... uill, tha earball nathrach mòr mhòr oirre an àite casan. Thug iad "Mathair de uile-bheistean" mar ainm air Echidna.

Bha Typhon an t-athair aig Chimera. Bha e dia dha gaillean-mòr agus bha an cruth aige ... uabhasach gu leòr.

Mharbh Bellerophon an gaisgeach Chimera.
Posted in field guide, leabhar-lann, uile-bheist | Comments Off

Fiadh-dhaoine Ameireaganach

Sasquatch no "Bigfoot" (Cas-mhòr)

às an leabhar-lann seallaidhean neo-shaoghalta
DiArdaoin 8 am Faoilleach
ochdamh là deug a' Gheamhraidh

Chunnacas air DiArdaoin 1 am Faoilleach air camara trafaige anns an Arizona, Staitean Aonaichte, Ameireaga (http://www.huffingtonpost.com/2015/01/07/sasquatch-family-arizona-roadside_n_6425648.html)

Chuir e sneachd anns an Arizona (Staitean Aonaichte, Ameirega) anns na laithean mu dheireadh dhen seann bhliadhna. Agus air aon camara trafaige bha dealbh seo a' nochdadh teaghlachd fiadh-dhaoine a' cluich anns an t-sneachda.

A-rèir choltais, ge-tà, ach na toir breith a-rèir choltais, mar bidh a sean-fhacal a ràdh. Chan eil iad fiadh-dhaoine sam bith ach cleas a bhan na daoine aig Roinn an Trafaig (DOT) aig Arizona a' dèanamh. Thuirt Tim Tait, a tha am fear-labhairt airson DOT, gur ann soilleir a tha na fiadh-dhaoine preasan no plocan a chionn a tha iad an-seo fhathast as dèidh là no dhà. ('S urrainn dhuibh a fhaicinn iad sibh-fhèin an-seo - http://www.az511.gov/hcrsweb/files/rwisCam387.html - an dèidh dh'èirigh an grian, tha fios.)

Thuirt e gun chuir iad aig an Roinn an dealbh suas air an eadar-lìnn mar cleas.




Fuirichidh fiadh-dhuine Ameireaganach, air a thug Sasquatch, no "Bigfoot" (cas-mhòr) mar ainm, anns an taobh iar-thuath dhen Ameireaga - anns na Staitean dhen Oregan, Washington, ceann tuath den California. 'S dòcha Montana. Bhiodh Arizona ro fhada deas orra.

Tha Sasquatch faisg air seachd troighean a dh'àirde. Tha coltas duine saoghalta mòsach air. Tha e uabhasach drùid; cha toigh leis a bhith air a fhaicinn. Cha toigh leis trioblaid, cha bhi e a' sabaid, teichidh e agus thèid e am falach. O chionn sin chan eil dealbhan math dha.
Posted in field guide, leabhar-lann, neo-shaoghalta, sithichean, uile-bheist | Comments Off

Lèimheas ann an NÓS

NosSgrìobh Eoin P. Ó Murchú lèirmheas air ACDD anns an iris snasail Èireannach, NÓS, a thàinig a-mach an clò am mìos seo. Tha mi uabhasach toilichte gun do chòrd ACDD ri Ó Murchú, agus a bharrachd air an sgeulachd fhèin, rinn Ó Murchú moladh mòr air ealain agus air dealbhadh còmhdach na nobhail le Heather Brennan agus le Freight Design. Chuirinn mo mholadh fhìn ri sin. Mar as tric, chan eil mòran smachd aig ùghdaran air dealbhadh agus air ealain nan leabhraichean aca, agus tha mi cho fortanach gun d’fhuair ACDD dealbhadh a tha cho grin. Tha e ag ràdh mòran mun phroifeiseantachd aig CLÀR gu bheil na leabhraichean aca uile cho brèagha. Fhuair mi Sgrìobhaidhean Dhòmhnaill Mhic na Ceàrdaich sa phost o chionn ghoirid, an leabhar as ùire aig CLÀR, agus tha e a cheart cho àlainn.

Tha Ó Murchú air Gàidhlig na h-Alba ionnsachadh aig SMO agus tha mi taingeil gun do rinn e an obair agus an oidhrip gus nobhail a leughadh anns a’ chànan. Ged a tha Gàidhlig na h-Alba agus Gàidhlig na h-Èireann coltach ri chèile, chan eil iad cho coltach sin, agus feumas nach robh e furasta dha. Gu dearbh, cha do rinn mi fhìn a leithid fhathast ann an Gàidhlig na h-Èireann. Bheachdaich Ó Murchú gun robh e toilichte nach deach ACDD eadar-theangachadh chun na Gàidhlig Èireannaich fhathast, oir thug e cothrom dha obair air a’ chuid Gàidhlig Albannach. Tuigidh mi sin, ach aig a cheart àm, saoilidh mi gum biodh e math nan rachadh a h-eadar-theangachadh gu Gàidhlig na h-Èireann aon latha. Chì sinn.


Posted in naidheachd | Comments Off

Supplemental Notes on Using the Defective Verb “IS”

Making sense of MacLaren's Lesson 18 : Using the Defective Verb "IS"

Nota Bene :-- This is my third attempt to figure this out. Hopefully, this time, I'll make it to the end of the list without getting seriously confused (again).

I'm going to start by describing the different types of sentences possible in the simplest terms.

1) pronoun subject and definite noun object
2) noun subject and definite noun object

3) pronoun subject and indefinite noun object
4) definite or proper noun subject and indefinite noun object
5) indefinite noun subject and indefinite noun object

6) definite noun subject and adjective


I've arranged them in this fashion for clarity's sake. My clarity, that is.

The first two :--
          1) pronoun subject and definite noun object
          2) noun subject and definite noun object

Each have only one form in use. One "register", if you will. To my mind, that makes them first as ... well, it's not intrinsically confusing.

The next four are forms that can be expressed in one of two ways; one way that is commonly heard and seen and is considered "low" or common and another - a high register, formal, "Shakespearean-type" language that is very rarely heard these days. For some reason, though, it's the second that gets all the attention and then - after the explanation, the learner is warned to not use it!

Line items 3 through 6 all use the defective verb introduce a relative clause that contains the subject of the sentence. All four use the preposition ANN.

The three line items grouped together :--
          3) pronoun subject and indefinite noun object
          4) definite or proper noun subject and indefinite noun object
          5) indefinite noun subject and indefinite noun object
... put the preposition ANN (or prepositional pronoun of ANN) in the clause proper. The preposition is used to indicate the subject of the sentence.

Something that all the everyday forms of usage of the defective verb "IS" have in common is that the verb is followed by a pronoun (or in the case of line item 6, something that approximates a pronoun, to wit, the prepositional pronoun ANN = "in it").

Before I start, some basic ground rules :--

- Is is often contracted to 'S before a vowel, a vowel sound, and the word mise.

- Bu is often contracted to B' when followed by a vowel or vowel sound

- The second person singular is TU (not "thu") when it directly follows any form of the defective verb IS.

- Cha
          -- becomes Chan before a vowel or vowel sound
          -- lenites words following it which begin with b, f, m, p, c, or g

- An becomes Am when followed by a word beginning with b, f, m, or p

- It would be a good idea to review the prepositional pronouns of ANN before we start. To wit :--

Singular
annam = in me
annad = in you/ thou
ann = in him
innte = her

Plural
annainn = in us
annaibh = in you
annta = in them



Without further ado ... Let's begin - with the common, often used, everyday forms.

1) pronoun subject and definite noun object
This is the simplest.
          VERB + (emphatic) pronoun SUBJECT + definite noun OBJECT
Examples :--  
 
'S mise an dotair.
B' esan an ciopair.
Is ise an tidsear.
Cha mhise an gille.
Cha bu tusa an tuathanach.
Chan iad na daoine.
Chan e am fear.
An iadsan na gillean?
Nach bu sibhse na h-iasgairean?
Thuirt i gur bu tusa am fear.
Thuirt e nach ise an tè.

I am the doctor.
You were the shepherd.
She is a teacher.
I was not the lad.
You were not the farmer.
They aren't the men.
He is not the one.
Were they the lads?
Weren't you the fishermen?
She said that you were the one.
He said that she is not the one.


2) noun subject and definite noun object
This one is also fairly simple.
          VERB + e + name SUBJECT + def noun PREDICATE

You notice that masculine pronoun stuck in there? Get used to it, you'll be seeing it a lot.
Examples :--  
 
'S e Calum an dotair.
B' e Iain an ciopair.
Chan e Seumas an tuathanach.
Nach e an gillean seo na daoine?
Cha b' e Mòrag agus Peadar na tidsearean.
An b' e Pòl an gille?
Nach e Donnchadh an t-iasgair?
Thuirt i gum b' e Peadar am fear.
Thuirt e nach e Sìne an tè.

Malcolm is the doctor.
John was the shepherd.
James isn't the farmer.
Weren't those lads the men?
Sarah and Peter weren't the teachers.
Was Paul the lad?
Isn't Duncan the fisherman?
She said that Peter was the one.
He said that Jane isn't the one.

It is possible to substitute in a gender or number specific pronoun for the e, but it doesn't seem to be necessary.
Examples :--
          Cha b' iad Mòrag agus Peadar na tidsearan.
          Thuirt e nach i Sìne an tè.


There now, that was simple enough. Now is where it gets a ... bit ... complicated.

For the next three line items, the pattern is
          VERB + e + PREDICATE + a tha + form of preposition ANN + SUBJECT

That's it. That's all the confusion. Doesn't look all that complicated, though, does it?
          VERB + e + PREDICATE + a tha + form of preposition ANN + SUBJECT

3) pronoun subject and indefinite noun object
Here is where you need to use the prepositional pronouns. Ready?
Examples :--  
 
'S e dotair a th' annam.
B' e ciopair a th' ann.
Chan e tuathanach a th' annad.
Cha b' e tidsearan a th' annta.
Chan e daoine a th' annainn.
An b' e gillean a th' annta?
Nach e iasgairean a th' annaibh?
Nach b' e iasgair a th' annaibh?
Thuirt i gum b' e fear a th' annad.
Thuirt e nach e tè a th' innte.

I am a doctor.
He was a shepherd.
You aren't a farmer.
They weren't teachers.
We aren't men.
Were they boys?
Aren't you fishermen?
Weren't you a fisherman?
She said that you were one.
He said that she isn't one.



So what happens if we toss in proper nouns?

4) proper or definite noun subject and indefinite noun object.
Here, instead of the prepositional pronouns, you use the preposition itself, which takes the form of ann an (ann am when followed by a name beginning with b, f, m, or p) and the form of anns an/ anns am/ anns a' for definite nouns.

          Is + e + PREDICATE + a tha + {ann an/am or anns an/am/a'} + SUBJECT
Examples :--  
 
'S e dotair a th' ann an Calum.
B' e chiopair a th' ann an Iain.
Chan e tuathanach a th' ann an Seumas.
Cha b' e tidsearan a th' ann Mòrag agus Peadar.
Chan e daoine a th' anns na caileagan sin. .
An b' e gille a th' ann an Pòl?
Nach e iasgairean a th' ann na gillean?
Nach b' e iasgair a th' anns an Donnchadh?
Thuirt i gum b' e fear a th' ann an Peadar.
Thuirt e nach e tè a th' ann an Sìne.

Malcolm is a doctor.
John was a shepherd.
James isn't a farmer.
Sarah and Peter weren't teachers.
Those girls aren't men
Was Paul a lad?
Weren't the lads fishermen?
Wasn't Duncan a fisherman?
She said that Peter was one.
He said that Jane isn't one.

Oh cool! All you have to do is replace the prepositional pronoun of ANN with the proper form of the preposition itself and the noun. That was MUCH easier than I was expecting!



5) indefinite noun subject and indefinite noun object
Now that we've dealt with definite noun SUBJECTS and pronoun SUBJECTS (which are sort of definite by definition ... which sounds like a tautology but isn't), let's look at what happens when both the subject and the object are indefinite.

Same form as with definite subject and indefinite object (except that the form ANN takes is simpler) :--
          VERB + e + PREDICATE + a tha + ann an/am + SUBJECT
Examples :--  
 
'S e iasg a th' ann am breac.
Cha b' e iasg a th' ann an iolaire.
An e cat a th' ann an iolaire?
Nach bu cù a th' ann am bradan?
Thuirt iad gur b' e cat taibhse.
Thuirt i nach bu cù madadh-allaidh.

A trout is a fish.
An eagle was/ would be not a fish.
Is an eagle a cat?
Wouldn't a salmon be a dog?
They said a ghost was a cat.
She said that a wolf isn't a dog.




6) definite noun subject and adjective
The common usage of the defective verb "IS" to express a sentence that contains a definite noun subject and an adjective, like the other common usage forms discussed in line items 3 through 5, contains a relative clause using the verb "A BHITH" and it employs the prepositional pronoun "ANN", meaning "in it", but ... in this instance, the prepositional pronoun follows the defective verb.

          VERB + ann + adjective PREDICATE + a tha + definite noun SUBJECT

I suppose you could think of it as "in it is {the adjective} that {the subject} is".

Or maybe not. However you rationalize it, the pattern (once again) is :--
          VERB + ann + adjective PREDICATE + a tha + definite noun SUBJECT
Examples :--  
 
B' ann mòr a bha am bradan.
Chan ann beag a tha an t-iolaire sin.
An b' ann mòsach a bha an cat?
Nach ann luath a tha an t-each?
Thuirt e gur ann mall a tha an cù.
Thuirt i nach b' ann crùbach a bha a' bhò.

The salmon was big.
That eagle isn't small.
Was the cat furry?
Isn't the horse fast?
He said that the dog is slow.
She said that the cow wasn't lame.


That doesn't really seem all that difficult to understand, so why am I having such a hard time with the defective verb?



Well, in the interests of completeness, whether I want to or not (which I don't); here are high register forms of the defective verb "IS" - with the common forms for comparison. (And so I don't get confused again.) (I hope.)

3- redux) pronoun subject and indefinite noun object
Examples :--
High Register Form English Common form

Is dotair mi.
Bu chiopair e.
Cha tuathananch thu.
Cha bu tidsearan iad.
Cha daoine sinn.
An bu ghillean iad?
Nach iasgairean sibh?
Nach bu iasgair sibh?
Thuirt i gum b' fhear thu.
Thuirt e nach tè i.

I am a doctor.
He was a shepherd.
You aren't a farmer.
They weren't teachers.
We aren't men.
Were they boys?
Aren't you fishermen?
Weren't you a fisherman?
She said that you were one.
He said that she isn't one.

'S e dotair a th' annam.
B' e ciopair a th' ann.
Chan e tuathanach a th' annad.
Cha b' e tidsearan a th' annta.
Chan e daoine a th' annainn.
An b' e gillean a th' annta?
Nach e iasgairean a th' annaibh?
Nach b' e iasgair a th' annaibh?
Thuirt i gum b' e fear a th' annad.
Thuirt e nach e tè a th' innte.


5- redux) indefinite noun subject and indefinite noun object
Examples :--
High Register Form English Common form

Is iasg breac.
Cha b' iasg iolaire.
An cat iolaire?
Nach bu cù bradan?
Thuirt iad gur bu cat taibhse.
Thuirt i nach cù madadh-allaidh.

A trout is a fish.
An eagle was/ would be not a fish.
Is an eagle a cat?
Wouldn't a salmon be a dog?
They said a ghost was a cat.
She said that a wolf isn't a dog.

'S e iasg a th' ann am breac.
Cha b' e iasg a th' ann an iolaire.
An e cat a th' ann an iolaire?
Nach bu cù a th' ann am bradan?
Thuirt iad gur b' e cat taibhse.
Thuirt i nach bu cù madadh-allaidh.


6- redux) definite noun subject and adjective
Examples :--  

Bu mhòr am bradan.
Cha bheag an t-iolaire sin.
An bu mhòsach an cat?
Nach luath an t-each?
Thuirt e gur mall an cù.
Thuirt i nach bu chrùbhach a' bhò.

The salmon was big.
That eagle isn't small.
Was the cat furry?
Isn't the horse fast?
He said that the dog is slow.
She said that the cow wasn't lame.

B' ann mòr a bha am bradan.
Chan ann beag a tha an t-iolaire sin.
An b' ann mòsach a bha an cat?
Nach ann luath a tha an t-each?
Thuirt e gur ann mall a tha an cù.
Thuirt i nach b' ann crùbach a bha a' bhò.
Posted in Gaelic, Gàidhlig, gramar, grammar, leasanan, lessons, maclaren | Comments Off

Travel narrows the mind? #gàidhlig

Nam b’ urrainn dhut a dhol air ais fichead bliadhna agus beagan comhairle a thoirt dhut fhèin, dè chanadh tu?

B’ e sin an còmhradh a bh’ againn san taigh-seinnse bho chionn goirid.

Bhiodh gu leòr agam ri ràdh rium fhèin, tha fios, ach smaoinich mi air aon rud gu sònraichte*. Nuair a bha mi òg, cha robh mi idir ag aontachadh leis an t-seann fhacal Beurla – “travel broadens the mind”.

Gu dearbh, bha mi fada den bheachd gun robh an caochladh fìor.  Bha mi den bheachd gun robh e a’ dèanamh na h-inntinn nas cumhainge!

Cha d’ rinn mi mòran siubhail nuair a bha mi òg idir. Cha do chuir mi mòran tìde seachad taobh a-muigh Ghlaschu idir ach a-mhàin nuair a chaidh sinn air làithean saora gu Cair Ail ann am Fìobh agus tursan latha an siud is an seo ann an taobh siar meadhan na h-Alba.

Bha mi toilichte is cha robh mi a’ faireachdainn gun robh feum agam air siubhail agus nuair a chaidh mi dhan oilthigh ann an 1991, cha do smaoinich mi cus mu bhith a’ dol gu oilthigh no colaiste nach robh ann an – no faisg air – Glaschu.

B’ e turas air a’ bhus eadar Glaschu agus an t-Ath Leathann a’ chiad turas fada a ghabh mi leam fhèin riamh. Bha mi 18 is mi a’ dol gu cùrsa samhraidh Gàidhlig san t-Sabhail Mhòr ann an 1992. Chuir e eagal dearg mo bheatha orm agus dragh mòr orm nach lorgainn an duine a bha gu bhith a’ coinneachadh rium ann am baile mòr an Ath Leathann!

An t-Eilean Sgitheanach – magnat airson backpackers amaideach craicte

Ged nach robh mi idir an aghaidh a bhith siubhail aig an àm sin, dh’atharraich mi m’ inntinn às dèidh seachdain no dhà aig an t-Sabhal Mhòr. Bha an t-Eilean Sgitheanach loma-làn backpackers à air feadh an t-saoghail a bha gu tur marbh san eanchainn  (brain-dead). Bha tòrr aca air a dhol tron Roinn Eòrpa air fad gun a bhith ag ionnsachadh dad a rèir coltais! (Disclaimer: gu fortanach, cha robh luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig aig an t-Sabhal Mhòr idir mar sin!)

Mar sin, cha robh ùidh agam ann an siubhal fad iomadh bliadhna agus cha robh airgead gu leòr agam airson mòran a dhèanamh co-dhiù.

San fharsaingeachd cuideachd, bha mi toilichte le mo bheatha agus cha robh mi airson rudan ùra de sheòrsa sam bith fheuchainn – bha mi gu math boring.

Mean air mhean, ge-tà, dh’atharraich mi m’inntinn. Chaidh mi dhan t-Sabhal Mhòr airson bliadhna agus chaidh mi a dh’fhuireach ann an Dùn Èideann nuair a phòs mi. Rinn e feum dhomh a bhith a’ fuireach ann an diofar àiteachan.

Rinn mi barrachd siubhail cuideachd. Chaidh mi gu Lunnainn airson a’ chiad turais aig deireadh nan 1990an agus bha eagal dearg mo bheatha orm ach ‘s ann a chòrd e rium fìor mhath agus cha b’ fhada gus an do thuig mi nach robh e cho eadar-dhealaichte sin ri Glaschu is Dùn Èideann.

Bha cothrom agam siubhail air feadh na h-Alba le m’ obair aig Pàrlamaid na h-Alba, a’ gabhail a-staigh tursan do na h-Eileanan Siar airson a’ chiad turais – agus a’ dol air tursan dhan Chuimrigh agus gu Beál Feirste cuideachd.

Thug Beál Feirste misneachd mhòr dhomh nuair a chunnaic mi cho beòthail sa tha a’ Ghaeilge ann. An aon rud ann an Caerdydd. Bha mi eòlach gu leòr air suidheachadh nan cànanan bho leabhraichean ach tha e nas fhèarr a bhith a’ faicinn cùisean le do shùilean fhèin.

Tha mi a-nis air a bhith sa h-uile sgìre comhairle ann an Alba ach a-mhàin Arcaibh is Sealltainn agus tha mi air tòrr de Shasainn, a’ Chuimrigh agus Èirinn fhaicinn a bharrachd air tursan dhan Fhraing, dhan Bheilg dhan Ghearmailt agus fiù ‘s dhan Ruis.

Berlin – tha na h-ainmean Sràide an sin tòrr nas fheàrr na tha iad an seo! (Tha Sràid Frank Zappa aca cuideachd!)

‘S e an duilgheadas a th’ agam a-nis gu bheil e doirbh a bhith a’ stad an uair ‘s gun tòisich thu air siubhail. Leis an eadar-lìon tha e cho furasta a bhith a’ coimhead air is ag ionnsachadh mu àiteachan fad air falbh agus a bhith ag aisling mu bhith a’ dol ann.

Mi fhèin is Jenny, Mosgo, 2007

Nam biodh an t-airgead agus an t-àm agam, seo cuid de na tursan a bu toil leam dèanamh (tha fíos agam nach dèan mi iad uile ach bhiodh gin aca math!). Tha mi a’ tòiseachadh leis an fheadhainn as fhasa…

  • Turas gu na h-Eileanan Scilly (Syllan sa Chòrnais) anns a’ Chòrn. Deagh chothrom beagan Còrnais ionnsachadh agus a dhol air an trèana gu Pennsans/Penzance. Tha mi gu math dèidheil air eileanan beaga agus air a h-uile rud co-cheangailte ris a’ Chòrn!

Bratach Scilly

  • Turas gu Arcaibh is Sealltainn. Deagh chothrom Norn ath-bheothachadh agus gus ionnsachadh mu dheidhinn dualchainntean Scots sgoinneil nan eileanan!
  • (Gu dearbh, tha dòigh gus na h-Eileanan a Tuath agus na h-Eileanan Scilly a cheangal ri chèile ann an aon turas. Bidh tòrr dhaoine a’ dol bho Penn an Wlas/Lands End gu Taigh Iain Ghròt ach b’ fheàrr leam dhol air turas nas fhèarr is nas fhaide: an àite a bhith a’ tòiseachadh aig Taigh Iain Ghròt agus a’ crìochnachadh aig Penn an Wlas/Land’s End, bu mhath leam dhol bho Sheallainn gu Scilly. Agus dhèanainn air còmhdhail phoblach e an àite a bhith a’ coiseachd, ge-tà, oir tha mi fada ro leisg airson sin!)
  • Turas gu Eileanan a’ Chaolais: Dearsaidh, Geansaidh, Àldarnaidh agus Sarc. Deagh leisgeul ionnsachadh mu Fhràngais Nòrmanach nan Eilean agus a bhith a’ dol air rathad-iarainn Àldarnaidh!
  • Turas gu Hiort is Rònaigh. Cò nach eil airson a dhol gu Hiort? Ach bu toil leam a dhol gu eilean eile cuideachd nach eil idir cho trang agus a tha nas iomallaiche buileach – Rònaigh no North Rona.
  • Turas gu Ameireagaidh a Tuath (a’ dol ann air a’ bhàta!) a’ tòiseachadh ann an Canada, a’ dol bho Halafacs gu Vancouver air an trèana. An uair sin, rachainn gu Seattle air an trèana agus an uair sin air a’ bhàta gu Alaska airson turas air an Alaska Railroad. Às dèidh dhomh tilleadh gu Seattle (far an do rugadh Jimi Hendrix!), bu toil leam a dhol gu San Francisco – mecca ciùil agus mecca nan tramaichean – agus an uair sin air ais gu New York air an trèana – le turas goirid gu Woodstock air a’ bhus mus rachainn air ais dhan bhàta. Chan eil mi a’ smaoineachadh gum bi an tìde no an t-airgead agam turas mar seo a dhèanamh a chaoidh ach chì sinn!

  • Turas gu meanbh-nàiseanan na h-Eòrpa – dùthchannan fìor bheag mar a’ Bhatacan, Monaco, San Marino, Andorra agus Liechtenstein. Tha dùthchannan beaga cool!
  • Turas gu Seòrsia a Deas (South Georgia), na h-Eileanan Fàclannach agus Eilean na Deasgabhalach (Ascension Island). Leugh mi leabhar no dhà mu thuras Shackleton dhan Antartaig bho chionn goirid agus bha gu leòr mu Sheòrsia a Deas agus na h-Eileanan Fàclannach ann. Dh’ainmich mi Eilean na Deasgabhalach cuideachd oir bidh na pleanaichean gu na h-Eileanan Fàclannach a’ stad ann agus bhiodh e bochd gun a bhith a’ cur seachad latha no dhà ann an eilean cho brèagha is cho inntinneach air an t-slighe. Tha mi cha mhòr cinnteach nach dèan mi an turas seo – cosgail agus dona dhan àrainneachd le turas plèana cho fada – ach chan eil ann ach aisling!


IMG_4749 (1)

Cha bhi mi a’ dol dhan Atlantaig a Deas no gu Amereagaidh a Tuath am-bliadhna ach bi mi a’ dol gu àite a tha a cheart cho exotic – Eilean Mhanainn. Chan eil penguinean no trèanaichean mòra Ameriganach ann ach tha Gàidhlig Mhanainn agus tòrr mòr trèanaichean beaga Manainneach aca! Maninn aboo!

Alasdair

*A bharrachd air “NA BHITH NAD DHEARG AMADAN!!!”


Comments Off

Taibhse ag innse mu ulaidh

*ulaidh – ionmhas, treasure

(Naidheachd à Beinn na Fadhla)

Bha mo mhàthair poile, nuair a bha i òg, ga cosnadh an Uisgebhagh* agus tha e coltach gun robh anabarr ann a shin de chèilidh ’s de stòireannan, de sgeulachdan ’s de dh’òrain, ’s de sheann rudan. Chuala mi i ag innse mar a chual’ i iad, feadhainn a bhiodh air chèilidh: boireannach a dh’eug. Phòs an gill’ aice glè bheag a dh’ùine mun do dh’eug a mhàthair. Bha iad a’ còmhnaidh ann an àit’ iomallach, agus thug e a bhean òg dhachaigh, gun teagamh, dhan t-seann dachaigh agus an ceann ùine àraid bha pàist’ aca. Theann a bhean ri dhol bhuaithe, a’ call a tuar, agus cha robh i idir, idir cho inntinneach ’s a bha i sa chiad dol a-mach. Bhiodh an duin’ aice a’ ràdh an-còmhnaidh – bhiodh e a’ falbh gu obair ’s cha tigeadh e dhachaigh gu feasgar, agus ’s dòcha gum biodh an oidhch’ air dorchnachadh nuair a thigeadh e – a’ ràdh rithe gun robh i a’ dol bhuaithe.

“Bheil thu ’faireachdainn bochd?”

“O chan eil,” chanadh ise. “Chan eil.”

Agus thug e mu dheireadh thall an aghaidh gu cruaidh oirre. Thuirt e:

“Bheir mi ugad an dotair,” ars’ esan, “ga do choimhead. Tha bochdainn ort a tha thu ’cleith ormsa. Chan eil thu dèanamh ceart.”

Chan eil bochdainn idir orm,” ars’ ise, “cha chreid thu e.”

Nach eil fhios gun creid,” ars’ esan, “rud sam bith a tha ’dèanamh lochd or’sa gun creid mis’ e. Innis dhomh air ball.”

“Tha mi ’faicinn do mhàthar,” ars’ ise, “mu dhol fodha na grèineadh,” ars’ ise, “chuile h-oidhche.”

“O, bhoireannaich gun nàire,” ars’ esan. “Cha robh,” ars’ esan, “boireannach riamh san àite seo a b’ fheàrr teist na mo mhàthair ’na beò, ’s a bheil thusa ’dol a ràdha rium-s’,” ars’ esan, “gu bheil i ’tighinn ’na marbh.”

Nach tuirt mi riut,” ars’ ise, “nach creideadh tu mi? Ach seall,” ars’ ise, “cha sheas mise ris a seo. Seall a’ rud a nì sinn. Fan thusa ’n ath-oidhch’. Thig dhachaigh tràth ’s bi ann a sheo dlùth do dhol fodha na grèineadh. Thèid mise thaigh mo mhàthar is m’ athar ’s bheir mi leam am pàiste. Cuir thusa seachad oidhche seo,” ars ise. “Ma tha mise ceart,” ars’ ise, “fuilingidh mi ’nuairsin an dìteadh.”

….ri leantainn….. ?????

Faclan

  • Poile – greis
  • Ga cosnadh – air a fastadh (ag obair) – was employed
  • Uisgebhagh* – air taobh an ear Bheinn na Fadhla
  • Anabarr – corralach (pailteas) – cus??excess, superfluidity
  • Boireannach a dh’eug – boireannach a bhàsaich
  • Glè bheag a dh’ ùine – glè bheag de dh’ùine
  • An ceann ùine àraid – an dèidh greis
  • Theann ….. ri – Thòisich ….. air…
  • Tuar – snuadh – dath an aodainn – complexion
  • A’ dol bhuaithe – a’ fàs bochd
  • Thug e an aghaidh gu cruaidh oirre – dh’innis e dhi gu làidir – he confronted her
  • Ugad – thugad
  • Cleith – falach
  • Nach eil fhios gun creid – Of course I’ll believe you
  • Lochd – cron
  • Air ball – air an spot – immediately
  • Chuile h-oidhche – a h-uile oidhche
  • A b’ fheàrr teist – most respectable
  • Na beò – in her lifetime, nuair a bha i beò
  • Cha sheas mise ris a-seo – Chan fhuiling mi seo – I won’t put up with this/I can’t endure this
  • Dlùth do – faisg air (àm)
  • An dìteadh – a’ choire – an achmhasan – the blame, rebuke, condemnation

An còrr den naidheachd …

Seo mar a bhà. Dh’fhalbh i màireach. Chaidh i dhachaigh. Nuair a thàinig ciaradh an fheasgair cha robh e idir cho tapaidh san inntinn ’s a bha e an-dè. Bha corraich an-dè air chionn gu robh e ’smaoineachadh gur e masladh a bha i a’ cur air a mhàthair. Agus nuair a bha a’ ghrian gu ciaradh, a’ dol fodha, dh’fhàs e glè lapach na inntinn.

“Nach mi bhios duilich a-nis,” bha e ag ràdha ris fhèin, “ma bha mo bhean ceart agus cho garg ’s a thionndaidh mi na h-aghaidh air taobh mo mhàthar.”

Chunnaig(c) e mhàthair a’ tighinn a-staigh. Bhruidhinn e sa mhionaid rithe.

“’S bochd,” ars ise, “nach do bhruidhinn do bhean. ’S i th’ air an tòrr fhulang,” ars ise, “gam fhaicinn-sa chuile feasgar a’ ruighinn doras ceann shuas an taigh’,” a(r)s ise. “Feuch,” as ise, “’s gheibh thu sloc fon àird-bhuinn ’s gheibh thu croga(n) de bhuinn airgid ann a bha mise a’ cur mu seach cho dìcheallach leis a chuile dòigh as am b’ urra dhomh. Bheir às e,” ars’ ise, “’s bidh e chum feum dhuibh. Chan fhaic thusa no do bhean mise tuilleadh.”

SA 1968/48/A4.

Faclan

 

Ciaradh an fheasgair – dorchnachadh, dol fodha na grèine

Tapaidh – calma, brave

Corraich – fearg, tàmailt

Masladh – tàmailt, eas-onair

gu ciaradh = gus ciaradh = gus a bhith a’ ciaradh = about to get dark

lapach – fann – lag

garg – feargach – m.e. cho garg ris an leòmhann – as fierce as a lìon

air taobh mo mhàthar – on my mother’s side

sa mhionaid – san spot, sa bhad

’S i air an tòrr fhulang – agus tha i air mòran fhulang – she has suffered a lot

A’ ruighinn (dualchainnt nan Eilean Siar) – a’ ruigsinn

Sloc – toll tana, leathann

Fon àird-bhuinn – under the ground floor àird = làr, ìre, level; buinn (bonn: tuiseal ginideach) – bun, làr ìosal, grunndCroga de bhuinn-airgid – crogan de bhuinn-airgid – crogan = sileagan?jar; buinn-airgid – sgillinnean – coins buinn (bonn: iolra sgillinn, tastan, coin)A’ cur mu seach – a’ sàbhaladh (airgead) –?putting asideBidh e chum feum dhuibh – bidh e feumail dhuibh

CEISTEAN

  1. Ciamar a bha an duine a’ faireachdainn an dèidh dha bhean ga fhàgail na aonar?
  2. Cuin a chunnaic e a mhàthair?
  3. Carson a bha a mhàthair ga nochdadh do a bhean?
  4. Dè bha i ag iarraidh a shealltainn dhaibh?

Air a chur ann an: Beinn na Fadhla, Sùil air sgeulachdan Tagged: bean, duine, taibhse, Uisgebhagh, ulaidh
Posted in bean, Beinn na Fadhla, duine, Sùil air sgeulachdan, taibhse, Uisgebhagh, Ulaidh | Comments Off

Uile-bheist a’ chuain – Taniwha {Maori}

às an leabhar-lann neo-shaoghalta
DiDòmhnaich, 4mh am Faoilleach
14mh dhen Gheamhraidh

Chunnacas taobh Google Earth far a' chladaich Sealainn Nuadh, 30mh Dùbhlachd 2014, 9mh dhen Gheamhraidh.

Bha Pita Witehira a' coimhead aig Oke Bay anns an Sealainn Nuadh, far a tha oighreachd leis, agus chunnaic e uisge na stiùrach uabhasach mòr anns a' bhaigh. Chan eil e uisge na stiùrach aig bàta no long, chan eil uisge geal ann. Saoil Mgr Witehira gur b' e an rud a rinn uisge na stiùrach sin 12 m a dh'fhaide (tha sin faisg air 36 troighean a dh'fhaide) agus bha e a' gluasadh luath.

Thuirt Mgr Witehira gun toireadh na Tùsanaich Maori "Taniwha" air an rud a rinn uisge na stiùrach mar ainm, airson a bha e nas luaithe na muc-mhara agus nas fhaide na cearban. Tha "Taniwha" a' ciallachadh "trobha" anns a' chainnt Maori.
Posted in beul-aithris, field guide, leabhar-lann, neo-shaoghalta, uile-bheist | Comments Off

Dreagan

às an leabhar-lann neo-shaoghalta
DiSathairne 3mh am Faoilleach
treas latha deug a' Gheamhraidh

Bha mi a' dol a sgrìobhadh mu dheidhinn troichean an-diugh. Tha mi air a bhith a' cur romham a sgrìobhadh umpa bhon chunnaic mi am film mu dheireadh dhen Fho-dhuine. Gu mì-fhortanach chan eil mi a' lorg an iris agam mu dheidhinn na troichean a tha anns an fhilm. A dh'aindeoin sin, bha mi a' dol a sgrìobhadh mu dheidhinn troichean an-diugh ach ...

Chunnaic mi dreagan!

Chaidh mi dhan bhùth an-diugh airson lòn-cheannachd. Fhad 's a bha mi a' tighinn dhachaigh, chunnaic mi dreagan air culaibh a' charbad (SUV) a bha air mo bheulaibh. Bha an dreagan a' ceiltinn e-fhèin anns an duslach a bha air a' charbad, a' coimhead a-mach an toll glaise. Chan e ach isean beag a bh' ann. Bha trì beanntan os a cheann (fada air falbh) agus blàthan faisg air. Bha e a' coimhead air na blàthan agus bha e a' dèanamh faite-gàire.

'S e dathte airgid an carbad.


Tha iomadh leabhar a bhith a' sgrìobhadh mu dheidhinn dreaganan. Tha liuthad (dhuibh) agamsa fhèin. Tha mi a' creidsinn gu bheil sgeulachdan mu dheidhinn dreaganan aig gach cineal de chinne-daonna. A chionn sin, tha iomadh seòrsa dreagain agus tha iomadh cruth aca.

'S e pèist mhòr sgiathanach an dreagan sear. Tha orra a bhios sgiathan mòr a bha coltach ri ialtaig agus earball coltach ri nathair agus ìnean (no spuirean) geur agus àireamh mhòr fhiaclan. Tilgidh mòran dreaganan sear teine. 'S toigh leotha a chruinneachadh ionmhais; òr is airgead is seudan; air a bhios iad gan sìneadh agus bana-phrionnsachan a bhios iad ag ithe. Faodaidh dreaganan ear tuigsinn ach cha bhi iad buailteach do choibhneas a-riamh.

Bidh iad nas coltaiche a' chiad a bhualadh agus an uair sin a dh'ithe.

Bidh dreaganan sear, no Oithireach, nas coltaiche a bhith tuigseach agus coibhneil (na dreaganan siar), gu sònraichte na dreaganan air a bha còig ordagan. Bidh iad a' ceangal ri nan dùil, gu sònraichte uisge agus speur. Bidh dreagan a' ceangal ri gach bùrn agus aibhne. Tha orra a bhios ceann coltach ri càmhail agus adhaircean coltach ri fèidh agus sùla coltach ri gearra agus lannan coltach ri eisg agus ìnean coltach ri iolaire.

Dè seòrsa a bha an dreagan beag a chunnaic mi? Tha mi a' smaoineachadh gur e dreagan sear ach ... Rinn esan faite-gàire.
Posted in dreagan, field guide, paranormal, uile-bheist | Comments Off

An Fo-dhuine – an Laoidh de Bilbo Baggins

Às an leabhar-lann neo-shaoghalta
1d am Faoilleach
an t-Aona là deug dhen Gheamhraidh

Dh'fhuair mi seo (a-rithist) an-diugh. Bha e sgrìobhte le Charles Randolph Grean agus sheinn Leonard Nimoy e ann an 1967.


An Laoidh de Bilbo Baggins


Anns an Talamh-Meadhon, anns an Sgìre,
Ris a bhuinneas fo-dhuine dàna air a bidh meas againn,
Leis pìob-thombaca agus òrdagan molach air
Fuirichidh ann an toll fo-dhuine agus is aithne do ' h-uile duine e.

Bilbo! (Bilbo.)
Bilbo Baggins.
Chan e ach trì troighean a dh' àirde.
Bilbo! (Bilbo.)
Bilbo Baggins.
Am fo-dhuine as dàine uile.

'S fo-dhaoine foisneach, tha fios,
Chan eil a-riamh ann an cabhaig, 's toigh leotha rudan mall,
Cha toigh leotha a shiùbhal on taigh, iarraidh iad a dh'ith agus a bhith leig leotha.
Latha a bha seo chaidh Bilbo a dh'iarraidh a dhol
Air dàn'-thuras mòr gus na uamhan fo-thalamh
a chuideach cuid troichean a fhaighinn an òr leotha
a ghoid dreagan fada fada ron a seo.

Bilbo! (Bilbo.)
Bilbo Baggins.
Chan e ach trì troighean a dh' àirde.
Bilbo! (Bilbo.)
Bilbo Baggins.
Am fo-dhuine as dàine uile.

Strì e ri bòcain-baibh!
Shabaid e ri trobha!
Dh'fhuasgail e tòimhseachain ri Gollum!
Ghoid e fainne draoidheach!
Thàir e às faoil-mhòr!
Bha e caillte ann an coille!
Rinn e dol ann am baraille às an dùn rìgh-sìth!

Bilbo! (Bilbo.)
Bilbo Baggins.
Am fo-dhuine as dàine uile.

Air ais dhachaigh anns an Sgìre,
tha an fo-dhuine dàna air a bidh meas againn,
a' suidhe air ionmhas, airgead is òr,
a' smocadh tombaca anns an toll fo-dhuine leis.

Bilbo! (Bilbo.)
Bilbo Baggins.
Chan e ach trì troighean a dh' àirde.
Bilbo! (Bilbo.)
Bilbo Baggins.
Am fo-dhuine as dàine uile.
Posted in field guide, oran, sithichean | Comments Off