Cnuasachadh fiolm | Hamish

hamish-henderson

‘S e fiolm drùidhteach cumhachdach a th’ ann an Hamish a ghrèimeas ort. Chan eil teagamh gun robh buaidh nach beag aig Hamish Henderson air Alba, ge brith mar sgrìobhadair, iomairtiche, fear-cruinneachaidh, no sgoilear. Tha Liam a’ beachdachadh.

Tha cuimhne agam far an robh mi air oidhche chunntais nam bhòtaichean san t-Sultain, 2014, mar a th’ aig a’ mhòr-chuid againn. Mu mheadhan oidhche, bha mise a’ leughadh ’s ag ath-leughadh nam faclan san òran aig Hamish, agus a’ coimhead air a dhealbh, a bha crochte air a’ bhalla am broinn Sandy Bell’s an Dùn Èideann. Mus an do dhùin an taigh-seinnse an oidhche ud, air ar lìonadh le measgachadh eadar mòr-fhiùghar, mì-chinnt agus eagal, thog sinn ar guthan, a’ seinn aig àird ar claiginn, Freedom Come All Ye. An dèidh sin, ’s cinnteach a’ leanadh mar a dhèanadh Hamish e fhèin, thog mi orm a’ phìob agus spaidsirich sinn sìos an t-sràid gu ruige an Royal Oak. ’S ged nach robh mi eòlach gu pearsanta air Hamish, saoilidh mi gum biodh e air a dhòigh leis an iollach a rinn sinn an oidhche fhogharraidh ud.

‘Bha Hamish airson saoirse dhan a h-uile duine, agus a h-uile dùthaich’, mar a thuirt Dolina NicIllFhionnain san fhiolm. Bha sin aig cridhe gnothaich: am fìor ghaol a bh’ aige air beatha, air an t-saoghal agus air Alba. ’S chaidh sin a dhaingneachadh a-rithist agus a-rithist le cuimhneachain nan daoine a ghràdhaich e fhèin fad a bheatha.

’S e fiolm aithriseach a th’ ann an Hamish, air a lìonadh is air innse leis na daoine a bha eòlach air gu pearsanta, a dh’fhàgas e cho cumhachdach. Leis an aithris, tha am fiolm ga shuidheachadh fhèin badeigin eadar eachdraidh, seanchas agus cuimhne, mar a tha iomchaidh do dh’athair an ath-bheòthachaidh thradaiseanta.

Tha e iomchaidh oir ’s ann mar sin a fhuair mi fhìn – agus tòrr eile – eòlas air Hamish, tro na sgeulachdan aig na daoine a bha eòlach air gu pearsanta. Ged as ann an Sandy Bell’s, neo Seòmar an t-Saoghail, neo Sgoil Eòlais na h-Alba, tha Hamish fhathast ga chuimhneachadh gu dùrachdach leis a’ choimhearsnachd a chuidich e fhèin ri togail ann an Dùn Èideann tron ath-bheòthachadh. Tha e mar fhianais air a’ bhuaidh a bh’ aige gur e farsaingeachd de dhaoine an sàs anns an fhiolm seo, a’ gabhail a-steach a theaghlaich, Kätzel ’s an dithist nighnean (a thug seachad agallamhan airson a’ chiad uair), ollamhan leithid Iain MhicAonghais agus Mairead Bhennet, seanchaidhean leithid Essie Stiùbhart, agus muinntir na h-ealain bho dhiofar dhùthchannan.

Seadh, b’ e cleas na h-aithris gun robh iomadachd chànanach mar phàirt mhòr de sin, bho Ghearmailtis is Beurla gu Eadailtis is Gàidhlig (uile le fo-thiotalan Beurla). Bha am beartas chànan a’ samhladh beatha Hamish fhèin, agus cho pan-Eòrpach ’s a bha e na chuairtean, na chomasan cànain, na chreideasan.

’S e fiolm drùidhteach cumhachdach tha seo, a tha a’ faireachdainn ann an dòigh mar chèilidh cuimhneachaidh, mar taigh-fhaire ann an dòigh, air a chumail le càirdean do dhuine a bha cho cudromach agus gràdhaichte ann am beatha na h-Alba. Dh’fhàg e snighe air mo shùilean a bhith a’ faicinn charaidean a’ cuimhneachadh air cuideigin nach do dh’eòl mi gu pearsanta, agus a thug buaidh gun teagamh air mo bheatha.

Ghràdhaich iad esan, agus ghràdhaich esan Alba. ’S ann an seo a bha a bhuaidh bu mhotha aige. Nach iongantach, agus iomchaidh, gu bheil a dhìleab bheò fhathast a’ toirt iùil is stiùir dhuinn – eadar na h-òrain, na cuimhneachain, agus na daoine a bhrosnaich e – agus sinn ag obair gus an ceann-ùidhe aige a choileanadh.

Tha am fiolm Hamish ga chuairteachadh an-dràsta ann an Alba agus thèid a shealltainn air BBC Alba nas fhaide den bhliadhna.

Hamish: Trailer from Pure Magic Films on Vimeo.

– Liam Alastair Crouse

(Tha na beachdan a nochd san alt seo an urra ris an ùghdar fhèin agus chan eil iad a’ riochdachadh buidheann eile sam bith.)

 

 

 

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in BBC Alba, bees knees, Cànan & Cultar, Fiolm, Gàidhlig, hamish, hamish henderson, MG Alba | Comments Off on Cnuasachadh fiolm | Hamish

“Ris a’ Bhriuthais” | Uisge-Beatha Tiristeach

13388921_10153713400171693_1886794477_o
Tha an neach-ciùil Tiristeach ainmeil Iain Mac a’ Ghobhainn air a làmh a chur ri gnothach ùr – ath-nuadhachadh gniomhachas an uisge-bheatha ann an “Tir an Eòrna”. Bhruidhinn Dàna ris.

 

Hallo Iain, saoil am minich dè thug oirbh companaidh uisge-beatha a thòiseachadh ann an Tiriodh?

Bha fhios aig mi-fhìn agus Ailean Caimbeul, a tha còmhla rium sa chompanaidh, gu robh eachdraidh de ghrùdaireachd ann an Tiriodh, leis gu bheil an t-eilean cho ainmeil airson eòrna. Ach as deidh beagan rannsachaidh, bha e follaiseach dhuinne gur e fìor-dheagh eachdraidh a bh’ ann, le barrachd air 50 grùdairean air an eilean anns an ochdamh linn deug.

Bha sin den bheachd gur e cothrom sònraichte a bh’ ann companaidh uisge-beatha a stèidheachadh air an eilean, airson an eachdraidh seo a thoirt gu aire nan eileanach.

 

An urrainn dhuibh beagan innse dhuinn mu eachdraidh an uisge-beatha ann an Tiriodh?

Ron ‘Scotch Distillery Act’ ann an 1786, a thug leis cìsean trom air uisge-beatha, bha cuid mhath den eòrna ann an Tiriodh air a chleachdadh airson uisge-beatha a dhèanamh ’s cha mhòr nach robh briuthais air gach tuathanas san eilean.

Bha uisge-beatha na bu bhuannachdaile na eòrna leis fhèin, le luach aon bholla eòrna dà fhichead ’s a deich tastan ach sia gini mar uisge-beatha.

Bha tòrr Tirisdich a’ dèanamh uisge-beatha gu mì-laghail agus, ann an 1789, thàinig an Diùc dhan co-dhùnadh gum biodh aon ann an deich croitearan lorgaichte a’ grùdaireachd uisge-beatha gu mì-laghail tilgte bhon eilean. Ann an 1789-90, chaidh 157 air an lorg gu ciontach ’s chaidh 14 a thilgeil bhon Eilean.

Ann an 1848, chaidh an cead-dighe a thoirt air falbh bho Tiriodh o chionns gun do shiubhail tè ’s i air an t-slighe dhachaigh bhon taigh-seinnse anns a’ Chrois, Cill Moluag. Cha d’ fhuair an t-eilean cead-dighe eile gu 1952, nuair a fhuair an teaghlach Camshronaich à Miodar cead-dighe airson an taigh-òsta ann an Sgàirinis.

B’ e 1848 cuideachd am bliadhna aig an robh an teaghlach mu dheireadh air a thilgeil bhon eilean airson uisge-beatha a dhèanamh gu mi-laghail. B’ iad na Dùghallaich à Port Bàn ann an Caolas.

13405636_10153713401116693_812970556_o

A bheil briathrachas no faclan sònraichte ceangailte ris an uisge-beatha anns an Eilean?

A-rèir clàran de Dhòmhnall Mac na Ceardaich (Dòmhnall Chaluim Bàn) agus Eachann Ceanadach (Eachann Mòr Deny) air Tobair an Dualchais, b’ e ‘briuthais’ a bh’ aca air ‘taigh-stàile’ ann an Tiriodh. Lorg sinn facal neo dhà eile a bh’ aca air rudan ceangailte ri uisge-beatha air an eilean m.e ‘sacanach’ a tha a ciallachadh ‘leth-bhotail’.

Cuideachd, tha abairt air an eilean ‘stad e mu Ghot’ a tha air a chleachdadh nuair a tha cudeigin a toirt ùine mhòir airson rudeigin a dhèanamh.

Tha iad ag radh gun deach aon duine à Caolas gu Taigh an Lòin ann an Goirtean Dòmhnaill (briuthais ainmeil air an eilean) airson uisge-beatha a cheannachd airson Oidhche Challainn. Nuair a bha e san taigh, fhuair e dram neo dhà ’s nuair a dh’ fhàg e, bha an daorach air! Air an t-slighe dhachaigh ’s e dol seachad air Cnoc an t-Sithein ann an Got, chual’ e ceòl cho binn ’s a chualas riamh a’ tighinn às a’ chnoc. Chaidh e a-staigh agus, na bhroinn, bha na daoine beaga a’ dannsa ’s a’ seinn.

As dèidh greis, mhothaich e gun robh e glacte ann an sìthean ’s dh’ fhàg e. Ach nuair a ràinig e dhachaigh, bha e follaiseach nach e direach latha a bha e air falbh ach bliadhna air fad!

’S le sin, biodh iad ag radh ann an Tiriodh ‘Stad e mu Ghot’ nuair a tha cudeigin a’ toirt ùine mhòir airson rudeigin a dhèanamh.

13383862_10153713399511693_1567271266_o

Ciamar a chaidh dhuibh leis a’ chiad bhotaileadh?

Chaidh a h-uile nì gu math airson a’ chiad bhotail again, The Cairnsmuir. Chuir sinn an uisge-beatha air bhog aig A’ Bhuain (Tiree’s Homecoming Festival) ’s reic sinn gach botail ann an dà latha!

 

Am bi sibh ag obair an ionnsaigh Taigh-stàile, no briuthais mar a chanas sibh, a thogail ann an Tiriodh?

’S e prìomh amas Tiree Whisky Company, briuthais a thogail ann an Tiriodh. Tha tòrr obair romhainn airson an amas sin a thoirt gu buil agus bidh tòrr airgead a dhìth air a shon ach tha sinne misneachail gun gheibh sinn dhan ìre sin ’s sinn an dòchas gu bheil sin air an rathad ceart leis a’ chiad ceum a tha seo.

 

Dè bhios seo a’ ciallachadh airson Trail West? Am bi sibh a’ cleachdadh a’ chòmhlain airson an uisge-beatha a reic air neo a bheil an dà iomairt fa leth?

Aig an ìre-sa, tha an dà iomairt fa leth ach, le bhith cluich ann an Trail West, tha sinn air coinneachadh ri tòrr dhaoine ann an gnìomhachas na deocha-làidir a tha air a bhith gu math cuideachail leis a’ chompanaidh againn dhan ìre seo. Tha mi cinnteach gum bi na daoine seo gu math cudromach ann an leasachadh Companaidh Uisge Beatha Thiriodh.

 

Fiosrachadh sam bith  eile a tha iomchaidh?

Ged a tha gach botail den Chairnsmuir reicte, tha a’ chiad botail fhathast ri cheannach. Tha auction air an làrach-lìn againn airson a’ bhotail seo ’s bidh an t-airgead a gheibh sinn air a shon air a thoirt dhan Tiree Parties Committee agus dhan RNLI.

Airson tuilleadh fiosrachadh: www.tireewhiskycompany.com

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in biadh, Cànain, Cànan & Cultar, Gun roinn-seòrsa | Comments Off on “Ris a’ Bhriuthais” | Uisge-Beatha Tiristeach

Lying, self-serving obfuscations about the state of Gaelic

Comments Off on Lying, self-serving obfuscations about the state of Gaelic

Rathad-iarainn Inbhir Garadh is Cille Chuimein a-rithist #gàidhlig

Bidh mi a’ dol air turas gu Inbhir Garadh san Lùnastal gus faicinn na tha air fhàgail de Rathad-iarainn Inbhir Garadh is Cille Chuimein (1903-1946)

Tha mi air mapa beag a dhèanamh de rathad-iarainn Inbhir Garadh is Cille Chuimein le metromapcreator agus Canva.

Rathad-iarainn Inbhir Garadh is Chille Chuimein

Alasdair


Posted in a' Ghàidhealtachd, Cille Chuimein, Fort Augustus, Gàidhlig, Inbhir Garadh, Invergarry, mapaichean, rathaidean-iarainn dùinte | Comments Off on Rathad-iarainn Inbhir Garadh is Cille Chuimein a-rithist #gàidhlig

Ceisteachan-ciùil | Rhona

1974_Joni_Mitchell
A’ chiad alt ann an sreath de phiosan-ciùil againn – bidh sinn a’ cur ceist air caractaran mòra ann an saoghal na Gàidhlig mu chòig òrain a tha cudromach dhaibh. Cò as fheàrr airson tòiseach-toiseachadih ge-tà ach ar Rhona fhèin?

1. ’S e a’ chiad òran air a bheil cuimhne agam…
An t-òran tradaiseanta, Jock O Hazeldean. Tha cuimhne agam air mo sheanmhair agus a piuthar ga sheinn nuair a bha mi òg. Chaidh an t-òran fhoillseachadh le Francis Child sa chruinneachadh aige de dh’òrain thradaiseanta o Alba ’s Sasann ann an 1860. Eu-coltach ris a’ mhòr chuid de na Child Ballads, chan ann mu dheidhinn murt a tha an t-òran seo. Tha fiù ’s happy ending ann!

2. ’S e an t-òran a chuireas samhradh nam chuimhne…
California le Joni Mitchell. Cluinnidh tu an samhradh tro iomadh òrain Joni Mitchell – Chelsea Morning, Carey, You Turn Me On I’m a Radio, I Don’t Know Where I Stand – ach ’s e California am fear as fheàrr leam. Tha i a’ seinn mun a bhith a’ dol dhachaigh, agus sin a’ toirt orm smaoineachadh mun a bhith a’ dol dhachaigh as t-samhradh, nuair a bha mi nam oileanach, a Chalifornia na h-Alba – Earra-Ghàidheal.

3. ’S e an t-òran a bheir orm smaoineachadh air gaol agus gràdh…
Seo a’ cheist as doirbhe, oir cha mhòr nach eil a h-uile òran a’ toirt ort smaoineachadh air gaol agus gràdh ann an dòigh air choireigin. O chionn ghoirid, dh’èist mi ri Aretha Franklin a’ gabhail (You Make Me Feel Like) A Natural Woman aig na Kennedy Honors, nuair a bha Carole King, a sgrìobh an t-òran, a’ faighinn duais. Tha Aretha 74 bliadhna de dh’aois agus a ghuth cho math ’s a bha e a-riamh.

4. ’S e an t-òran a sheinneas mi aig Karaoke/Cèilidh…
Cha do rinn mi karaoke a-riamh (fhathast) ach rinn mi open mic beagan bliadhnaichean air ais agus ’s e “This Old Heart of Mine” leis na h-Isley Brothers a ghabh mi. ‘S e òran gu math simplidh a th’ ann (gu h-àraidh nuair a chluicheas mise e) agus ged a tha na faclan ag innse mu shuidheachadh caran brònach tha rudeigin dògheil, tlachdmhor ma dheidhinn.


5. ’S e an t-òran a chuireas ann an deagh shunnd mi…

Iceblink Luck le Cocteau Twins. Chan eil mi buileach a’ tuigsinn carson – chan eil mi idir cinnteach na tha tiotal an òrain a’ ciallachadh, no cò ma dheidhinn a tha Liz Fraser a’ seinn – ach ’s ma dh’fhaoidte gur e sin an t-adhbhar gu bheil mi fhathast (ged a tha mi air èisteachd ris iomadh turais) cho dèidheil air.

– Rhona @ansgathan

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànan & Cultar, Ceòl | Comments Off on Ceisteachan-ciùil | Rhona

Citylinking – smart thinking! Turas gu stèisean Inbhir Gàraidh 1 #Gàidhlig

Nuair a tha mi a’ dol air tursan gu rathaidean-iarainn glèidhte, bidh mi daonnan a’ dol ann air còmhdhal phoblach. Tha mi ag iarraidh a bhith uaine agus is fhèarr leam cothrom a bhith agam leughadh fhad’s a tha mi a’ siubhal ann, gu h-àraid nuair a tha an t-slige fada. 
A bharrachd air seo, Tha mi a’ fàs aosda (tha m 42 a-nis) agus ma shuidheas mi sìos ann an àite blàth airson barrachd is leth-uair a thìde, tha a h-uile teansa ann gun tuit mi nam chadal, rud nach eil cho math mas e is gu bheil thu a’ dràibheadh!

Chan eil e daonnan furasta a dhol gu rathaidean-iarainn prìobhaideach air còmhdhail phoblach, ge-tà. Gu tric, tha na h-àiteachan doirbh a ruighinn gun chàr. Gu tric, cuideachd, chan eil na rathaidean-iarainn glèidhte fosgailte ach air an Dòmhnaich – an latha as miosa den t-seachdain airson còmhdhail phoblach no airson càr fhaiginn air mhall. 

Airson a dhol gu Inbhir Gàradh airson latha-fosgailte aig rathad-iarainn Inbhir Gàradh is Cille Chuimein air 7 Lùnastal 2016, bha agam ri tòrr mòr planadh is rannsachadh is smaoineachadh a dhèanamh. 


Aig a’ cheann thall, cho-dhùinn mi gum bu chòir dhomh am bus fhaighinn gu Inbhir Garadh. Tha bus ann eadar Glaschu is Inbhir Gàradh (bus an Eilean Sgitheanaich) a tha a’ fàgail Glaschu aig 06:50 agus a’ ruighinn Inbhir Gàradh aig 10:54. 

Tha mi gu math eòlach air an rathad is am bus seo oir chleachd mi gu tric e nuair a bha mi nam oileanach aig Sabhal Mòr Ostaig bho chionn 20 bliadhna.


Airson a dhol dhachaidh, cho-dhuin mi gun robh mi a’ dol a choiseachd gu Drochaid an Aonchain taobh Slighe a’ Ghlinne Mhòir gus an trèana a ghlacadh air ais a Ghlaschu.

San dòigh seo, chì mi na seallaidhean sgoinneil an dà chuid bhon rathad-iarainn agus bhon A82 agus bidh cuairt 13 mìle agam air chois cuideachd.

Tha eachdraidh uamhasach inntinneach aig Rathad-Iarainn Inbhir Garadh is Cille Chuimein, loidhne a dh’ fhàg loidhne na Gàidhealtachd an Iar aig Drochaid an Aonachain agus a chaidh gu tuath tron Ghleann Mhòr gu Inbhir Garadh is Cille Chuimein. 

Tha mi air pìos a sgrìobhadh mu dheidhinn san Albannach. 

Cha do mhair seirbheisean rèile ro fhada – dìreach bho 1903 gu 1933 airson luchd-siubhail, agus dhùin an loidhne uile gu lèir ann an 1947 – bliadhnaichean mus robh sgeul air Beeching (Tuiteam gun Èirigh air agus Leac air a Bheul). Tha tòrr de làrach na loidhne fhathast ann agus tha tòrr ri fhaicinn dhìth bhon A82.

Tha aisiridh na loidhne a-nis air tòiseachadh agus buidheann a-nis ag ath-thogail pàirt den loidhne ann an Stèisean Inbhir Garadh. Gur math a thèid leotha!

Alasdair


Posted in a' Ghàidhealtachd, Fort Augustus, Inbhir Garadh, Invergarry, railways, rathaidean-iarainn, rathaidean-iarainn dùinte, Rathaidean-iarainn glèidhte, trèanaichean | Comments Off on Citylinking – smart thinking! Turas gu stèisean Inbhir Gàraidh 1 #Gàidhlig

2016 an t-Ògmhios: Am Brusach 700 / June: The Bruce 700

Am Brusach 700

Allt a' Bhonnaich, Obair-ghrèis Mhòr na h-Alba

Allt a’ Bhonnaich, Obair-ghrèis Mhòr na h-Alba

Anns an Ògmhios gach bliadhna thèid Blàr Allt a’ Bhonnaich a chomharrachadh, blàr le buil na bu bhuannachdaile do dh’Alba na Blàr Chùl Lodair a thachair 450 bliadhna as a dhèidh. Tha a‘ bhliadhna 1314 loisgte san DNA gach Albannaich, mar shamhla de shaorsa as dèidh nam bliadhnaichean fada de dh’ainneart fo na rìghrean Shasainn. Nach iomadh tilleadh, pearsanta agus poiliteagach, chaidh aig Raibeart Brus air an obair a thòisich Uilleam Uallas a chrìochnachadh. Fhuair e buaidh an aghaidh airm Shassanaich a bha mòran na bu mhotha, le cath-innleachd ghlic,  m.e. roghainn làraich, slochdan falaichte, schiltrons, le comas ceannardais, agus le saighdearan Albannach dìleas, a’ sabaid airson an saorsa.

‘S e ceann-bliadhna sònraichte a bha ann an 2014 agus chaidh a’ bhuaidh a chomharrachadh ann an dòighean eadar-dhealaichte air feadh na h-Alba.  Bha aon tachartas ann far an lùiginn a bhith ann, cuirm-ciùil air leth ann an Sruighlea, faisg air Allt a’ Bhonnaich, Am Brusach 700. ‘S ann aig Ailean Dòmhnullach, sàr-phìobaire às an teaghlach-pìobaire ainmeil à Gleann Uige, a bha am bun-smaoineas. Bha e airson na seann tradiseanan pìoba, ciùil is bàrdachd a chleachdadh gus dealbh bheothail den bhlàr agus de na làithean roimhe agus as a dhèidh a chruathachadh. Gus na pàirtean eadar-dhealaichte  (caismeachdean, brosnachadh, caoineadh amsaa) a cheangal agus crùth aonaichte is urramaichte a thoirt dhaibh, cho-obraich e còmhla ri Niall MacIain, sgrìobhaiche-ciùil Albannach aithnichte, a chleachd orcastra bheag ri taobh sheinneadairean agus luchd-ciùil tradiseanta le pìoban, fìdhlean, fideagan, clàrsaich, agus drumaichean. Agus thàinig obair air leth às, cuirm-chiùil chruinnte, tharraingeach.

Bruce (by Ad Meskens *)

Am Brusach (by Ad Meskens *)

Cha deach a chluich ach dà thuras, ann an Sruighlea san Ògmhios 2014 agus aig Celtic Connections ann an Glaschu ann an 2015 – iomairt uabhasach doirbh, leis na h-uiread de luchd-ciùil a bha air an ùrlar (nam measg còmhlan-pìoba òigridh à Sruighlea) agus na duilgheadasan a bh’ ann na sàr-sheinneadairean mar Ghriogair Labhraidh, Caitlin NicAonghais, Rod Paterson agus Ailean fhèin a thoirt còmhla. Chaidh a’ chuirm aig Celtic Connections a chlàradh, agus anns a’ Ghiblean am bliadhna nochd an CD, mu dheireadh thall. Ach rud a thug fìor thoileachas dhomh, air nach robh dùil agam idir, ‘s ann gun deach cuirm eile a chur air dòigh sa Ghearmailt, agus b’ urrainn dhomh a bhith ann!

‘S ann ann an Hofheim am Taunus, faisg air Frankfurt, a bha an tachartas, am baile far a bheil an aon Sgoil-Phìoba Albannach anns an Roinn Eòrpa mhòr-thìreach. ‘S e Thomas Zöller, ceannard den sgoil agus co-obraiche fad-ùineach  Ailein Dòmhullaich, a chuir a’ chuirm-chiùil air dòigh – pròiseact doirbh agus daor. Ach b’ fhiach e an t-saothair! Oidhche mhòr leis na h-aon sàr-sheinneadairean agus luchd-ciùil Albannach, fiù ‘s cuid den chòmlan-pìoba òigridh à Srùighlea, ach le orcastra ionadail à Hofheim, Thomas fhèin air a‘ phìob còmhla ri Ailean, agus sgoilearan-pìoba aigesan a‘ cluich cuideachd. Iomairt le fìor spioraid càirdeis, agus an talla loma-làn.

P1240553Bha a h-uile rud tarraingeach, a’ gluasad eadar innealan-ciùil agus guth, pìoban agus orcastra, pìosan luath agus slaodach, brònach agus aoibhneach. Gabh Caitlin NicAonghais an Caoineadh, agus Rod Paterson Scots Wha Hae, agus bha na pìoban uile gu lèir drùidhteach. Tha e doirbh na pàirtean as fheàrr leam ainmeachadh, ach tha dà phìos ann a tha nam cheann fhathast. An toiseach am Brosnachadh, air a sheinn le Griogair Labhraidh –  bàrdachd tradiseanta chumhachdach a’ brosnachadh nan saighdearan – “A chlanna Gàidheil na h-Albann air allaban ‘nis falbh leam gu buaidh no gu bàs gu bàs”. Agus an t-òran mu dheireadh, Saorsa, air a ghabhail le Ailean Dòmhnullach agus an sgioba-cluiche gu lèir – na bhrosnachadh agus na shubhachas aig an aon àm, laoidh shimplidh is làidir a thogas am meanmna. “O thèid mi fhìn le mo dheòin, Thèid agus gun tèid mi le mo dheòin. O thigibh le chèile le bhur deòin, Nì sinn ar dìcheall gu ceann.“

Faodaidh mi an CD a mholadh gu mòr ma bhios uibh agaibh ann an ciùil Albannach, no ann am Brus, no anns a’ Bhlàr.

http://www.musicinscotland.com/acatalog/The-Bruce-700.html

Tha pàirtean den chuirmean-ciùil rim faighinn air YouTube (lorg The Bruce 700) agus Facebook – ceanglaichean aig an deireadh.

Fiosrachadh sa Bheurla an seo: http://www.pipefest.com/event-news/the-bruce-700-composed-by-allan-macdonald/

*************************************************************************

The Bruce 700

Bruce (by Ad Meskens*)

Bruce (by Ad Meskens*)

In June each year the battle of Bannockburn is celebrated, a battle with a more favourable outcome for Scotland than Culloden 450 years later. The year 1314 is etched into the DNA of every Scot, as a symbol of freedom after the long years of oppression under the English kings. After many setbacks, personal and political, Robert the Bruce managed to finish the work William Wallace has started. He was victorious against a much more numerous English army through clever military strategy, such as choice of battleground, hidden pits and the use of schiltrons, though his leadership skills, and with the loyal Scottish soldiers fighting for their freedom.

2014 was a special anniversary and it was marked by various events throughout Scotland. There was one event I would have loved to be at, a brilliant concert in Stirling, near Bannockburn, called The Bruce 700.  This was the brainchild of Allan Macdonald, master-piper from the famous piping family of Glenuig. He wanted to use the classical traditions of piping, music and poetry to create a vivid picture of the battle and the days before and after. To bind the different elements together (marches, calls to arms, laments etc) and to give the whole a unified, dignified frame, he collaborated with the renowned Scottish composer Neil Johnstone, who used a small orchestra alongside traditional singers and musicians on pipes, fiddles, whistles, harps and drums. And it turned into an outstanding piece of work, a rounded and gripping concert experience.

Bannockburn, Scotichronicon c.1440 **

Bannockburn, Scotichronicon c.1440 **

It was only performed twice, in Stirling in June 2014, and at Celtic Connections in Glasgow in 2015 – a challenging project, with so many people on stage (including a youth pipe band from Stirling) and the difficulties of coordinating the schedules of some of the best Scottish singers – Griogair Labhraidh, Kathleen MacInnes, Rod Paterson and Allan Macdonald himself. The Celtic Connections performance was recorded, and in April this year the CD came out, at long last. But the thing that really delighted me, that I hadn’t expected, is that it was to be performed live once again, in Germany, and that I could be there!

The event was in Hofheim am Taunus, near Frankfurt, home of the only Scottish Piping School in mainland Europe. It’s Thomas Zöller, head of the school and long-term collaborator of Allan Macdonald’s, who organised it – a tricky and expensive enterprise. But it was worth it. It was a great night, with the same stellar Scottish soloists and musicians, even some of the youg pipe band form Stirling, but with a local orchestra from Hofheim, Thomas himself on pipes alongside Allan, and some of his own students playing too. There was a real spirit of friendship on stage, and the hall was packed to bursting.

Bruce addressing the troops, E.B. Leighton 1909**

Bruce addressing the troops, E.B. Leighton 1909**

The whole thing was fascinating, moving between instrumentals and voice, fast and slow pieces, sad and joyful ones. Kathleen MacInnes sang the Caoineadh (Keening) and Lament, and Rod Paterson a moving Scots Wha Hae, and the pipes were impressive altogether. It’s hard to name favourites parts, but two pieces have stayed in my head ever since. First the Brosnachadh (Incitement to Battle), sung by Griogair Labhraidh – a powerful traditional poetic song to encourage the soldiers – “wandering children of the Gael, go with me now to victory or death!”  And the last song, Saorsa (Freedom), sung by Allan Macdonald and the whole cast – inspiration and celebration at the same time, a simple but powerful anthem that lifts the spirits. “Oh I will go, by my will…come together with your will, we will reach our goal by our own efforts.”

I can heartily recommend the CD if you are at all interested in Scottish music, the Bruce, or in the battle itself.

http://www.musicinscotland.com/acatalog/The-Bruce-700.html

You can hear parts of the concerts on YouTube (look for The Bruce 700) or Facebook – here are some links:

https://www.facebook.com/neil.johnstone.9/videos/1095905050468126/

https://www.facebook.com/neil.johnstone.9/videos/1065508630174435/

https://www.facebook.com/neil.johnstone.9/videos/1068480819877216/

https://youtu.be/tMq9SRKtun4

https://youtu.be/9vWWwWG-9Z4

https://youtu.be/UljaZyvo1C4

https://youtu.be/Hr9D86Ig4sg

And more details about the work here: http://www.pipefest.com/event-news/the-bruce-700-composed-by-allan-macdonald/

P1240554

*copyright Ad Meskens, Wikimedia Commons, with thanks. Mòran taing!

**  Public domain works of art (via Wikipedia)

 

 

Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off on 2016 an t-Ògmhios: Am Brusach 700 / June: The Bruce 700

Deàrrsadh-grèine air Lìte | Ball-coise

gordon is athair

Hibs agus Cupa na h-Alba – Sgeul 114 Bliadhna air tighinn gu crìch – Gòrdan MacCoinnich a’ beachdachadh air deàrrsadh-grèine air Lìte.

Uill, tha mi cha mhòr air ais air talamh a-nis as-dèidh deireadh sheachdain iongantach. Mas e nach eil fhios agad dè thachair Disathairne is cinnteach nach eil thu a’ fuireach air an t-Saoghal againn!

Chaidh mi fhìn is m’ athair dha Hampden Disathairne. ’S e an treasamh turas tha sinn air a bhith ann airson an sgioba againn fhaicinn ann an cuairt dheireanach Cupa na h-Alba sna coig bliadhna a chaidh seachad.

Ann an 2012 agus 2013 chaill sinn gu dubh an aghaidh Hearts agus Celtic. Ach le Hibs – tha fhios aig cha mhòr a h-uile neach-taic ball-coise ann an Alba an eachdraidh a tha an lùib a’ chupa seo. Ged tha Hibs air a bhith soirbheachail san fharpais seo gu ìre – a’ faighinn dha deich finals – gach turas a tha sinn air a’ chuairt dheireannach a ruighinn chan eil Hibs air a bhith comasach an cupa fhèin a ghlèidheadh. Tha seo air a bhith fìor airson 114 bliadhna. ‘S e ‘hoodoo’ a bh’ ann. Bha Hibs mallaichte a rèir cuid.

Bha m’ athair ann nuair a chluich Hibs an aghaidh Rangers san cuairt deireanach an turas mu dheireadh ann an 1979 – as dèidh dà ghèam co-ionnann, bhuannaich Rangers an treasamh fear – cha robh uine a bharrachd air 90 min sna làithean ad!

rangers ticket

Leis an eachdraidh seo, ged a bha sgioba tòrr nas treasa againn am bliadhan, cha robh mòran duil gum b’ urrainn dhuinn a chùis a dhèanamh an turas seo nas motha.

Ach mar a tha fhios agaibh (mura a bheil sibh air a bhith fuireach fo chloich) mu dheireadh thall bhuannaich Hibs! Agus abair thusa nach do phàrtaidh sinn. Tha fhìos nach robh na h-uile modhail agus ’s truagh sin ach ag inns’ na fìrinne bha sinne san East Stand agus chan fhaca sinn ainneart sam bith.

As deidh a’ ghèama sgaoil teaghlach Hibernian air falbh bho Hampden air feadh na h-Alba agus an t-Saoghail ach an ath latha chruinnich 100,000 air sraidean Dhùn Èideann son an coileanas a chòmharrachadh. Cha d’ fhuair mi fhèin ach chòmhraich mi fhèin e ann an dòigh eile – dòigh ’s dòcha caran mì-àbhaisteach (chì sibh gu ìosal).

Uill, rinn Hibs a’ chùis air a’ chupa mu dheireadh thall. An ath sheusan bidh sinn a’ cluich ann an Cupa Europa agus cha b’ urrain dha muinntir Hibs a bhith nas toilichte. Cha b’ e ‘Cailis puinnsenta’ a mar thuirt aon de sgìobhadairean Dàna trì bliadhna air ais agus tha mi fhathast a’ fèitheamh airson leisgeul bhuaithesan – ach leis gun do bhuannaich Hibs a’ chupa cha chuir dad sam bith sìos mi!

hibs feur

– Gòrdan MacCoinnich

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in ball-coise, Spòrs | Comments Off on Deàrrsadh-grèine air Lìte | Ball-coise

Plasma

ath-inntrigeadh2
An seachdain seo, tha Institiud na Fiosaigs, Buidheann na Fiosaigs Plasma an seo aig Sabhal Mòr Ostaig, a’ cumail na co-labhairt bliadhnail aca, agus shaoil mi, mar chomharra air an tachartas, gun gabhainn an cothrom sgrìobhadh rud beag mu dheidhinn fiosaigs plasma, oir, tha plasma na chuspair ann an ACDD — tha dagaichean plasma gan cleachdadh le Raithdead agus le Sadb — ach ged a tha plasma na stait stutha as cumanta ann an nàdar, chan eil fios aig mòran daoine gu bheil an ceathramh stait fhiosaigeach seo idir ann.

Is cinnteach nach eil daoine nas eòlaich air plasma mar stait stutha air sàilleabh ’s nach eil e cumanta idir air uachdar na Talmhainn. Shìos an seo, aig na teothadan a bhios gnàthasach air an Talamh, is àbhaist dhuinn tachairt ris na trì staitean stutha as aithne dhuinn uile: gas, lionn, agus cruad (no teann-stuth mar a th’ aig Stòrlann air). Ged nach eil na trì staitean seo rim faicinn anns gach stuth a chithear air an Talamh, tha iad rim faicinn anns a’ mhoileciuil as cudromaich do bheatha: H2O. Tha sinn uile eòlach air uisge, deigh agus smùid (H2O mar ghas a’ fionnarachadh air ais gu lionn san adhar).

Ach ma tha sinn ag iarraidh plasma fhaicinn, feumaidh sinn a lorg ann an suidheachaidhean nas mì-àbhaisteach, aig teothadan àrda no le sruth dealain a’ ruith troimhe, no an dà rud ri chèile. Da-rìribh, tha plasma na stait stutha as cumanta san domhainn mhòir mar an stait stutha a gheibhear ann an rionnagan mar eisimpleir, ach air an Talamh, chithear plasma a-mhàin ann an corra shuidheachadh àraid, mar eisipleir, ann an dealanach no ann an sanasan nìon.

Tha fiosaigs plasma gu sònraichte cudromach gu saidheantairean rocaid air sàilleabh ’s gum fulaing longan-fànais buaidh phlasma craicte teth ann an ath-inntrigeadh dhan àile. Nuair a bhuaileas rudeigin ris an àile agus e a’ dol aig astar, dreag no long-fhànais can, thèid a theothachadh le suathadh an àile gu teothadan cho teth ri uachdar rionnaig. Ruigeadh an spàl-fànais,  mar eisimpleir, teothad mu 1900 K (mu 1,600 C) aig ath-inntrigeadh, agus ruigeadh an capsail Apollo 11 teothad mu 3000 K (mu 2,700 C) aig ath-inntrigeadh. Agus ’s e sin ath-inntrigeadh fo smachd. Le ath-inntrigeadh peilearach (neo ballistic reentry), ath-inntrigeadh nas luaithe agus gun smachd, ath-inntrigeadh dreag mar eisimpleir, ruigte teothad fada na b’ àirde na sin.

Anns na teothadan seo, thèid na h-eileagtronan a shaoradh bho na h-atoman anns a’ ghas, a’ cruthachadh plasma a dh’fhaodadh a bhith cho teth ri uachdar na grèine. Gus tighinn tron inntrigeadh gu sàbhailte, feumaidh uachdar na luinge-fànais a bhith air a dhìon gus seasamh ri teothad a’ phlasma sin, rud nach eil idir soirbh. Gu dearbh, chainte gu bheil e a cheart cho doirbh, gu teicnigeach, long-fhànais fhaighinn air ais gu uachdar na Talmhainn gu sàbhailte ’s a bha e a cur suas ann an cuairt mun phlanaid anns a’ chiad dol-a-mach.

ath-inntrigeadh1

Bha mi a-riamh airson barrachd a chur suas air a’ bhlog seo a-mach air saidheans ACDD. Bha mi a’ feuchainn ri ACDD a’ sgrìobhadh ann an nòs ‘cruaidh’, anns an t-seagh gun robh mi a’ feuchainn ri laghan fiosaics agus bitheòlais a’ leantainn gu reusanta dlùth fhad ‘s a bha mi a’ cur na sgeulachd ri chèile. Mar sin, rinn mi mòran rannsachaidh air an saidheans air cùl na sgeulachd, agus anns a’ bhlog, bu mhath leam an cothrom a ghabhail bruidhinn mu dheidhinn an t-saidheans seo ann am barrachd doimhneachd. Tha mi an dòchas gun robh seo inntinneach. Leig fios dhomh!

(lanntair plasma: Luc Viatour, CC 3.0; dealbh de Orion air ath-inntrigeadh, NASA)

Posted in fànas | Comments Off on Plasma

O Diego!

 

Tha na h-Euros ann a dh’aithghearr – cha bhi Alba ann ach cha bhi Mgr Costa ann nas motha – Eòghan a’ toirt sùil air sgeulachd bhrònach Dhiego.

Diego Costa - 01.jpg
Le Carlos Delgado, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=28393829

“am fear a chuireas chùl ri chuideachd, cha d’fhiach e” – Bruce Springsteen, Highway Patrolman

Le seann ghaoid Uladh a’ tilleadh aig astar gu Prìomh Lìog na h-Alba leis an onghail is nonsaireachd cho searbh is cho gòrach is cho faoin sa bha e riamh agus Alba ag ionndrainn na h-Euros anns an Fhraing ged a bhios an dà sgioba Èireannach, na Sasannaich agus na Cuimrich ann, faodaidh sinn comhfhurtachd a thoirt à cruaidh-chàs chuideigin eile.

Cò an truaghan a tha seo a bhios a’ fulang cho dona ri Feachd nam Breacan? Is e Diego Costa, fear a chuir a chùl ris an dùthaich san d’ fhuair e àrach, Brasil, airson na Spàinne, ach nach do lorg ionmhas air taobh thall a’ chuain.

Ged a bhios feadhainn caran cruaidh air an leithid de dh’Aodhan Mag Ceádaigh airson cluich do dhùthaich dhiofraichte,  bha ceanglaichean-fala làidir aige fhèin agus aig a h-uile fear a dh’fhuiling an càineadh “Plastic Paddy” ri Èirinn, cha robh riamh ceangal aig Costa ach tro spòran.

Leis gun robh e ag obair san Spàinn fad seachd bliadhnaichean a’ cluich do Atletico Madrid, fhuair e Saoranachd na Spainne ann an 2013. Ged a bha e air cluich dà ghèam càirdeil còmhla ris an t-Seleção, thàinig e gu co-dhùnadh gum b’ fheàrr leis a chluich do La Roja mar a tha ceadaichte fo Riaghailtean FIFA. Bha coidse Bhrasil, am fear stolda, Luis Felipe Scolari geur na chàineadh “Tha e a’ cur chùl ri bruadar na milleanan, a bhith a’ riochdachadh sgioba ar dùthcha ann an Cùpa na Cruinne ann am Brasil.”

Am-bliadhna sin ann an 2014, ’s mathaid nach robh cluicheadair aghaidh cho buadhmhor san Roinn-Eòrpa, ach dh’fhuiling e leòn air fèith na h-iosgaid a thug crìoch obann air a gheam ann an Cuairt Dheireannach Cùpa na h-Eòrpa agus bha e phàirt den sgioba Spàinnteach a dh’fhuiling tamailt mhòr a’ dol a-mach sa chiad chuairt ann am Brasil. Ràinig sgioba Scolari an iar-chuair-dheireannach, ach nuair a chaill iad Neymar sa chairteal-chuairt-dheireannach an ghaidh Cholombia, bha iad deiseil airson an spadaidh a fhuair iad on Ghearmailt.

Is e an trioblaid a bh’ ann gun robh e follaiseach gun robh an dà dhùthach nan dìth – cha robh stoidhle cluiche aig an Spàinn a’ freagairt air dòigh fhiosaigeach Chosta (is e fhathast a’ strì an aghaidh an leòn a fhuair e ann an Cupa na h-Eòrpa) aig an aon àm a bha na Brasilianaich nan èiginn airson fear mòr tapaidh aig an aghaidh seach Fred bochd.

Le Brasil air chùl, rinn Costa cliù dha fhèin ann an Sasainn le Chelsea, gu h-àraidh nuair a bha na meadhanan Sasannach a’ sìreadh cuideigin a ghabhadh àite Balotelli is Suarez mar dheamhan cèin. (Is mathaid gur am moladh as motha a tha air a bhith aige gu bheil APC den bheachd gun seasadh e a choraichean air pàirc na camanachd!) Tha e air a bhith connspaideach gu leòr ach bha e follaiseach gun robh e na shàr-chluicheadair, a’ togail an tiotail an-uiridh agus nuair nach robh e a’ cluich aig àrd-ìre nas tràithe san t-seusain, thug e buaidh mhòr air cothroman Mourinho.

Feumaidh gun robh mar a chaidh dha am–bliadhna-sa air aire Vicente Del Bosque nuair a thagh e an sguad airson na h-Euros an ath mhios – Ged a tha Del Bosque air dion a thoirt air Costa nuair a bhiodh luchd-leantainn ga chàineadh, cha robh àite ann dhan Bhrasilieanach agus cuid mhath de seann sheòid na Spàinne agus iadsan a’ feuchainn ri grèim a chumail air tiotal na h-Eòrpa.

An till Diego airson na Spàinne? Chan eil e coltach gun till agus le aon tadhal an aghaidh Lugsamburg, agus deich ceapannan – chan e tiomnadh ro mhath a th’ ann airson fear a leig seachad a dhualchas. Is gorm na cnuic fada bhuainn.

 

  • Eoghan

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in ball-coise, Spòrs | Comments Off on O Diego!