Lèirmheas leabhair | Cala Bendita ’s a Bheannachdan

Bho chionn seachdain, bha Duaisean Litreachais Chomann Chrann na h-Alba air an cumail agus an leabhar ùr aig Màrtainn Mac an t-Saoir – Cala Bendita ’s a Bheannachdan – air a’ gheàrr-liosta airson Leabhar na Bliadhna as Fhèarr. Tha Liam Alastair a’ toirt sùil air a’ chruinneachadh seo de sgeulachdan goirid.

Cala Bendita ’s a Bheannachdan, le Màrtainn Mac an t-SaoirCala-Bendita-final-cover-WEB

Ri fhaotainn bho Acair Earr. air neo Comhairle nan Leabhraichean

£9.99

 

An-uiridh, b’ e a’ chiad leabhar aig Tim Armstrong – Air Cuan Dubh Drilseach – a ghlèidh urram sna duaisean. ’S cinnteach gun cuala tu uspag às an iolach a thogadh am measg nam pàipearan-naidheachd ’s gobaireachd saoghal na Gàidhlig. Chaidh artaigeal moltach fhoillseachadh anns An Albannach mu dheidhinn soirbheachas Thim – Aimeireaganach a sgrìobh a’ chiad leabhar saidheans-ficsein do dh’inbhich sa Ghàidhlig – a sgaoileadh fad is farsaing.

Am-bliadhna, bha leabhar eile – Cala Bendita ’s a Bheannachdan, le fear a ghlèidh an aon duais ann an 2004, air a’ gheàrr-liosta airson Leabhar na Bliadhna as Fheàrr. Ach cha robh a leithid a dh’ùpraid ann mun tiotail seo idir, ro na duaisean, no nan dèidh. Ma dh’fhaoidte a chionn ’s gu bheil Cala Bendita nas sèimhe, socaire, a’ cnuasachadh beatha chràbhach. Leth-chrogallan air an uidheamachadh le dagan-plasma – chan fhaigh thu an-seo iad. Ach luachan air dòigh eile, tha.

Bho thùs an leabhair, tha ruith an sgeòil toinnte (gun a bhith dùinte) agus gach caibideil air a shuidheachadh ann am bliadhna no deichead eile agus sinne a’ leantail buidheann de charactaran diofraichte. ’S e cleas a tha seo a tha Mac an t-Saoir a’ cleachdadh gus co-shaoghalan nan caractaran a’ snìomh ri chèile timcheall baile air a bheil Cala Bendita, àite a tha an dà chuid na cheann-uidhe do luchd-turasachd agus na dhachaigh do luchd-coimhearsnachd.

Mar na leabhraichean eile aige, tha an t-ùghdar air a ghlacadh le ceanglaichean pearsanta a bhios ann eadar daoine anns an t-saoghal àbhaisteach, a ghabhas creidsinn leis an luchd-leughaidh, ’s an uair sin a’ tarraing thachartasan agus cheanglaichean neo-àbhaisteach às. ’S e sin aon de na sgilean aig Mac an t-Saoir air a bheil luchd-mealtainn gu math dèidheil. Mar an saoghal às a bheil na caractaran beò – Sasainn, Beinn na Fadhla, Dùthaich nam Basgach, ’s iomadh taobh a th’ aig na diofar dhaoine seo. Tha e gleusta air togail chùl-sgeulachdan nan caractaran, a bhuineas ri chaochladh dhùthchannan, chànain is chultaran agus mar a bhios gach eòlas a’ toirt buaidh air am beatha fad an sgeòil, co-dhiù a tha no nach eil iad ann an Cala Bendita.

Air sgàth a’ ghluasaid seo eadar daoine agus tìm, tha e a’ toirt greiseag mum fàs an leughadair comhfhurtail leis mar a tha an leabhar air a chur ri chèile. Amhail sin, tha cuid de na sgeulachdan a chuireas ris an leabhar nas fhasa a thuigs’ na cuid eile. Ann an cuid de na sgeulachdan, bidh an aithris a’ leum eadar caractaran cuideachd, agus an gnè ruisg fhèin ag atharrachadh a-rèir cò an saoghal às a bheil sinn.

Ge-tà, chan e sin ri ràdh nach eil liut aig Mac an t-Saoir air cluich le cànain. Leis gu bheil beatha nan caractaran air am bogadh ann an diofar dhualchasan, bidh an còmhradh agus an aithris a’ leum eadar cànain, a’ cur abairtean neo faclan coimheach gu feum is gan cleachdadh gu h-èasgaidh gus an iomadachd a thoirt am follais. Uaireannan, nuair nach eil an leughadair eòlach air a’ chànain agus mìneachaidhean a dhìth (leithid bun-nòtaichean ann an cuid a dh’àiteachan), tha an aithris doirbh a thuigsinn.

Ann an àiteachan eile, ge-tà, tha Mac an t-Saoir air leth soirbheachail anns an dòigh cluiche aige. ‘Agus don’t thusa dare innse do Mhum is Dad!’ mar a bh’ aig aon chailleag òg Ghàidhealach.

Na ghuth, na thogail-sgeòil agus na ghluasad, saoilidh mi gu bheil Cala Bendita air a chur ri chèile gu math, gu snasail agus ealanta. Bha na còmhraidhean glacail. Aon uair ’s gun d’fhuair mi a-mach nach e cruinneachadh de sgeulachdan goirid a bha san nobhail gu buileach (air neo, gum buineadh iad ri chèile, co-dhiù), cha robh mi cho troimhe-chèile. ’S e an aon rud a bha a dhìth orm tron nobhail gu lèir, b’ e gluasad agus ruith nas leantalaiche. Ach, air an làimh eile, ’s math dh’fhaoidte nach b’ e sin a bha fa-near do Mhac an t-Saoir idir, agus leigidh mi sin leis!

Liam Alastair Crouse

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cala Bendita, Cànan & Cultar, Comann Chrann na h-Alba, dana, dànamag, Gàidhlig, litreachas, Saltire Society, Saltire Society Awards | Comments Off

Deasbad – Debate

Theid iar-chuairt dheireannach an Deasbaid Naisteanta a chumail ann an Ionad nan Sgeulachdan air an 25mh den t-Samhain aig 1830.  Thigibh ann airson ar dithis sgoilear fhaicinn air an ard-urlar!  Bidh a' chuairt dheireannach air a chraoladh beo bhon Pharlamaid aig 1830 air an 26mh den t-Samhain.

The semi-final of the National Debate will take place in the Storytelling Centre on the Royal Mile at 1830 on the 25th of November - please come along and support our two pupils, Catriona and Mikaela.  The final will take place in the parliament the following evening at 1830 and will also be broadcast live on BBC Radio nan Gaidheal.

Comments Off

MacLaren’s – Clàr 404 – Ro-riochdairean

Tha an ath-leasan anns an leabhar a' riochdachadh clàr 404 (a bha anns a' dhuilleag 102). Tha clàr 404 a' nochdadh na ro-riochdairean airson a h-uile roimhearan.

THE PREPOSITIONAL PRONOUNS
Singular
Plural
Prepositionsmethou, youhimherusyouthem
aig, atagamagadaigeaiceagainnagaibhaca
air, onormortairoirreoirnnoirbhorra
ann, inannamannadanninnteannainnannaibhannta
à/ às, out ofasamasadàsaiste/aisdeasainnasaibhasda
bho/ o, frombhuam/ uambhuat/ uatbhaithe/ uaithebhuaipe/ uaipebhuainn/ uainnbhuaibh/ uaibhbhuat/ uat
de, of/ offdhìomdhìotdhethdhithdhinndhibhdhiubh
de, todhomhdhutdhadhidhuinndhuibhdhaibh
eadar, between eadarainneadaraibheatarra
fo, underfodhamfodhadfodhafoidhpe/foipefodhainnfodhaibhfodhpa/fòpa
gu/chun, tothugamthugadthuigethuicethugainnthugaibhthuca
le, with, byleamleatleisleathaleinnleibhleotha
mu, aboutumamumaduimeuimpeumainnumaibhumpa
ri, toriumriutrisritherinn/ruinnribh/ruibhriutha
ro/roimh, beforeromhanromhadroimheroimhperomhainnromhaibhromhpa
tro/troimh, throughtromhamtromhadtroimhetroimhpetromhainntromhaibhtromhpa
tha, overtharamtharadthairis (air)thairtetharainntharaibhtharta
emphatic form-sa-sa-san-se-e-se-san
Posted in gramar, grammar, maclaren | Comments Off

Gaelic worth £81.6M, predictably says report spelling "Gàidhlig" wrongly throughout

Aithisg "chudromach" eile a bheir gàire air gamhainn (agus Gilleasbuig)   Tha Gilleasbuig a' moladh dhuibh na h-aithisg iongantach seo, Gàidhlig mar so-mhaoin Eaconomach is Shòisealta, a thàinig an rathad an t-seachdain-sa. Cha do sguir e ghaireachdainn fhathast. "Considering, evaluating and robustly evidencing the current and potential use of Gaelic" (it says here) Dìreach,
Posted in colonised Gaelic, Gaelic howlers, rampant quangocracy | Comments Off

Sgeulachd – Tàcharan Ceann an t-Sàilein

{bhon an leabhar Folk Tales and Fairy Lore in Gaelic and English, cruinnichte bhon beul-aithris le Urra. James MacDougall (1910)}

TÀCHARAN CEANN an t-SÀILEIN

Bha bean a chòmhnuidh an Ceann an t-Sàilein aig an robh leanabh-mic air nach robh aon chuid fàs no snuadh mar air leanabaibh eile d' a aois. O mhaduinn gu feasgar cha rachadh stad mionaide air, ach ag caoineadh; agus dh' itheadh e fada tuilleadh bìdh na bha nàdurra d'a leithid.

Is e am fogharadh a bha ann, agus cha robh duine air a' bhaile a b' urrainn corran a tharruing nach robh mach air an achadh bhuana ach màthair an leinibh. Bitheadh ise cuideachd a mach, mur bhiodh eagal gu'n sgàineadh an sgreuchan mosach a chridhe ag caoineadh na'm fàgadh i e air cùram neach air bith eile.

Thuit 'san àm gu'n robh tàillear a' deanamh aodaich anns an tigh. Bha an tàillear 'na dhuine geur, furachail agus cha robh e ach ro ghoirid a stigh gus an do chuir e droch umhail air a' ghille a bha anns a' chreathall.

"Faodaidh tusa," ars e ris a' mhnaoi, "dol thun na buana, agus gabhaidh mise cùram de'n phàisd."

Dh'fhalbh a' bhean. Ach, mu'n gann a thug i a casan thar na stairsnich, thòisich an cranndas a dh'fhàg i 'na déidh air sgreadail agus air caoineadh gu cruaidh agus gu goirt. Dh'éisd an tàillear ris tacain maith, agus shùil air, gus an robh e cinnteach nach robh ann ach tàcharan. Chaill e nis fhoidhidinn ris, agus ghlaodh e le guth geur, crosda : "Stad, 'ille, de'n cheòl sin; air-neo cuiridh mi air an teine thu."

Sguir an caoineadh tacain ach an déidh sin thòisich e an dara h-uair. "An ann fhathast, a phìobhaire an aon phuirt?" ars an tàillear. "Cluinneam an ceòl sin agad tuilleadh agus marbhaidh mi thu leis a' bhiodaig."

An uair a chunnaic an sìthiche a' ghruaim a bha air an tàillear, agus a' bhiodag 'na làimh, ghabh e leithid de eagal is gu'n d'fhuirich e ùine mhath sàmhach. Bha an tàillear 'na dhuine sunndach; agus a chur dheth an fhadail, thòisich e air port a channtaireachd. Am meadhon a' chiùil, thog an sìochaire grannda burrall àrd; ach ma thog, cha d'fhuair e dol air aghaidhle a cheileir ach glé ghoirid.

Leum an tàillear bhàrr a bhùird-obair, chaidh e le a bhiodaig 'na làimh a null dh'ionnsaidh na creithle. agus thubhairt e ris an t-sìthiche: "Tha gu leòir againn de'n cheòl ud. Glac a' phìob-mhór cheart agus thoir dhuinn aon phort math oirre, air-neo cuiridh mi a' bhiodag annad."

Dh'éirich an sìthiche suas 'na shuidhe anns a' chreathall, rug e air a' phìob a bha aige an àite-eigin m'a thiomchioll, agus chuir e suas an aon cheòl bu bh1inne a chuala an tàillear riamh. Chuala na buanaichean e air an achadh, agus air ball leig iad a sìos an corrain, agus sheas iad ag éisdeachd ris a' cheòl shìthe. Mu dheireadh dh'fhàg iad an t-achadh, agus ruith iad an rathad a thàinig an ceòl. Ach mu'n d'ràinig iad an tigh, sguir am port; agus cha robh fhios aca cò a chluich e, no cia as a thàinig e.

An uair a phill na buanaichean dachaidh anns an fheasgar, agus a fhuair an tàillear bean-an-tighe leatha fhéin, dh'innis e dhi gach nì a thachair am feadh a bha i aig a' bhuain, agus nach robh anns an leanabh aice ach tàcharan. Dh'iarr e oirre an sin dol leis gu taobh Aird-Sheile de'n chamus, agus thilgeil a mach air an Loch. Rinn i mar dh'iarradh oirre agus cha luath is a bhean a sìochaire crìon, mosach do'n uisge, thoinndaidh e 'na sheann duine mór, liath. Shnàmh e an sin gu taobh eile a' chamuis. An uair a fhuair e a chas air tìr, ghlaodh e rithe, na'n robh fhios aige-san roimh làimh ciod a bha i a' dol a dheanamh, gu'n tugadh esan oirre nach smaointicheadh i air a leithid a dheanamh gu bràth tuilleadh.

Thill ise dhachaidh, agus fhuair i a leanabh féin slàn, fallain aig an dorus roimpe.

a' crìoch
Posted in beul-aithris, fairy_lore, folklore, sgeulachan, sithichean | Comments Off

Beul-aithris – Tàcharan

Shaoil mi a-riamh gun robh am facal "changeling" a' ciallachadh an leanabh a bha air ghoid agus an sìthiche a bha air falbh. Chan eil e fìor ge-tà.

A-rèir Katharine Briggs anns an leabhar aice, Abbey Lubbers, Banshees & Boggarts; an leabhar a bha mu dheidhinn sìthichean Sassanach; 's e an sìthiche a tha ann "changeling" a-mhain.

Sgrìobh i :
Changelings were the things that were left to take the place of human babies or nursing mothers stolen by the fairies.
Rudan, chan e daoine. Sgrìobh i sin "rudan" airson chan eil sìthichean a-mhain air falbh mar tàcharan an àite an càoineachan no an t-sighideach.

Tha trì seòrsachan de tàcharan; stoc maidean, leanabh sìth agus seann shìthiche.

Tha na sìthichean a' cleachdadh stoc maidean nuair a tha iad ag iarraidh a ghoid duine inbheach (boireannach mar as trice, an dara cuid màthair a tha a' banaltrachadh no cailleag àlainn a tha aon de na sìthichean ag iarraidh). Tha coltas an duine air an stoc maidean, coltas an duine TINN. Bidh an stoc maidean a' fàs nas tinne agus a' dol bàs agus bidh air thiodhlachadh.

Uaireigin bidh na sìthichean a' cur an leanabh sìthiche an àite an leanabh saoghalta. Tha e tinn, mar as trice, agus chan e a' soirbheachadh. Tha e a' gul agus a' caoineadh agus a' sgreuchail fad na h-uine. Chan eil e ag ithe. Chan eil e ag òl. Chan eil e a' cadal.

Agus 's e an seann shìthiche an treas seòrsa tàcharain. Tha mi a' smaoineachadh gu bheil mar cluaineas, nach eil? Tha an seann shìthichean sgìth, caithte agus mar tàcharan tha cuideigin ga thoirt cùram agus ga bheathachadh agus chan eil obair sam bith aige a dhèanamh. 'S e deagh bheatha. Airson an tàcharan. Chan eil airson a' mhàthair.
Posted in beul-aithris, fairy_lore, folklore | Comments Off

Fèin-aithne, daonnachd no cumhachd?

Ann am beachd mòran, tha Bladerunner na mheòrachadh gun chosmhail air a’ cheist, dè tha e a’ ciallachadh a bhith daonna? Ach anns a’ bhideo gu h-àrd, tha an Nerdwriter air moladh gu bheil Bladerunner a-mach air ceist eile, ciamar a lorgas sinn ar fèin-aithne anns an t-saoghal nuadh. Agus nam bharail fhìn, mholainn, nas motha na fèin-aithne no daonnachd, gur ann mu dheidhinn cumhachd a tha Blade Runner. Cha do rinn aon duine taghadh saor anns a’ fiolm, ach an Replicant, Roy Batty, aig an deireadh nuair nach do mhuirt e am Bladerunner, Rick Deckard. Bho Deckard gu Bryant, Rachael, J.F. Sebastian, agus na replicants — tha iad uile a’ leantainn sgriobt cuideigin eile. Tha saoghal Bladerunner air a bhogadh ann an cumhachd, an dà chuid cumhachd follaiseach agus cumhachd falaichte, agus saoilidh  mi gu bheil am fiolm a’ faighneachd nan ceistean, a bheil duine againn ga-rìribh saor anns an an t-saoghal nuadh agus dè a’ bhuaidh aig teicneòlas air a’ chùis, gar saoradh is dòcha, no gar tràilleachadh barrachd?

Via Laughing Squid.


Posted in Ficsean-saidheans | Comments Off

Gaelic development seminar – place-names and Gaelic phrases #gàidhlig @ainmeanaite

Are you involved in Gaelic development? Are you working for a public body with a Gaelic language plan? As part of our Gaelic language plan, we will soon be holding a seminar looking at the use of place-names and basic … Continue reading
Comments Off

Seminear mu leasachadh na Gàidhlig is ainmean-àite #gàidhlig @ainmaite

A bheil thu an sàs ann an leasachadh na Gàidhlig? Tha sinn gu bhith a’ cumail seiminear a’ coimhead air cleachdadh ainmean-àite agus abairtean Gàidhlig bunaiteach san àite-obrach. Thèid an seiminear a chumail ann an Seòmar Comataidh 2, Pàrlamaid na … Continue reading
Posted in Ainmean-àite na h-Alba, cànan, Gabhail pàirt, Gàidhlig | Comments Off

Craobh NicGumaraid – Fo bhlàth anns gach ràith

Schildau Maulbeerbaum 4JZ.jpg
Schildau Maulbeerbaum 4JZ” by Radler59 – Own work. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons.

 

Mar phàirt de shreath ùr a bhios a’ nochdadh o àm gu h-àm aig Dàna, bidh daoine a’ taghadh pios litreachais Ghàidhlig a tha air còrdadh riutha agus a’ toirt sùil air. Tha Eòghan gar tòiseachadh le “A’ Chraobh” aig Catrìona NicGumaraid.

“’s duilleagan a’ tuiteam dhìomsa,

’s rabhadh na do shùilean meallach”

- on treas rann

An-dràsta agus ’s ann aig deireadh foghair a tha sinn agus na craobhan a-nis air tionndadh o chrùintean òra nan cnàmhan lom. Bha mi ag ullachadh obair air pìos bàrdachd don luchd-ionnsachaidh àrd-ìre agam agus thachair gun do thagh mi fear de na pìosan as fheàrr leam, A’ Chraobh le Catrìona NicGumaraid.

’S e pìos bàrdachd simplidh a tha ann. Tha an cànan furasta a thuigsinn do luchd-ionnsachaidh ach tha brìgh an dàin furasta a thogail cuideachd. Dàn gaoil a tha ann, a’ bruidhinn air cuspair as aithne dhuinn uile. ’S ann a-mach air càirdeas a thàinig gu crìoch beag air bheag a tha i, agus ise gun aire a thoirt dha na còmharraidhean gun robh seo a’ tachairt – amhail mar nach bi sinn fhèin tron t-Samhradh agus toiseach an Fhoghair, na h-oidhcheannan a’ fàs dorch agus na duilleagan a’ fàs donn mus tuit i gu làr.  Tha a’ Chraobh na h-ìomhaigh làidir airson seo a chur an cèill.

Tha ceithir rannan ann, fear airson gach ràith agus gach ràith a’ samhlachadh mar a tha a gaol a’ caochladh, agus duilleach na craoibhe na shamhla air dè an staid sa bheil i. Ach le bhith cho sìmplidh, tha àilleachd thoinnte na lùib a’ nochdadh, a’ bristeadh às an dàn, mar a tha an duilleach anns a’ chiad rann as t-Earrach, nuair a tha an gaol cho ùr agus annasach.

’S urrainn dhuinn uile a tha air a bhith ann an gaol a thuigsinn mar nach eil i mothachail air na rabhaidhean (air neo a’ diùltadh, air neo a’ dol às aicheadh, gu bheil iad ann idir). ’S e am facal as cumanta sa phìos “mealladh” agus tha e soirbheachail ann a bhith a’ toirt air an leughadair co-fhaireachdainn a dhèanamh dhi.  Mholainn e gu mòr do thidsear sam bith, ma bhios tu a’ teagasg chloinne air neo inbhich a chleachdadh gus am brosnachadh gu bàrdachd aca fhèin a sgrìobhadh.

Bha Catrìona na preantas aig Somhairle MacGill-Eain (sgrìobh i marbhrann breàgha ris) agus chìthear anns A’ Chraobh, meadarachd shìmplidh, traidiseanta, a’ tarraing air an aon chleas ris An Roghainn – a’ cur an cèill fhaireachdainnean domhainn, ùr-nòsach ach ann an seagh a bhiodh comasach do sheann Ghàidheal a thogail. Cha mhòr gur e òran a tha ann, agus ’s mòr an t-iongnadh nach deach a chlàradh a-riamh, mar a thachair leis An Ròs, bàrdachd a peathar, Mòrag. Pròiseact airson seinneadair òg, èasgaidh, ’s mathaid?

Chanadh cuid gu bheil a’ chrìoch gu math eu-dòchasach – Catrìona bhochd air a trèigsinn, ga mealladh gu tur, agus an geamhradh fuar ann a-nis, “A’ Chraobh o bhun gu bàrr air rùsgadh” ach ’s ann an seo a chì mi an dòchas as motha sa ghnothach air fad. Ged is fhada bhuainn an t-Earrach uaireannan, bu chòir cuimhne a bhith againn gun tig e a-rithist às ùr.

’S urrainn dhut an dàn a leughadh, am measg dàin eile aig NicGumaraid anns A’ Choille Chiar air neo aig Làrach nam Bàrd.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in bàrdachd, Cànain, Cànan & Cultar, litreachas | Comments Off