Leasan a h-Ochd : An Gnìomhar “A BHITH”; an Tràth Teachdail Neo-eisimileach

Lesson 8 : The Verb "TO BE"; Future Independent Tense

Fosgail an leabhar-sgrìobhaidh agat gus an duilleag ùr. Sgrìobh seo a leanas (roinn 83). {Open your notebook to a new page. Write the following (section 83).}

83. An Gnìomhar "A BHITH"; an Tràth Teachdail Neo-eisimileach
bidh mi
(pee mee) = I shall/will be
bidh thu = thou shalt be
bidh e/i = he/she shall/will be

bidh sinn = we shall/will be
bidh sibh = you shall/will be
bidh iad = they shall/will be


Leugh leasan gràmair a bha anns an roinnean 84 agus 85.

84.
The English auxiliaries "shall" and "will" when used to express future action are not translated into Gaelic; the Gaelic verb itself assumes a form suited to that meaning.

85.
The Past Tense may be termed the Narrative {Eachdrachail} and the Future the Philosophical {Feallasanachail} - the former describes what once happened and the latter describes what always happens.


Sgrìobh na faclan a leanas (roinn 86) agus cùm air mheomhair. {Write the following the words (section 86) and memorize.}

86.
Ainmearan Fireanta {Masculine Nouns)
am bàta (um bpah-teh) = the boat
an ciobair (un keepur) = the shepherd
an tuathanach (un tooanuch) = the farmer
na h-eich seo/ sin (na hayk sho/ sheen) => these/ those horses

Co-ghnìomhairean
air ball (ar paul) = immediately
a-nochd (a-nochk) = tonight
an earrar = the day after tomorrow/ the day after next

Buadhairean
dorcha (dtorucha) = dark



87. Sgrìobh na seantansan a leanas agus leugh iad a-mach anns a' Ghàidhlig. Cuir Beurla orra. {Write the following sentences and read them aloud in Gaelic. Translate them into English.}
1. Cha robh an tuathanach an-seo a-raoir.
2. Ach bidh e an-seo an-diugh.
3. Bidh na h-eich seo sgìth.
4. Bidh an ciobar an-sin.
5. Bidh am bàta an-seo air ball.
6. Bidh e dorcha air ball.
7. Cha robh na h-eich sin an-sin an-dè.
8. Bidh na gillean leisg.
9. Bidh mi a' dol dachaigh a-nis.
10. Bidh e a' dol do'n bhaile.
11. Bidh thu sgìth a-nis.
12. Bidh mi fuar an-diugh.
13. Bidh na h-eich seo òg.
14. Bidh e anns a' bhàta feasgar.
15. Bidh sinn a' dol do'n taigh a-màireach.
16. Bidh iad an-sin an-diugh.


88. Cuir Gàidhlig air na seantansan a leanas. Leugh na seantansan ùra a-mach.
1. The shepherd will be here immediately.
2. The farmer was here yesterday and he will be here today.
3. These horses will be tired.
4. They will be coming home late.
5. They will be there now.
6. We shall be coming to town in the evening.
7. You will be going to the town.
8. It will be dark immediately.
9. The boat was here last night and it will be coming today.
10. It will be here yet.
11. These horses will be going home now.
12. The boys will be lazy.
13. It will be cold to-day.
14. The farmer will be coming home immediately.
15. He is there now.
16. We will be going to the house tomorrow.
17. You will be going tonight.
Posted in english, Gàidhlig, gramar, grammar, leasanan, lessons | Comments Off

Ath-Sgrùdadh dhen Gnìomhar “A BHITH”; an Tràth Cumhach – MA agus NAN/NAM agus MUR/MURA

Ath-Sgrùdadh dhen Gnìomhar "A BHITH"; an Tràth Cumhach - MA agus NAN agus MUR(A)
(Review of the Verb "TO BE"; Past Tense - If ... Then statements)

Chan eil an ath-sgrùdadh seo anns an leabhar ach tha mi a' smaoineachadh gu bheil tuilleadh cleachdadh a dhìth oirnn os cionn nach eil me a' tuigsinn an diofar eatorra no chan eil fhios 'am cò am fear a chleachdadh . (This revision isn't in the book but I think that more practice is needed because I don't understand the difference between them nor which one to use.)

Cuimhnich, tha "Ma" air a chleachdadh nuair a tha brìgh abairte fìrinnnach agus tha "Nan" air a chleachdadh nuair a tha brìgh abairte teagmhach no tuaireamach. Cleachd "Mur" no "Mura" nuair a tha an gnìomhair anns an chlàs leis a bha an naisgear.

(Remember, "Ma" is used when the meaning of the statement is factual and "Nan" is used when the meaning of the statement is conditional or conjectural. Use "Mur" or "Mura" when the verb in the clause with the conjunction.)

A bheil sin soilleir? Chan eil? A uill ... cleachdadh, cleachdadh, cleachdadh.
(Is that clear? No? Oh well, ... practice, practice, practice.)


Faigh a-mach gach seantans anns na leasanan ro-làimh anns a bha fear dhe na naisgearan cumhach - MA, NAN/NAM, MUR/MURA. {Lorg mi 13 seantansan; cia mheud a lorg thu?}.
(Discover each sentence in the preceeding lessons in which there is one of the conditional conjunctions - If, If ... not, Unless. {I found trì-deug sentences; how many did you find? 57-7, 58-7, 58-16, 71-17, 71-18, 72-10, 72-19, 81-2, 81-16, 81-18, 82-4, 82-5, 82-8}).


Cleachdadh 1.
Atharraich an tràth gnìomhair ann an gach seantans. Mar seo :
Change the verb tense of each sentence. Like this :)
57-7. Mur eil an gille fuar tha e fliuch.
Mur an robh an gille fuar bha e fliuch.
Mur an robh an gille fuar, bhiodh e fliuch.
Mura biodh an gille fuar, bhiodh e fliuch.

Smaoinich mu dheidhinn gach seantans ùr a tha thu a' dèanamh. Dèan sgrùdadh e. A bheil ciall ann? Ciamar a bhiodh thu a chleachdadh? (Think about each new sentence you make. Scrutinize/examine it. Does it make sense? How would you use it?)
57-7. Mur eil an gille fuar tha e fliuch. - (If the lad isn't cold, he is wet.)
Mur an robh an gille fuar bha e fliuch. - (If the lad wasn't cold, he was wet.)
Mur an robh an gille fuar, bhiodh e fliuch. - (If the lad wasn't cold, he would be wet.)
Mura biodh an gille fuar, bhiodh e fliuch. - (If the lad wouldn't be cold, he would be wet.) {Tha mi ' smaoineachadh nach eil ciall anns an fhear seo. (I think that this one doesn't make sense.)}


Cleachdadh 2.
Cleachdadh na seantansan ceudna, gluais an naisgear cumhaich gus a' mheadhan dhen t-seantansan. Cleachd an naisgear freagarrach agus na gnìomharan freagarrach. Mar seo:
(Using the same sentences, move the conditional conjunction to the middle of the sentence. Use the appropriate conjunction and verbs. Like so: )
57-7. Mur eil an gille fuar tha e fliuch.
Chan eil an gille fuar ma tha e fliuch.
Cha robh an gille fuar ma bha e fliuch.
Cha robh an gille fuar na'n robh e fliuch.
Cha bhiodh an gille fuar na'n robh e fliuch.
Cha bhiodh an gille fuar na'm biodh e fliuch.

A-rithist - smaoinich mu dheidhinn gach seantans ùr a tha thu a' dèanamh. Dèan sgrùdadh e. A bheil ciall ann? Ciamar a bhiodh thu a chleachdadh? (Again - think about each new sentence you make. Scrutinize/examine it. Does it make sense? How would you use it?)
57-7. Mur eil an gille fuar tha e fliuch. - (If the lad isn't cold, he is wet.)
Chan eil an gille fuar ma tha e fliuch. - The lad isn't cold if he is wet.
Cha robh an gille fuar ma bha e fliuch. - The lad wasn't cold if he was wet.
Cha robh an gille fuar na'n robh e fliuch. - The lad wasn't cold if he were wet.
Cha bhiodh an gille fuar na'n robh e fliuch. - The lad wouldn't be cold if he were wet.
Cha bhiodh an gille fuar na'm biodh e fliuch. - The lad wouldn't be cold if he would be wet. {Abair neònach! Tha mi ' smaoineachadh gu bheil ciall anns an t-seantans seo. (How strange, I think that this sentence does make sense!)}
Posted in english, Gàidhlig, gramar, grammar, leasanan, lessons | Comments Off

Tòimhseachan – Car mu Chnoc – Vocabulary 2 – 5

Faclan Lesanan 2 - 5

vocab2-7


a' dol
ag ràdh
agus
aig an taigh
a' màireach
an-dè
an diugh
a-nis
anmoch
anns a' bhàta
anns a' choille
an-seo
an-sin
an-siud
an t-each
        
a-raoir
a' tighinn
blàth
briste
caillte
coin
crùbach

dachaigh
daoine
deas
do'n bhaile
duine
fathast
 
        
feasgar
fliuch
fuar
gillean
leisg
luath
mall
nuair
òg
sgian
sgìth
sgoil
thuirt
uinneag
 



Nota Bene: Gabh mo leisgeul ach cha b' urrain am prògram tòiseachain a chleachdadh stràcan no beàrnan. Mar seo, ged a bha mi a' sgrìobhadh na faclan leotha, chan eil iad anns a' thòiseachan.
(My pardon but the puzzle program is not able to use accent marks nor spaces. Therefore, although I wrote the words with them, they are not in the puzzle.)

Agus, cha robh mi a' sgrìobhadh an abairt "anns a' phàirc" ceart, mar seo, chan eil i anns a' thòiseachan. {Uill... tha 'annsaphair' ann ach chan eil 'annsaphairc'.}
(Also, I didn't spell the phrase "anns a' phàirc" correctly, so it isn't in the puzzle. {Well ... 'annsaphair' is, but not 'annsaphairc'.})
Posted in faclan, Gàidhlig, toimhseachain | Comments Off

Tha Lisa na GIFT dhan Phàrlamaid! #gàidhlig

Tha Lisa Doig a tha a' dèanamh a' chùrsa teagaisg GIFT a' cuideachadh seirbheis na Gàidhlig an-dràsta. Continue reading
Posted in Foghlam, Gabhail pàirt, Gaelic Immersion for teachers, Gaelic medium education, Gàidhlig | Comments Off

Blàr a’ Chumhaing agus Napier (7/7)

IAIN A. MACDHÒMHNAILL

1

Bha tro-chèile a’ Bhràighe a-nise air fhoillseachadh don t-saoghal mhòr. Bha pàipearan-naidheachd na dùthcha a-nis a’ toirt am beachd-san air cor nan croitear. Cha b’ ann san Bhràighe a-mhàin a chuir na croitearan an cèill am mì-ghean agus ri linn ‘s na thuirt gach fear-sgrìobhaidh is gach fear-labhairt, bha suidheachadh nan croitear am beul an t-sluaigh air feadh na dùthcha. Bha cuid de na bha a’ sgrìobhadh agus a’ bruidhinn a’ nochdadh co-fhaireachadh nach bu bheag ris na croitearan, ach bha cuid eile dhiubh a’ cumail a-mach nach robh anns an ùpraid a bha ann ach iomall den mhì-dhòigh is den troimhe-cheile a bha a’ dol air adhart an Èirinn. Bha aon fhear sgrìobhaidh à Glaschu ag ràdh gun tug esan an aire gun robh an ùpraid na bu mhiosa agus na bu dìoghrasaiche anns na ceàrnaidhean sin anns an robh iasgairean a’ cleachdadh a bhith a’ dol chun an iasgaich mu chladaichean Èirinn. Chan eil cunntas againn gun robh aon iasgair as a’ Bhràighe ris an iasgach thall mu Èirinn aig an àm seo. ‘S e an cunntas a tha againn gun robh iad cho bochd is nach rachadh aca air bàtaichean a cheannach a bheireadh fada o an cladaichean fhèin iad. Bha cuid eile a’ cumail a-mach gun robh ‘Land Leaguers’ à Èirinn a’ tighinn a-nall am measg nan croitear agus gan cur thuige gus dùbhlan a thoirt don lagh is don chrùn. Chan eil cunntas againn gun robh aon dhiubh seo air àrainn a’ Bhràighe anns na bliadhnaichean ro Bhlàr a’ Chumhaing.

 

FACLAN FEUMAIL

 

  • air fhoillseachadh don t-saoghal mhòr?– revealed to thè whole world
  • am mì-ghean – am mì-thoileachas – their unhappiness
  • ri linn ‘s na thuirt – because of what …said
  • am beul an t-sluaigh – on the lips of thè people (co-fhaireachadh nach bu bheag ris na croitearan?– a lot of sympathy with thè crofters
  • a’ cumail a-mach – claiming, maintaining
  • iomall – edge
  • gun tug esan an aire – that he had noticed
  • na bu dìoghrasaiche – more intensely
  • a’ cleachdadh a bhith a’ dol chun an iasgaich mu chladaichean Èirinn – used to go fishing around the shores of Ireland
  • gan cur thuige gus dùbhlan a thoirt don lagh is don chrùn – encouraging them to challenge thè law and the crown
  • air àrainn a’ Bhràighe – in the Braes area

 

 

  1. Carson a bha tro-chèile a’ Bhràighe a-nis air nochdadh don t-saoghal mhòr?
  2. Am b’ ann anns a’ Bhràighe a-mhàin a bha croitearan mì-thoilichte?
  3. Cò bha a’ bruidhinn mu dheidhinn suidheachadh nan croitearan a-nis?
  4. Dè bha cuid de luchd-sgrìobhaidh a’ cumail a-mach mu dheidhinn ùpraid nan croitearan Albannach?
  5. Dè bha aon sgrìobhadair à Glaschu ag ràdh?
  6. An robh sin fìor *a rèir a’ chunntais seo? *according to this account/report
  7. Ciamar nach b’ urrainn do na croitearan bàtaichean a cheannach?

 

2

Tha cunntas, ge-tà, air dithis choigreach a thighinn don Bhràighe an dèidh Blàr a’ Chumhaing. B’ e fear dhiubh seo Eanraig George a thàinig à San Francisco. B’ e ‘Fàidh San Francisco’ a theirte ris agus an uair a chualas gun robh e a’ tighinn don Bhràighe thàinig àireamh mhath sluaigh a dh’èisteachd ris anns an sgoil. Bha fear cathrach aca à Glaschu, fear aig an robh Gàidhlig, agus bha cuid a’ smaoineachadh gum buineadh esan don ‘Land League’. Bha esan a’ cur fa chomhair na cuideachd gur e dh’fheumadh na croitearan tuilleadh fearainn agus nach b’ e fearann a-mhàin ach cuideachadh math airgid gus sprèidh a cheannach. An sin chuir Eanraig George an cèill mar a bha esan air a chur thuige an uair a chuala e mun droch dhìol a bha air croitearan air feadh na Gàidhealtachd agus gu h-àraidh mu Bhlàr a’ Chumhaing. Dh’innis e don chuideachd mun bhochdainn a dh’fhuiling e fhèin is mun droch chàradh anns am faca e sluagh nam bailtean. Bha esan a nis a’ creidsinn gum feumte roinn as ùr a dhèanamh air ionmhas an t-saoghail. Bha aon de èildearan na h-eaglais an làthair agus air cho lapach ‘s gun robh a chuid Beurla thuirt e nach robh e idir ag aontachadh ris na meadhanan a bha George a’ moladh gus suidheachadh nan croitear a leasachadh. Cha robh esan a’ creidsinn gun robh e a rèir na fìrinn a chuid a thoirt bho aon neach gus neach eile a chuideachadh. A bharrachd air sin chuir an t-èildear an cèill do chàch nach robh am fear labhairt a thàinig à Ameireaga a’ cumail ris an fhìrinn bheannaichte agus mar sin gun robh esan a’ moladh don chuideachd a dhol dhachaigh agus gun chuid no gnothach a bhith aca ris. Rinn esan air an doras agus a’ chuideachd uile air a shàil. Cha tug briathran an Ameireaganaich buaidh sam bith air muinntir a’ Bhràighe. Bha buaidh na h-eaglais na bu treasa eadhon aig an àm sin.

 

  • Cò a thàinig don Bhràighe an dèidh a’ Bhlàir?
  • Dè bha e a’ bruidhinn mu dheidhinn?
  • Carson nach robh aon de èildearan na h-eaglais ag aontachadh ris an fhear seo?
  • Carson an do mhol e don luchd-èisteachd a dhol dhachaigh agus gun a bhith ag èisteachd ris an fhear seo?
  • Carson a lean a’ chuideachd (an luchd-èisteachd) e a-mach às an doras?

 

FACLAN FEUMAIL

 

 

  • thàinig àireamh mhath sluaigh a dh’èisteachd ris – a good number of people came to listen to him
  • fear cathrach – chairman
  • a’ cur fa chomhair na cuideachd gur e dh’fheumadh na croitearan – presenting to the company of people that the crofters would need to…
  • sprèidh – livestock
  • mun droch dhìol a bha air croitearan – about thè bad treatment of thè crofters
  • mun droch chàradh – about thè bad situation/state
  • roinn as ùr a dhèanamh – a new division
  • ionmhas an t-saoghail – thè world’s wealth
  • air cho lapach ‘s gun robh a chuid Beurla – because of how poor his English was
  • meadhanan – methods
  • a rèir na fìrinn – according to gospel
  • a chuid a thoirt bho aon neach – to take one person’s belongings from him
  • a’ cumail ris an fhìrinn bheannaichte – following thè holy gospel
  • gun chuid no gnothach a bhith aca ris – not to have anything to do with him
  • a’ chuideachd uile air a shàil??his congregation all on following him (on his heels)
  • na bu treasa – stronger

 

3

Goirid an dèidh seo thàinig tè ris an abrar a’ bhean uasal Gòrdan Granndach an rathad. Bha ise cuideachd a’ nochdadh co-fhaireachadh mòr ris na croitearan a bha a’ fulang àmhghair agus dòrainn anns na làithean a bha ann. Thug ise cuairt air àrainn a’ Chumhaing agus am feasgar sin fhèin bha i a’ bruidhinn anns an sgoil. A-rithist bha àireamh mhath an làthair agus ged a b’ ann sa Bheurla a bha i a’ bruidhinn fhuair i èisteachd. Chuir ise meal an naidheachd orrasan a sheas an còraichean cho duineil. Ars ise, ‘bithidh cuimhne oirbh mar a tha cheana air na suinn a bhuannaich aig Allt a’ Bhonnaich. Bha ise làn chinnteach gum biodh carragh air a thogail air àird a’ Chumhaing gus an cuid euchdan a chumail air chuimhne agus gum biodh seo mar a thuirt i ‘mar chuimhneachan soilleir orrasan a sheas cho dìleas ’s nach biodh guth tuilleadh air fàsachadh no air bairligeadh’. Fhuair ise èisteachd agus gabhail roimhpe mar nach d’fhuair am fear eile. Ma bha coigrich eile an rathad chan eil cuimhne orra an diugh. Bha gnothaichean mòra eile fa chomhair an t-sluaigh. Thug gach sgrìobhadh agus gach bruidhinn a bha dol suidheachadh nan croitear fa chomhair na pàrlamaid agus an luchd riaghlaidh. Bha e air a ràdh gur ann ri linn na sgrìobhadh anns na pàipearan mu Bhlàr a’ Chumhaing a thuig am prìomhaire Gladstone mar a bha cùisean air a’ Ghàidhealtachd. Gus a seo cha robh mòran suime den Ghàidhealtachd no de cheàrnaidh sam bith den rìoghachd ach a-mhàin de shuidheachadh na h-Èireann. Bhuaithe seo a-mach, ge-tà, bha e soilleir gum feumte cùisean a rèiteachadh aig an taigh cuideachd.

 

 

  • Cò eile a thàinig an rathad a’ Bhràighe?
  • An robh ise a’ moladh muinntir a’ Bhràighe?
  • Carson?
  • An robh an sluagh toilichte èisteachd rithe?
  • Ciamar a fhuair a’ Phàrlamaid a-mach mu dheidhinn suidheachadh truagh an t-sluaigh?
  • Ciamar a thuig am Prìomhaire Gladstone mar a bha cùisean air a’ Ghàidhealtachd?
  • Gus an sin, dè an suidheachadh a bu mhotha a bha a’ tarraing aire na Pàrlamaid?
  • An robh suidheachadh na h-Alba coltach ris an t-suidheachadh sin?

 

4

B’ e a’ bhuil a bha ann gun do chuireadh air chois comhairle a bha ri rannsachadh a dhèanamh air suidheachadh nan croitear air a’ Ghàidhealtachd. Bha a’ chomhairle seo fo stiùireadh a’ Mhorair Napier agus ann am beagan is bliadhna an dèidh Blàr a’ Chumhaing bha am Morair Napier a’ gabhail fianais o mhuinntir a’ Bhràighe mu an cor is an crannchur. Air Comhairle Napier bha An Ridire Coinneach MacCoinnich, C. Friseal Mac an Toisich, fear pàrlamaid, An Siorram Alasdair MacNeacail, Camshronach Loch Iall, fear pàrlamaid, agus an t-Ard Ollamh Dòmhnall MacFhionghain.

 

  • Dè thachair anns a’ Phàrlamaid?
  • Cuin a thòisich am Morair Napier air fianais a ghabhail bho mhuinntir a’ Bhràighe?
  • Cò bha an sàs ann?

 

5

Bha mòran de luchd-labhairt is de luchd-sgrìobhaidh a’ meòrachadh air crannchur nan croitear. Bhathas a’ beachdachadh air a’ chùis an Taigh nan Cumantan agus a-nise bha cuid de àrd luchd dreuchd a’ tadhal air a’ Ghàidhealtachd agus a’ cur am beachdan an cèill.

 

  • Càit an robhas a’ beachdachadh air cùis nan croitearan?
  • Dè seòrsa dhaoine a bha a-nis a’ tadhal air a’ Ghàidhealtachd agus carson a bha iad a’ tadhal oirre?

 

6

Air an ochdamh latha deug den t-Sultain 1885 bha am fear riaghlaidh ainmeil ud Ioseph Chamberlain a’ bruidhinn an Inbhir Nis agus thuirt esan mar seo:

‘Tha fàsachadh na Gàidhealtachd air fior dhroch shnuadh a chur air oighreachdan na Gàidhealtachd agus orrasan aig a bheil còir thairis orra agus nan robh aicheamhail air iarraidh dh’fheumte cumhachd an lagha a theannachadh orra gu ìre air nach do smaoinich eadhon an fheadhainn sin a bha a’ sìor iarraidh na cùisean atharrachadh agus a leasachadh.’

 

 

 

????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Thuirt e cuideachd:

Ma bhreithnich mise gu ceart na leugh agus na chuala mun chuspair seo tha an latha nise air a thighinn anns am feum sinn sgrùdadh mionaideach a dhèanamh air a leithid seo de shuidheachadh anns a bheil cumhachd cho mòr acasan aig a bheil sealbh air fearann, cumhachd a thathas a’ buileachadh chan ann a chum maith na tuath ach a chum am mì-mhath agus mì-fheum.’

 

?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

 

  • Dè a’ phrìomh phuing a bh’ aig Ioseph Chamberlain?

 

7

Bha luchd-sgrùdaidh thall is a bhos a’ beachdachadh air cho cruaidh is a bha am fàsachadh is eile air sluagh gun chuideachadh, gun chùl-taic. Chan e a-mhàin gun robh luchd-sgrìobhaidh agus luchd pàrlamaid anns an dùthaich seo fhèin a’ beachdachadh air a’ chùis ach bha fir eòlach à dùthchannan eile cuideachd a’ toirt cunntais air gach dol a-mach a bha ann rè na linne a bha seo.

 

Thuirt fear sgrìobhaidh às an Fhraing mar seo:

‘Bha e soirbh gu leòr do luchd-seilbh an fhearainn a bhith cuidhteas an tuath; cha robh aca ach an dachaighean a chur as a chèile agus an sluagh a chur air fògradh. Bha a leithid seo cumanta gu leòr an Èirinn agus cuideachd air Gàidhealtachd na h-Alba.’

 

  • A rèir an fhear sgrìobhaidh às an Fhraing, ciamar a bha e furasta do uachdarain is bàillidhean an sluagh a chur air falbh?

Bha eagal an fhògraidh agus na h-imrich air croitearan a’ Bhràighe ro Bhlàr a’ Chumhaing ach bha sin fìor cuideachd an dèidh a’ bhlàir, eadhon ri linn a’ Mhorair Napier a thighinn don Bhràighe a thogail fianais. Chaidh iarraidh air gach baile fearainn fear-labhairt a chur a thoirt fianais mu choinneimh na comhairle. Tha e air a ràdh gun robh feadhainn anns a’ Bhràighe nach robh deònach sin a dhèanamh air eagal a’ bhàillidh. Bha fhios gum biodh am bàillidh an làthair aig na coinneamhan a bha ri bhith ann.

  • An robh muinntir a’ Bhràighe fo chunnart fhathast a bhith air an cur a-mach às na dachaighean aca?
  • Carson nach robh feadhainn anns a’ Bhràighe deònach fianais a thoirt mu choinneimh na comhairle?

Co-dhiù, bha am Morair Napier agus a chuideachd a’ togail fianais anns a’ Bhràighe air DiMàirt an t-ochdamh latha deug den Chèitean anns a’ bhliadhna 1883, dìreach beagan is bliadhna an dèidh Blàr a’ Chumhaing. B’ e seo, mar gum b’ eadh, an car mu dheireadh anns an tuaireap a thòisich an latha a thugadh an ionnsaigh ud air a’ Mhàrtainneach agus a luchd-cuideachaidh. Bha am màl a-nise pàighte agus bha feurach na beinne aig muinntir nam bailtean; ach cha robh an crannchur ach bochd, agus bha fhathast eagal bàirligidh na adhbhar iomagain do mhòran.

  • Cuin a bha am Morair Napier agus a’ chuideachd a’ togail fianais?
  • Dè bha ri rèiteachadh fhathast? * rèiteachadh = cur ceart

B’ e Aonghas Stiùbhart a bha a’ riochdachadh muinntir Pheighinn a’ Chorrain, agus anns a’ chiad dol a-mach chuir esan an cèill nach robh e deònach fianais a thoirt is am bàillidh an làthair air eagal gun togte casaid na aghaidh airson nì sam bith a theireadh e anns an fhianais. An dèidh beagan còmhraidh eatorra fhèin dh’aontaich am bàillidh agus a’ chuideachd gum faodadh e na ceistean a chuirte air a fhreagairt gun eagal no eile. A rèir na thuirt Aonghas Stiùbhart: ‘s e cho beag is a bha na croitean, cho bochd is a bha am fearann agus cho àrd is a bha am màl a bu mhotha a bha cur air muinntir Pheighinn a’ Chorrain. Bha e ag ràdh gun robh mu dheich tacaichean fichead anns an eilean a dh’fhaoidte a bhristeadh agus a roinn air croitearan. Thuirt e gun rachadh e fhèin do cheàrnaidh sam bith den eilean far am faigheadh e fearann. Aig a’ cheart àm a bha seo thuirt e gun robh e a’ pàigheadh còig puinnd is a naoi de mhàl. Cha do ghabh Aonghas Stiùbhart ris gun do chuireadh blàr. Cha robh ann, thuirt e, ach tro-chèile bheag, ach ri linn sin bha e den bharail a-nise gum bu choir don Bhanrigh còir a ghabhail air an fhearann air fad.

 

  • A rèir na thuirt Aonghas Stiùbhart, dè bu choireach don tro-chèile bho thaobh muinntir Pheighinn a’ Chorrain?
  • An e Blàr mòr a bh’ ann am Blàr a’ Chumhaing a rèir na thuirt Aonghas Stiùbhart?

 

Thug Somhairle MacNeacail fianais as leth a’ Bhaile Mheadhonaich agus bha esan cuideachd a’ cur an cèill gun robh am màl ro àrd agus gun robh na croitean ro bheag. Thuirt e gun robh ceithir croitean fichead anns a’ bhaile agus bha e a’ cumail a-mach nach do lùghdaicheadh am màl idir ri linn roinnean a dhèanamh orra eadar 1840 agus 1883.

 

  • Dè an fhianais a thug Somhairle MacNeacail seachad?

 

Thuirt Niall Mac a’ Phearsain à Gead an t-Saillear nach robh aigesan ach leth chroit agus gun robh e a’ pàigheadh trì puinnd is a trì deug de mhàl sa bhliadhna. Thuirt e gun robh esan ris an iasgach cuideachd ach nach robh an t-iasgach ach bochd, agus sin a chionn ‘s gun robh daoine cho bochd is nach rachadh aca air bataichean is acfhainn a cheannach. Bha an aon ghearain air màl is cion fearainn aig Dòmhnall Bochanan as an Olach agus aig Iain MacMhathain à Achadh na h-Anaid.

 

  • Carson a bha an t-iasgach cho bochd?

 

Cha robh teagamh ann a-nise nach robh muinntir a’ Bhràighe a’ faicinn nach toireadh iad beò-shlaint à suidheachadh cho mì-shealbhach. Bha teagamh aca nach tigeadh dad de bhuannachd an rathad fon lagh a b’ aithne dhaibh agus faodaidh sinn a chreidsinn gun d’ rinn iad gàirdeachas ris an lagh ùr a steidhicheadh anns a’ bhliadhna 1886. Fhuair iad còraichean ùra air an cuid fearainn agus air an dachaighean, agus sin fo chumhachd an lagha.

 

Chan eil teagamh air nach robh Blàr a’ Chumhaing air aon de na meadhanan a thug gu buil rannsachadh a’ Mhorair Napier agus na chois Achd nan Croitear, achd a rèitich an crannchur car tacan agus a thug do chroitearan na Gàidhealtachd fois is sìth fo ghleidheadh an lagha agus saorsa o mhì-rùn nam bàillidh is nan uachdaran.

 

  • Carson a bha Blàr a’ Chumhaing cho cudromach?
  • Dè thug Achd nan Croitear do na croitearan?

 

 

CRÌOCH


Air a chur ann an: An t-Eilean Sgitheanach, Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh Tagged: Achadh na h-Anaid, Achd nan Croitear, am Baile Meadhonach, Aonghas Stiùbhart, bàillidh, blàr a' chumhaing, Comhairle Napier, croitearan, Dòmhnall Bochanan, Eanraig George, Fàidh San Francisco, gabhaltas tèarainte, Gead an t-Sailleir, Gladstone, Iain MacMhathain, Inbhir Nis, Ioseph Chamberlain, màl, Napier, Niall Mac a' Phearsain, Olach, Pàrlamaid, Peighinn a' Chorrain, Somhairle MacNeacail, Taigh nan Cumantan, uachdaran
Posted in Achadh na h-Anaid, Achd nan Croitear, am Baile Meadhonach, An t-Eilean Sgitheanach, Aonghas Stiùbhart, bàillidh, blàr a' chumhaing, Comhairle Napier, croitearan, Dòmhnall Bochanan, Eachdraidh, Eanraig George, Fàidh San Francisco, gabhaltas tèarainte, Gead an t-Sailleir, Gladstone, Iain MacMhathain, Inbhir Nis, Ioseph Chamberlain, Leughadh Fiosrachaidh, màl, Napier, Niall Mac a' Phearsain, Olach, pàrlamaid, Peighinn a' Chorrain, Somhairle MacNeacail, Taigh nan Cumantan, uachdaran | Comments Off

Blàr a’ Chumhaing (Pàirt 6/7)

Co-dhiù air feadh an t-saoghail mhòir rinneadh gàirdeachas ris mar a chaidh le muinntir a’ Bhràighe. Sheas iad an còraichean agus mheal iad an còraichean. Am measg nan òran a rinneadh gus cuimhne a chumail air an gaisge agus air an treibhdhireachd tha aon aig Màiri Mhòr nan Òran far a bheil i ag ràdh mar seo :

Thugaibh taing dhan a’ mhuinntir

Tha fo riaghladh na Banrigh

Rinn an lagh dhuinn cho diongmhalt’

‘S nach caill sinn Beinn Lì.

 

‘S na diùlnaich a b’uaisle

‘S nach robh riamh ann an tuasaid

Chaidh na ruighich a shuaineadh

gu cruaidh air an dùirn.

Chaidh an giùlan leis na h-aingle

‘S an glasadh an gainntir

‘S a dh’aindeoin cumhachd an nàimhdean

‘S leoth’ am fonn is Beinn Lì.

‘S na mnathan bu shuairce

‘S bu mhodhala gluasad

Chaidh an claiginn a spuaiceadh

Ann am bruachan Beinn Lì.

‘S ged a tha an Cuilthionn is Glàmaig

Measg nam beanntan as àille

Cha bhi ‘n eachdraidh air a fàgail

Ach aig sàiltean Beinn Lì.

 

FACLAN FEUMAIL

 

Rinneadh gàirdeachas ris mar a chaidh le – There was rejoicing at how (things) had gone for (the Braes people)

Treibhdhireachd – integrity, sincerity

dha na mhuinntir – dhan mhuinntir

rinn an lagh dhuinn cho diongmhalta – who made the law so strong/effective for us

na diùlnaich – the champions, heroes

ann an tuasaid – in a quarrel, in trouble

chaidh na ruighich a shuaineadh – the forearms were knotted (made strong) no is mathaid:- the sleeves were rolled up

an dùirn – their fists/hands

leis na h-aingle – leis na h-ainglean

gainntir – prìosan

’S leoth’ am fonn is Beinn Lì – Ben Lì and the land is theirs

  • bu shuairce – the kindest, the most civil/affable

chaidh an claiginn a spuaiceadh – their skulls (heads) were bruised (i.e beaten)

sàiltean Beinn Lì – the feet of Ben Lì

 

Bhathas ag ràdh anns a’ Bhràighe gur h-i a’ Bhan-Mhorair NicDhòmhnaill a b’adhbhar a’ chùis seo a rèiteach cho sgiobalta agus tha cunntas againn gun do thadhail i fhein agus a’ Bhan-Mhorair Middleton anns a’ Bhràighe mu dhà mhìos an dèidh Blàr a’ Chumhaing. Tha cunntas againn air iad a thadhal san sgoil san Olach Shuas far an robh fàilte romhpa ach chan eil cunntas againn gun tug fear no tè an aghaidh orra air an turas. Bha cuid de luchd-sgrìobhaidh is de luchd-labhairt a’ cumail a-mach nach leigeadh an t-eagal le duine de theaghlach a’ Mhorair tadhal san Bhràighe. Cha b’ann mar sin a bha idir. Bha adhbhar na h-aimhreit seachad, is cha robh a dhìth air muinntir a’ Bhràighe ach sìth is fois is an còraichean dligheach a mhealtainn fo chumhachd an lagha.

 

Ceistean

 

  1. Cò a bha na chuideachadh ann a bhith a’ cur chùisean ceart anns a’ Bhràighe?
  2. Dè thachair mu dhà mhìos an dèidh Blàr a’ Chumhaing?
  3. An robh daoine toilichte am faicinn?
  4. An robh fathannan eile a’ dol mun t-suidheachadh anns a’ Bhràighe?
  5. Dè na breugan a bha cuid de luchd-sgrìobhaidh agus luchd-labhairt a’ sgaoileadh?
  6. Carson a bha e sàbhailte a-nis do na Morairean a bhith a’ tadhal anns a’ Bhràighe?

 

FACLAN FEUMAIL

 

a b’adhbhar a’ chùis seo a rèiteach cho sgiobalta – the reason for this affair to be settled so quickly and smoothly

gun tug fear no tè an aghaidh orrathat any man or woman confronted them

turas – visit

nach leigeadh an t-eagal le duine de theaghlach a’ Mhorair – that fear would not let anyone in the Lord’s family visit the Braes

cha robh a dhìth air muinntir a’ Bhràighe ach… – all the people of the Brae needed was…

http://www.bbc.co.uk/alba/foghlam/larachnambard/poets/mairi_mhor/bardachd/index2.shtml


Air a chur ann an: An t-Eilean Sgitheanach, Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh Tagged: a' Bhan-Mhorair NicDhòmhnaill, am Bràighe, Beinn Lì, blàr a' chumhaing, Màiri Mhòr nan Òran, muinntir a' Bhràighe, Olach Shuas
Posted in a' Bhan-Mhorair NicDhòmhnaill, am Bràighe, An t-Eilean Sgitheanach, Beinn Lì, blàr a' chumhaing, Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh, Màiri Mhòr nan Òran, muinntir a' Bhràighe, Olach Shuas | Comments Off

Blàr a’ Chumhaing (Pàirt 5/7)

IAIN A. MACDHÒMHNAILL

Bha a’ chùirt ri seasamh air an dara latha deug den Chèitean agus b’ fheudar do na fir dèanamh air Inbhir Nis a-rithist. Bha sluagh mòr cruinn am Port Rìgh gus gach beannachd fhàgail aca ach ‘s ann a ghabh fir a’ Bhràighe an t-aiseag a Ratharsaigh, agus, an sin, am bàta, an Glencoe, don t-Stròm. Bha am bàillidh agus oifigeach an t-siorraim air an aon bhàta agus bha mu sheachdnar eile às a’ Bhràighe air an turas a dh’Inbhir Nis a thoirt fianais air taobh an coimhearsnach. Sheas iad a’ chùirt air Dihaoine an dara latha deug den Chèitean. Cha do thogadh ach an aon chasaid nan aghaidh, ‘s e sin gun tug iad ionnsaigh air a’ Mhàrtainneach, is e air ceann gnothaich nam measg.

 

Ceistean

 

  • Càit am b’ fheudar do fireannaich a’ Bhràighe a dhol a-rithist?
  • Carson?
  • Ciamar a fhuair iad air falbh dhan àite sin?
  • Carson a bha seachdnar eile às a’ Bhràighe air a’ bhàta?
  • Cia mheud casaid a chaidh a thogail nan aghaidh?
  • Dè an casaid a bha sin?

 

FACLAN FEUMAIL

  • Bha sluagh mòr cruinn am Port Rìgh – there was a large crowd gathered in Portree
  • Gus gach beannachd fhàgail aca – in order to wish them well
  • Air taobh an coimhearsnach – on their neighbour’s side (on behalf of)
  • Case (legal); accusation

 

Cha robh guth a-nis air na bagraidhean mòra aig an t-siorram Ivory. Fhuaradh ciontach iad agus thugadh binn a mach nan aghaidh mar seo : chaidh dà phunnd ‘s a deich a chàin air Dòmhnall MacNeacail agus air Alasdair MacFhionnlaigh, no mìos de phrìosan; chaidh not a chàin air Calum MacFhionnlaigh, air Seumas MacNeacail, agus air Pàdraig Dòmhnallach, no ceithir latha deug de phrìosan. Cha ghann nach robh càirdean an làthair a bha deònach gach chàin a phàigheadh. Bha na fir a-nise ma sgaoil, agus a-rithist bha fàilte romhpa a h-uile ceum gus an d’ràinig iad an dachaighean fhèin anns a’ Bhràighe. Bha cuid de bhailtean eile a-nise a’ nochdadh gun seasadh iadsan cuideachd an còraichean dlìgheach, agus cha deachaidh aig an t-Siorram Ivory air maoir-sithe a thoirt à Glaschu no àite eile gus a chuideachadh. Bha seo na adhbhar gàirdeachais do mhòran.

 

Ceistean

  • Dè an taghadh a bh’ aig na fireannaich mar bhinn (sentence)?
  • Ciamar a fhuair iad ma sgaoil?
  • An robh bailtean eile a’ strì an aghaidh nan uachdaran?
  • Carson a bha mòran toilichte?

 

FACLAN FEUMAIL

 

  • Cha robh guth a-nis air – there was no mention of…
  • a chàin – de chàin – of a fine (money)
  • cha ghann nach robh – there were plenty of (,,,,were not few)
  • na adhbhar gàirdeachais – a cause/reason for joy

 

A-nise ‘s ann a bha e coltach gun robh an latha leis na croitearan. Ro dheireadh na bliadhna 1882 fhuair muinntir a’ Bhràighe air ais feurach Bheinn Lì. Bha trì fichead is a ceithir deug punnd Sasannach sa bhliadhna aca ri phàigheadh air a shon ach bithidh e coltach gun robh an tuathanach MacAoidh a’ pàigheadh còrr is sia fichead not sa bhliadhna. Ged a ghabh muinntir a’ Bhràighe ri seo, bha truimead a’ mhàil na adhbhar gearain aca an dèidh seo. Cha robh duine a thug fianais mu choinneimh a’ Mhorair Napier nach robh a’ gearan air truimead a’ mhàil.

 

Ceistean

  • Ciamar a bha cùisean do chroitearan a’ Bhràighe a-nis?
  • An robh iad a’ pàigheadh barrachd na tuathanach MacAoidh?
  • An robh adhbhar gearain aca fhathast?
  • Carson?

 

FACLAN FEUMAIL

  • gun robh an latha leis na croitearan – that the crofters had won the day
  • feurach Bheinn Lì – Ben Lì grazings
  • bithidh e coltach gun robh – it appears that ~ ????
  • bha truimead a’ mhàil na adhbhar gearain aca – the hardship of the rent was a cause for complaint for them

Air a chur ann an: An t-Eilean Sgitheanach, Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh Tagged: Am Bràigh, binn, blàr a' chumhaing, càin, croitearan, feurach Bheinn Lì, Ivory, muinntir a' Bhràighe, prìosan
Posted in Am Bràigh, An t-Eilean Sgitheanach, binn, blàr a' chumhaing, càin, croitearan, Eachdraidh, feurach Bheinn Lì, Ivory, Leughadh Fiosrachaidh, muinntir a' Bhràighe, prìosan | Comments Off

Seanadh Lunnainn #gaidhlig @LondonAssembly

Anns a’ bhloga seo, tha sinn air sùil a thoirt air Seanadh Èireann a Tuath agus Seanadh na Cuimrigh. Anns a’ phost seo, bidh sinn a’ toirt sùil air an t-seanadh thiomnaichte eile san RA – seanadh air nach eil … Continue reading
Posted in devolution, Greater London Authority, London Assembly, Lunnainn, Mayor of London, Mèar Lunnainn, Seanadh Lunnainn | Comments Off

Lèirmheas leabhair | A Book of Death and Fish

A Book of Death and Fish, le Ian Stephen51ZUXqMOrHL

Ri fhaotainn an còmhdach cruaidh bho Saraband Press

£18.99

 

O ’s daor, ’s daor, ’s daor e

Màl na mara ’s daor e;

Am muir oirnne ’s daor e.

Tha daonnan ga àiteach

- ‘Màl na Mara’, le Murchadh MacPhàrlain

 

Bàs agus iasg. Theagamh nach eil dà nì nas cudromaiche no nas bunaitiche do bheatha de chuid mhath Eilean Leòdhais.Tha Ian Stephen – bàrd, sgrìobhadair, neach-ealain, seòladair, agus balach Steòrnabhaigh – a’ togail air na h-eòlasan agus faireachdainnean a th’ air a bhith dlùith ris fhèin na bheatha gus deagh iùil chnuasachaidh a thoirt tre saoghal maireannach nan Leòdhasach.

Thachair mi ri Ian airson a’ chiad uair às a’ gheamhradh seo chaidh. Cha robh mi ach bhàrr a’ phlèana agus a’ toirt sgrìob timcheall bhaile Steòrnabhaigh gus na sgothan Niseach (‘ainmeil’) fhaicinn. Bha dithist air a’ Jubilee (bàta a chaidh a chur air bhog an 1935 a’s i air a togail le Iain F. MacLeòid, Port Nis), ga deiseileadh airson càradh an doca-thioraim. Thòisich mi a bhruidhinn ris an dithist, sa Bheurla, san uair sin sa Ghàidhlig, agus ann am priobadh na sùla, bha mi air a’ bhàta, shanghai-ed. Chan fhada gus an robh latha fada de bhith ag obair air na sean bhàtaichean seachad agus sinne a’ gabhail tè bheag ann an Taigh Iain ri taobh na Hoil, air neo Lobht’ nan Seòl, mar a b’ fhèarr a dh’aithneachar leis.

Chumadh cèilidhean fad a’ gheamhraidh agus fhritheil mi iad fad na h-ùine a bh’ agam ann an Eilean Beag Donn a’ Chuain; òrain na Beurla Gallda mun iasgach air am prabadh eadar òrain Ghàidhlig an eilein, ceòl na fìdhle agus seanchas is sgeulachdan Iain. Agus daonnan biadh, bu trice iasg, air a shàr-dheasachadh.

“Cha bu lèir dhomh an uair sin ach tha e soilleir gu leòr a-nise, chan ann ach mu sgeulachdan a tha e. Chaidh mo bhiadhadh le sgeulachdan còmhla ris a’ bhainne agus an teatha agus na trì siucairean. Shruthadh Abhainn Iòrdain gu ruige Westview Terrace agus roinneadh uisgeachan na Fairge Ruaidh nuair a dheadh tu seachad air taigh-sòlais Àrnais.”*

San leabhar, tha sgeulachd às dèidh sgeulachd – mar aithris Iain fhèin – agus sgeulachd am broinn sgeulachd – mar a’ bheatha fhèin. Tha na sgeulachdan goirid nan caibideilean (104 dhiubh sin) agus iad a’ càrnadh nan cuimhneachan mar sgòth mhòr rionnaich agus plathaidhean sòlais gam foillseachadh tro uisgeachan domhainn.

Tha Peter MacAmhlaigh air am MOT fhàilneachadh, mar a thug e fhèin air an uair anns a fhuair e am fios gun robh aillse na mhionach, agus ag ullachadh airson an Tiomnadh aige a sgrìobhadh.Tha an leabhar a’ meòrachadh air a bheatha a chur e seachad thar Alba, daonnan air tòir an iasgaich mar bu dual, neo air bàtaichean, mar bu chòir. ’S ann a’ straibhèigearachd tre chuimhneachan paillt air iomadach nì a tha am broinn eanchainn balach Steòrnabhaigh a tha e, leis an t-saoghal Leòdhasach (san dà chuid – Beurla agus Gàidhlig) a’ toirt buaidh nach beag air mar a thuigeas e bheatha. Tha cràdh call na h-Iolaire fhathast pìos beag fon uachdar; tha fàs bhaile Steòrnabhaigh, agus an co-thuigsinn ’s an co-chomannachd ’s am plòigh a bhiodh eadar balaich an Taobh Siar agus balaich a’ bhaile mhòir, a’ nochdadh gu soilleir ann; tha a’ Ghàidhlig ann, air a prabadh anns na còmhraidhean agus na h-ainmean-àite mar as cleachdadh don Leòdhasach; tha sgeulachdan Mhic an t-Srònaich ann; agus tha gaol an èisg – a shireadh, a ghlacadh, a ithe, a mholadh – air a fheadh. Seadh, tha an cuimhne seo a’ lìonadh an leabhair le fìrinneachd agus a’ cur an cèill an saoghal às a bhiodh Peter beò ann an Steòrnabhagh.

Ian Stephen, le cead Sarabande Press

Ian Stephen, le cead Sarabande Press

Tha e follaiseach gu bheil cuid de sgeulachdan an leabhair a’ fàs à beatha an ùghdair fhèin. Ma sgrìobh Ian Stephen leabhar a-mach air baile Steòrnabhaigh, saoilidh mi gum biodh e air leth doirbh dha gun a bhith a’ tarraing air na nithean dhan eòl e. Agus a bharrachd, am b’ fhiach e? Chan eil an fhianais-bheatha ach a’ cur ris an sgeulachd iomlan. Airson duine sam bith a fhuair blàth-aoigheachd Iain ann an Lobht’ nan Seòl, tuigidh sibh pèin, gun e samhlas air a’ Lobht’ a tha san leabhar seo. Bho sgeulachdan na mara gu tapas nan Eilean Siar, bheireadh e air ais sibh, ge b’ e cho fada bhuaithe a tha sibh.

An t-aon rabhadh a bheirinn seachad, ’s e is gu bheil an leabhar mòr – còrr is leth-mhìle duilleag. Theab gun deach fhoillseachadh ann an dà sreath. Tha mi toilichte nach deach, oir feumaidh an dà leth a bhith air an leughadh, ’s air an tuigsinn, le chèile. Mar a mhìnich Ian fhèin, b’ ann sna 70an a thòisich e a’ sgrìobhadh ann an riochd nach robh buileach na bhàrdachd. Thar nam bliadhna, tha e air a bhith a’ cruthachadh ’s a’ cruinneachadh a chuimhneachan air beatha. Mu dheireadh, thruis e ri chèile iad gu snasail ealanta. Feumaidh deagh threis a chaitheamh ann a bhith a’ leughadh an leabhair seo, ach b’ fhiach e. Rachainn leis an ùghdar ann a bhith a’ saoilsinn nach eil cus a bharrachd nas bunaitiche ann am beatha ri taobh na mara, san t-seann dòigh, na iasg agus bàs.

 

 Liam Alastair Crouse

* eadar-theangachadh ùghdair an artaigeil

 

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in a book of death and fish, Cànan & Cultar, dana, dànamag, death and fish, Eilean Leòdhais, Gàidhlig, ian stephen, iasgach, lewis, litreachas, steornabhagh, Stornoway | Comments Off

Blàr a’ Chumhaing (Pàirt 4/7) – le mìneachadh Gaeilge air cuid de na faclan

Le IAIN A. MACDHÒMHNAILL

Bha deagh fhios sa Bhràighe dè thachradh do na fir a bha sa phrìosan am Port Rìgh agus ‘s e a’ bhruidhinn a bha ann a-nise gum bu chòir dèanamh air Port Rìgh agus ionnsaigh a thoirt air a’ phrìosan agus an càirdean a shaoradh. Rinneadh deiseil gu sin a dhèanamh agus bha gealltanas air cuideachadh o bhailtean eile cuideachd. Co-dhiù, ghabh am maighstir sgoile, fear MacCalmain, air fhèin an comhairleachadh gus tilleadh dhachaidh agus gun ghnothach a ghabhail ris a’ phrìosan. Ghabh a’ mhòr chuid a chomhairle ach bha eagal air cuid am Port Rìgh nach gabhadh. Ràinig feadhainn de mhuinntir a’ Bhràighe Port Rìgh ach cha robh coltas cuideachaidh ann. Gus an t-eagal a chur orra nach ann a ghairmeadh a-mach am mailisi agus bha iadsan air ais agus air adhart eadar an drochaid agus am prìosan. Cha robh air a-nise ach tilleadh dhachaidh gus am faicte dè thachradh an dèidh seo.

Ceistean

 

  1. Dè thachradh do na fir a bha sa phrìosan am Port Rìgh nad bheachd-sa?
  1. Dè bha dùil aig muinntir a’ Bhràighe a dhèanamh?
  1. Dè a’ chomhairle a thug am maighstir sgoile, MacCalmain, do mhuinntir a’ Bhràighe?
  1. Cò a ghabh comhairle MhicCalmain?
  1. An deach mòran de mhuinntir a’ Bhràighe gu Port Rìgh?
  1. Dè rinneadh gus an t-eagal a chur orra?
  1. Dè rinn muinntir a’ Bhràighe an uair sin?

Bha an còignear an grèim agus cha robh air a-nis ach falbh leotha gu ruige Inbhir Nis far an seasadh iad cùirt an lagha. B’ iad na fir a bha an grèim, Alasdair MacFhionnlaigh agus a mhac Calum, Pàdraig Domhnallach, Dòmhnall MacNeacail agus a mhac-cèile Seumas MacNeacail.

Sgaoil an naidheachd a bha ann air feadh na dùthcha, mu thuath agus mu dheas. Ann an Glaschu chuireadh comhairle air chois air an dara latha fichead den mhìos gus airgead a thional agus fear lagha fhastadh a sheasadh na fir a bha sa phrìosan. B’ e am fear lagha a thaghadh Coinneach Domhnallach. Bha pàipear-naidheachd Ghlaschu agus pàipear-naidheachd Dhùn Dè a’ toirt cunntais fhiosrachail mu shuidheachadh a’ Bhràighe agus àitean eile. Chuir an da phàipear sin luchd-sgrìobhaidh don Bhràighe agus bha iadsan an làthair ri linn a’ bhlàir.

Ceistean

  1. Carson a chaidh an còignear phrìosanach a thoirt gu Inbhir Nis?
  1. Cò bh’ anns a’ chòignear?
  1. An robh a’ chùis aca aithnichte?
  1. Dè rinneadh ann an Glaschu gus na prìosanaich a chuideachadh?
  1. Cò chaidh a thaghadh mar fhear-lagha dhaibh?
  1. Dè rinn an dà phàipear-naidheachd à Glaschu agus Dùn Dè?

Faclan feumail le Gaeilge agus Beurla orra

  • Bha deagh fhios sa Bhràighe gun robh – Ba mhaith a bhí a fhios ag muintir a Bhràighe go raibh… / The people of the Braes knew full well that…
  • bha gealltanas air cuideachadh o bhailtean eile Bhí cabhair ó bhailte eile geallta… / Help had been promised from other towns
  • ghabh … air fhèin – … Thug … air féin / … took it upon himself to
  • gun ghnothach a ghabhail ris a’ phrìosan – gan cur isteach ar an bpríosún / not to interfere with the prison
  • cha robh coltas cuideachaidh ann – ní raibh aon chuma ar an scéal go raibh cabhair le teacht / help did not appear to be on its way.
  • am mailisi – the militia.

Anns a’ Bhràighe fhèin cha robh air ach a dhol ri obair an earraich mar a b’ àbhaist. Bha am blàr seachad agus cò aige bha fios a-nise dè dh’fhaodadh èirigh dhaibh, no idir do an càirdean a bha sa phrìosan an Inbhir Nis. Bha an sluagh thall is a-bhos air an taobh, agus bha sin aithnichte leis na bha de shluagh am Port Rìgh an uair a thugadh na prìosanaich air falbh. Chan fhaodadh neach cas a chur air a’ chèadha an latha ud ach le cead nam polasman, ach bha bruthach a’ chèadha dubh le daoine a bha a’ nochdadh deagh ghean agus deagh rùn do na prìosanaich.

Ceistean

  1. Dè bha aig muinntir a’ Bhràighe ri dhèanamh mar a b’ àbhaist as t-earrach?
  1. An robh mòran daoine ann am Port Rìgh nuair a thugadh na prìosanaich air falbh?
  1. An robh cead aig na daoine dhol air cèadha a’ chalaidh?
  1. An robh mòran ann co-dhiù?
  1. Carson a bha iad ann?

Faclan feumail le Gaeilge is Beurla orra

  • Cha robh air ach… – Ní raibh le déanamh anois ach… / there was nothing for it but to…
  • Mar a b’ àbhaist – mar ba ghnách / as was usual
  • Dè dh’fhaodadh èirigh dhaibh – cad a tharlódh dóibh / what their fate was/ what could happen to them
  • Thall is a-bhos air an taobh – Thall agus abhus ina bhfabhar / here and there on their side
  • aithnichte – soiléir / obvious – known/well-known
  • leis na bha de shluagh – lena raibh de shlua / with the crowd that had gathered
  • air a’ chèadha – ar an gcé / on the quay
  • dubh le daoine – dubh le daoine / packed
  • a’ nochdadh deagh ghean agus deagh rùn do na prìosanaich – ag cur a gcuid bá agus tacaíochta leis na príosúnaigh / expressing their good will and good wish(es) for the prisoners

Bha cuid dhiubh às a’ Bhràighe ach bha mòran à Port Rìgh fhèin. A-rithist, an uair a ràinig iad Inbhir Nis, bha sluagh gun àireamh gan coinneachadh agus iad uile a’ bagairt ionnsaigh a thoirt air na polasmain. B’ fheudar do fhear de luchd a’ bhaile, fear MacCoinnich, an comhairleachadh a bhith sìtheil agus bithidh e coltach gur ann an Gàidhlig a rinn e sin. Ghabhadh a chomhairle agus thugadh na prìosanaich don chaisteal air feasgar an aonamh latha fichead den Ghiblean. Bha iad an grèim an sin gus an seachdamh latha fichead an uair a leigeadh ma sgaoil iad air airgead urrais fichead not am fear; airgead mòr ach bha gu leòr a bha deònach a phàigheadh.

Ceistean

  1. Cò às a bha an sluagh a bha ann airson taic a chumail ris na prìosanaich?
  1. Cò thug comhairle dhaibh?
  1. Carson a thug e comhairle dhaibh?
  1. Cò an cànan anns an do bhruidhinn e riutha?
  1. Ciamar a fhuair na prìosanaich ma sgaoil?

Faclan Feumail le Gaeilge is Beurla orra

  • Sluagh gun àireamh – slua gan chuntas / a massive crowd
  • A’ bagairt ionnsaigh a thoirt air na polasmain – Ag bagairt ionsaí a dhéanamh ar na póilíní / threatening to attack the police
  • Ghabhadh a chomhairle – Glacadh lena chomhairle / Their advice was taken
  • nuair a leigeadh ma sgaoil iad – Nuair a scaoileadh leo / when they were released.
  • airgead urrais – banna / bail

Dh’innseadh an sin gun rachadh casaid a thogail nan aghaidh aig cùirt an t-siorraim an Inbhir Nis ann am beagan ùine. Rinn na fir air an Eilean Sgitheanach agus gu dearbh bha fàilte romhpa air cèadha Phort Rìgh an uair a thill iad. Cha robh air a-nis ach feitheamh ri latha na cùirte. Cha robh cùisean idir buileach cho dona is a bhathas a’ smaoineachadh an toiseach. Cha robh eagal bàirligidh orra cò dhiubh agus bha e na adhbhar misnich dhaibh mar a sheas an sluagh thall is a-bhos air an taobh.

Faclan Feumail le Gaeilge is Beurla orra

gun rachadh casaid a thogail nan aghaidh – go gcúiseofar iad / that a case would be take against them

bha fàilte romhpa – bhí fáilte rompu / they were welcomed

feitheamh ri latha na cùirte – fanacht le lá na cúirte / wait for the court(-hearing) day

cha robh eagal bàirligidh orra – ní raibh eagla orthu go ndéanfaí díshealbhú orthu / they weren’t afraid of being evicted.

bha e na adhbhar misnich dhaibh – bhí sé mar chúis mhisnigh dóibh / it was a cause of hope for them.

mar a sheas an sluagh thall is a-bhos air an taobh – mar a sheas an slua thall agus abhus leo / the way in which the crowd here and there stood by them.


Air a chur ann an: An t-Eilean Sgitheanach, Eachdraidh Tagged: Am Bràigh, an t-Eilean Sgitheanach, blàr a' chumhaing, Glaschu, Inbhir Nis, MacCalmain, mailisi, Port Rìgh, prìosanaich
Posted in Am Bràigh, An t-Eilean Sgitheanach, blàr a' chumhaing, Eachdraidh, glaschu, Inbhir Nis, MacCalmain, mailisi, Port Rìgh, prìosanaich | Comments Off