Category Archives: sèimheachadh

Latha Fhèill Aindreis, Latha Fhèill Anndra


’S ann às an t-Sean Ghreugais Ἀνδρέας (‘Andréas’) a tha an t-ainm fireannaich Gàidhlig Aindreas. Ged a b’ urrainn dha làimh a bhith aig Laideann Andreās(às an t‑Sean Ghreugais, mar an ceudna) sa chùis, b’ e G. Aindreas (air fhuaimneachadh *Ainndreas) an cruth a thionndaidh Greugais a’ Bhìobaill bho chiad fhoillseachadh Gàidhlig an Tiomnaidh Nuaidh (1767) agus a chleachdte gu faisg air deireadh na 20mh linne.
Ged a bhiodh dùnaidhean eadar-dhealaichte aig an fhacal Ghreugais sna tuisealan fa leth (Marcus 13:3 ainmeach Ἀνδρέας (-as), Mata 4:18 cuspaireach Ἀνδρέαν (-an), Eòin 1:44 ginideach Ἀνδρέου (-ou)), chaidh an rèiteachadh sa Ghàidhlig mar Aindreas sna tuisealan bunasach agus tabhartach, agus Aindreis− sgrìobhte Aindreais − san tuiseal ghinideach (agus ghairmeach). Air a bhonntachadh air Aindreas, chaidh an t-ainm Gàidhlig Gille Aindreis (Gill’Aindreis) a chruthachadh, agus chaidh sin fhèin air iasad dhan Bheurla mar Gillanders; chaidh an sloinneadh MacGill’Aindreis a stèidheachadh air an aon chruth.
’S e an cruth Aindrea no, nas cumanta, Anndra as trice a gheibhear an-diugh airson an ainme phearsanta agus ’s iongantach nach ann bho bhuaidh na Beurla Gallta Andra, Andrew a thàrmaich sin. (Ri taobh Aindrea caol ~ Anndraleathann, gheibhear Aindreas ~ Anndras cuideachd.) A thaobh cruth an Tiomnaidh Nuaidh, chaidh sin ùrachadh gu Anndras(m.e. 1992) agus gu Anndra (m.e. 1980, 2010).
B’ e Aindreas no Anndras a bh’ air an naomh den ainm sin, naomh anaclaidh (dìona) na h‑Albann, agus b’ e Fèill Aindreis (Anndrais) latha cuimhneachaidh no latha fèise an naoimh. Ann an seòrsa de dhùblachadh, chaidh Latha Fhèill Aindreis (Anndrais) air an fhèill, ’s dòcha an dèidh na Beurla (St Andrew’s) Day. ’S e Latha Fhèill Anndrais an cruth as cumanta a chithear an-diugh.
A rèir choltais, cha b’ e latha a ghlèidhte aig mòran a bh’ anns an deicheamh latha air fhichead den t-Samhain: ann an suirbhidh a rinneadh ann an 2001 leis a’ Famous Grouse, cha b’ aithne dha ach 22% de luchd na dùthcha dè an latha air an glèidhte Latha Fhèill Anndrais; an aghaidh sin, b’ aithne dha 64% cuin a ghlèidhte latha-breith Raibeirt Bhurns. Agus cha b’ ann gu 2007 a chaidh latha deireannach na Samhna a dhèanamh na fhèill-banca (saor-thoileach) an Albainn le Pàrlamaid na h-Albann.
Le dìth cleachdaidh no dìth eòlais, chithear corra oidhirp air an abairt Latha Fhèill Anndrais a chur an cèill an-diugh, agus Latha Fhèill Anndra, le cruth cumanta an ainme phearsanta san latha an-diugh, nam measg. ’S ann a chaidh abairtean mar Fèill Anndrais a chruthachadh mus deach sèimheachadh ann an ainmearan ginideach fhireannach na àbhaist, m.e. Fèill Mìcheil gun sèimheachadh, an àite *Fèill Mhìcheil an dèidh riaghailtean Gàidhlig an latha an-diugh, ged a bha Mìchealsan tuiseal ghinideach; nochdaidh an aon rud ann an abairtean eile, mar Latha Bealltainn, Latha Buidhe Bealltainn ‘a’ chiad latha den Chèitean’. Nuair a chaidh abairtean mar Fèill Mìcheil a dhùblachadh leis an fhacal latha, chaidh ciad litir nan abairtean, mar a thachras le ainmearan sònraichte fireann (agus neodrach) eile, a shèimheachadh, .i. Latha Fhèill Anndrais, Latha Fhèill Pàdraig(17 Màrt), Latha Fhèill Caluim Cille(9 Ògmhios), Latha Fhèill Mìcheil (29 Sultain). San abairt Latha Fhèill Brìghde (1 Gearran), ’s e ainm bana-naoimh a th’ againn ann am Brìghde (SG Brigit, gin. Brigte) agus cha bhite an dùil ri sèimheachadh ann an ainm boireannaich san tuiseal ghinideach sa chuid mhòir de dhualchainntean co-dhiù.

Continue reading

Posted in Aindrea, Aindreas, ainmeach, ainmear, Anndra, Anndras, Bealltainn, Beurla, Beurla Ghallta, bunasach, fèill, gairmeach, Gill'Aindreis, Gillanders, ginideach, Latha Fhèill Anndra, MacGill'Aindreis, naomh, sèimheachadh | Comments Off on Latha Fhèill Aindreis, Latha Fhèill Anndra

Air fear/tè/feadhainn …


Chan urrainnear sa Ghàidhlig an gnìomhair bia chleachdadh le cuspair dìreach ach le àireamhan, prìsean, meudan 7c (m.e. Tha e fichead bliadhna a dh’aois; Tha iad trì nota deug; Tha sin cus). A bharrachd air sin, feumar roimhear a chleachdadh gus an dàimh eadar cùisear agus cuspair a chur an cèill: Tha i na dotair (le an). Air neo, feumar structair leis a’ ghnìomhair is a chleachdadh: Is e dotair a th’ innte (nas sine: Is dotair i), ged a ghabhas dealachadh foirmeil dèanamh eadar Tha i na dotair (‘am measg rudan eile na beatha, tha i clàraichte na dotair’) agus Is e dotair a th’ innte (‘is ionann i agus dotair’), m.e. Tha i na dotair ach chan e dotair a th’ innte ‘ged a tha dreuchd dotair oirre, cha dèan i an gnothach san dreuchd’.
Gus ‘aonan à buidhinn’ a chur an cèill, cleachdar structairean le bi agus an roimhear air:
(1)
Cuiridh an structair bi cuideigin air fear/tè de rudeigin an cèill gur e fear/tè à àireimh nas motha a th’ ann: Bha an t-Ollamh Watson air fear de phrìomh eòlaichean dhualchainntean na Gàidhlig; Bha athair a seanmhar air fear dhiubh sin; Air fear de bhuill a’ choitheanail an oidhche ud, chì sibh an t-Urr. Iain Mac a’ Ghobhainn; Cha robh thu air fear de na balaich sna làithean sin, mur an do roghnaich thu seasamh gus coimhead ball-coise; Tha i air tè de cheud duine a chaidh a thaghadh; Mur seachainn thu an t-òl, is math a dh’fhaodte gum bi thusa air fear de na mheallar (‘den fheadhainn a mheallar’) leis an digh; Tha mise air fear de na ministearan aig a bheil an seann fhasan gach nì a tha sa Bhìoball a chreidsinn; Tha Somhairle MacGill-Eain air fear de na bàird Albannach aig a bheil seasamh nàiseanta agus eadar-nàiseanta.

Thèid an structair seo a chleachdadh gu tric le brìgh anardach a’ bhuadhair choimeasaich (aonan à mòran): Tha fir-tàileisg Leòdhais air feadhainnde na fianaisean eachdraidh as inntinniche; Bha i air tè dena boireannaich a bu bhrèagha air an do laigh sùil peacaich a-riamh; Bhiodh i air a bhith air tè de na croisean as leithne am Breatainn ’s an Èirinn; Nalatha bha an sgìre seo air tè de na sgìrean a bu lìonmhoire; Bha an dealbh-cluiche seo air fear de na pròiseactan a bu shoirbheachail a rinn Meanbh-chuileag a-riamh.

(2)
Gabhaidh air fear/tèfhèin cleachdadh le ceum co-ionannach a’ bhuadhair: Tha e air a bhith air fear-gnothaich cho soirbheachail ’s a th’ ann an ceann a tuath Shasainn; Tha Feachd-Smàlaidh agus Teasairginn ùr na h-Alba air tè cho mòr ’s a tha san Roinn Eòrpa.
(3)
A thuilleadh air seo, tha structair ann far an tèid air a leantainn le ainmear iolra (.i. le brìgh iolra) agus buadhair coimeasach na dhèidh: Tha còmhlain phìoba Albannach à Canada air an fheadhainn as fheàrr air an t-saoghal, .i. tha iad air cuid den fheadhainn as fheàrr air an t‑saoghal.
Is coltach gur e an roimhear air seo an roimhear air ‘air mullach, os cionn’ (à SG for, nach bitheadh a’ sèimheachadh), ged a bhios sèimheachadh gu tric a’ leantainn ar ann an structairean ceudna ann an Gàidhlig na h-Èireann: (1) Tá sin ar cheann de na rudaí a dúirt mé ‘tha sin air fear de na rudan a thuirt mi’; (2) Tá sé ar fhear chomh maith leat ‘tha e air fear cho math riut’; (3) Tá sé ar na daoine is mó sa rang ‘tha e air na daoine as motha san rang (seòrsa)’. Chaidh SG for (gun sèimheachadh) agus SG ar(le sèimheachadh) am measg a chèile gu ìre ann an Gàidhlig na h-Èireann. Gu foirmeil, chaidh an cumail fa leth ann an Gàidhlig na h-Albann; faic http://bloighgramair.blogspot.co.uk/search/label/air.

Continue reading

Posted in air, ar (GE), ar (SG), bi, buadhairco-ionannach, buadhaircoimeasach, buadhaircoimeasach(lebrìghanardach), cho, de, fear, for (SG), is (gnìomhair), sèimheachadh, | Comments Off on Air fear/tè/feadhainn …

Air fear/tè/feadhainn …


Chan urrainnear sa Ghàidhlig an gnìomhair bia chleachdadh le cuspair dìreach ach le àireamhan, prìsean, meudan 7c (m.e. Tha e fichead bliadhna a dh’aois; Tha iad trì nota deug; Tha sin cus). A bharrachd air sin, feumar roimhear a chleachdadh gus an dàimh eadar cùisear agus cuspair a chur an cèill: Tha i na dotair (le an). Air neo, feumar structair leis a’ ghnìomhair is a chleachdadh: Is e dotair a th’ innte (nas sine: Is dotair i), ged a ghabhas dealachadh foirmeil dèanamh eadar Tha i na dotair (‘am measg rudan eile na beatha, tha i clàraichte na dotair’) agus Is e dotair a th’ innte (‘is ionann i agus dotair’), m.e. Tha i na dotair ach chan e dotair a th’ innte ‘ged a tha dreuchd dotair oirre, cha dèan i an gnothach san dreuchd’.
Gus ‘aonan à buidhinn’ a chur an cèill, cleachdar structairean le bi agus an roimhear air:
(1)
Cuiridh an structair bi cuideigin air fear/tè de rudeigin an cèill gur e fear/tè à àireimh nas motha a th’ ann: Bha an t-Ollamh Watson air fear de phrìomh eòlaichean dhualchainntean na Gàidhlig; Bha athair a seanmhar air fear dhiubh sin; Air fear de bhuill a’ choitheanail an oidhche ud, chì sibh an t-Urr. Iain Mac a’ Ghobhainn; Cha robh thu air fear de na balaich sna làithean sin, mur an do roghnaich thu seasamh gus coimhead ball-coise; Tha i air tè de cheud duine a chaidh a thaghadh; Mur seachainn thu an t-òl, is math a dh’fhaodte gum bi thusa air fear de na mheallar (‘den fheadhainn a mheallar’) leis an digh; Tha mise air fear de na ministearan aig a bheil an seann fhasan gach nì a tha sa Bhìoball a chreidsinn; Tha Somhairle MacGill-Eain air fear de na bàird Albannach aig a bheil seasamh nàiseanta agus eadar-nàiseanta.

Thèid an structair seo a chleachdadh gu tric le brìgh anardach a’ bhuadhair choimeasaich (aonan à mòran): Tha fir-tàileisg Leòdhais air feadhainnde na fianaisean eachdraidh as inntinniche; Bha i air tè dena boireannaich a bu bhrèagha air an do laigh sùil peacaich a-riamh; Bhiodh i air a bhith air tè de na croisean as leithne am Breatainn ’s an Èirinn; Nalatha bha an sgìre seo air tè de na sgìrean a bu lìonmhoire; Bha an dealbh-cluiche seo air fear de na pròiseactan a bu shoirbheachail a rinn Meanbh-chuileag a-riamh.

(2)
Gabhaidh air fear/tèfhèin cleachdadh le ceum co-ionannach a’ bhuadhair: Tha e air a bhith air fear-gnothaich cho soirbheachail ’s a th’ ann an ceann a tuath Shasainn; Tha Feachd-Smàlaidh agus Teasairginn ùr na h-Alba air tè cho mòr ’s a tha san Roinn Eòrpa.
(3)
A thuilleadh air seo, tha structair ann far an tèid air a leantainn le ainmear iolra (.i. le brìgh iolra) agus buadhair coimeasach na dhèidh: Tha còmhlain phìoba Albannach à Canada air an fheadhainn as fheàrr air an t-saoghal, .i. tha iad air cuid den fheadhainn as fheàrr air an t‑saoghal.
Is coltach gur e an roimhear air seo an roimhear air ‘air mullach, os cionn’ (à SG for, nach bitheadh a’ sèimheachadh), ged a bhios sèimheachadh gu tric a’ leantainn ar ann an structairean ceudna ann an Gàidhlig na h-Èireann: (1) Tá sin ar cheann de na rudaí a dúirt mé ‘tha sin air fear de na rudan a thuirt mi’; (2) Tá sé ar fhear chomh maith leat ‘tha e air fear cho math riut’; (3) Tá sé ar na daoine is mó sa rang ‘tha e air na daoine as motha sa chlas’. Chaidh SG for (gun sèimheachadh) agus SG ar(le sèimheachadh) am measg a chèile gu ìre ann an Gàidhlig na h-Èireann. Gu foirmeil, chaidh an cumail fa leth ann an Gàidhlig na h-Albann; faic http://bloighgramair.blogspot.co.uk/search/label/air.

Continue reading

Posted in air, ar (GE), ar (SG), bi, buadhair co-ionannach, buadhair coimeasach, buadhair coimeasach (le brìgh anardach), cho, de, fear, for (SG), is (gnìomhair), sèimheachadh, | Comments Off on Air fear/tè/feadhainn …

iomadh bliadhna …



Ann an cuid de dh’fhaclairean Gàidhlig, canar gur e buadhair a tha ann an iomadh (iomadh bliadhna ‘mòran bhliadhnaichean’), ach ’s e ainmear fireann a th’ ann (SG imbed, imbad a bha neodrach bho thùs agus an uair sin fireann). Mar a thathas a’ sùileachadh ann am mòran bhliadhnaichean, bhite an dùil gum biodh ainmear a thigeadh an dèidh ainmeir eile anns an tuiseal ghinideach; chan e sin e, ge-tà, a rèir choltais, dha iomadh bliadhna, agus leabhraichean gràmair ag ràdh gur e cruth singilte an ainmeir a leanas iomadh.
San t-Sean Ghàidhlig, bhiodh an cruth ginideach iolra aig cuid mhòr de dh’ainmearan co-ionann ris a’ chruth bhunasach shingilte aca, ach chithear an aon seòrsa rud gu h-àraid ann an ainmearan fireann coltach ri fear agus balach fhathast ann an Gàidhlig na h-Alba: am fear beag, (gin.) taighean nam fear beaga; am balach beag, (gin.) leabhraichean nam balach beaga. B’ e sin an cleachdadh bho thùs an dèidh, mar eisimpleirean, nan àireamhan fichead, ceud agus mìle: SG fiche fer ‘fichead fear’, cét fer ‘ceud fear’, míle fer ‘mìle fear’. Is e an cleachdadh sin, air a sgaoileadh chun a h-uile h-ainmear ann an Gàidhlig na h-Alba, a lean gus an latha an-diugh.
’S e nuadhachas a bh’ ann, ge-tà, nuair a thòisicheadh air ainmearan neo-dheimhinnte iolra san tuiseal ghinideach a shèimheachadh ann an Gàidhlig na h-Alba: a’ peantadh dhealbhan; an dèidh mhìosan; mòran bhliadhnaichean. Is dòcha gun do thàrmaich an nuadhachas seo uaireigin san 17mh linn; am bitheantas, cha lorgar e ann an Gàidhlig na h-Èireann no ann an Gàidhlig Mhanainn.
Ach cha do thachair an t-atharrachadh seo le na h-àireamhan fichead, ceud agus mìle a lean leis an t‑sean chleachdadh, .i. cruth ginideach iolra gun sèimheachadh, agus – mar as motha a chaidh ainmearan neo-dheimhinnte ginideach iolra a shèimheachadh – air an robh coltas singilte a-nis.
A rèir choltais, dh’fhuirich an cleachdadh an dèidh iomadh còmhla ris a’ chleachdadh an dèidh nan àireamhan fichead, ceud agus mìle – agus an dèidh nan àireamhan ‘ùra’ trìthead, ceathrad 7c a bhios gan cleachdadh uaireannan an-diugh.

An-dràsta is a-rithist, thigear tarsainn air eisimpleir de dh’ainm-àite far am faighear an sean chleachdadh seo, m.e. Cnoc Chala Muc(ann an Calanais, Leòdhas): nuair a chaidh a’ chiad ainm an seo (nach eil ri lorg na aonar tuilleadh) a chruthachadh, cha robhas a’ sèimheachadh ainmearan neo-dheimhinnte ginideach iolra: *Cala Muc ‘bàgh nam muc’. Continue reading

Posted in ainmear fillte, àireamhan, Calanais, ceathrad, ceud, Cnoc Chala Muc, fichead, ginideach, iolra, iomadh, mìle, mòran, sèimheachadh, trìthead | Comments Off on iomadh bliadhna …

aon cheud, dà cheud, trì cheud …

A thuilleadh air aon cheud agus dà cheud, far am biodh dùil ri sèimheachadh co-dhiù an dèidh aon agus , gheibhear trì cheud, ceithir cheud agus fiù ‘s còig cheud ann an corra dhualchainnt, le sèimheachadh de ceud, far nach biodh dùil idir ris. ‘S e fuigheall fìor àrsaidh a tha seo. Nuair a bha trì gnèithean fhathast aig a’ Ghàidhlig (fireann, boireann agus neodrach), bha ceud na fhacal neodrach. An dèidh fhacal neodrach a ghabhadh claonadh san t-Sean Ghàidhlig, bhiodh dùil ri sèimheachadh anns na tuisealan ainmneach agus cuspaireach – le chèile an tuiseal bunasach againne – agus san tuiseal ghairmeach. Bha seo a’ toirt a-steach SG trí ‘trì’ agus cethair ‘ceithir’ sna suidhichean ud. Feumaidh e bhith, a-rèist, gur h-e cruthan gu math sean a th’ ann an trì cheud agus ceithir cheud is gum bi iad a’ leantainn riaghailtean àraidh na Sean Ghàidhlig.

Bha na h-àireamhan 5-10 eadar-dhealaichte. ‘S e srònachadh a bhiodh a’ leantainn nan àireamhan 6-10 san t-Sean Ghàidhlig, mùthadh nach aithnichear tuilleadh san t-suidheachadh sin an-diugh. Ach bhiodh sèimheachadh a’ leantainn SG cóic ‘còig’. Chan e a h-uile dualchainnt idir a chleachdas còig cheud ach, far an cleachd, ma-thà, is math dh’fhaodte gur h-ann mar thoradh air fìor sheann riaghailt a tha sin cuideachd.

Air uairean, tha an sèimheacheadh seo air a sgaoileadh gu facail eile le c– thoisich, gu
h-àraid le ainmean cumanta a leithid trì choin, còig chaoraich 7c, ach chan eil pàtran cunbhalach ann. Continue reading

Posted in ainmneach, bunasach, ceithir, ceud, còig, cuspaireach, gairmeach, neodrach, sèimheachadh, srònachadh, trì | Comments Off on aon cheud, dà cheud, trì cheud …

aon cheud, dà cheud, trì cheud …

A thuilleadh air aon cheud agus dà cheud, far am biodh dùil ri sèimheachadh co-dhiù an dèidh aon agus , gheibhear trì cheud, ceithir cheud agus fiù ‘s còig cheud ann an corra dhualchainnt, le sèimheachadh de ceud, far nach biodh dùil idir ris. ‘S e fuigheall fìor àrsaidh a tha seo. Nuair a bha trì gnèithean fhathast aig a’ Ghàidhlig (fireann, boireann agus neodrach), bha ceud na fhacal neodrach. An dèidh fhacal neodrach a ghabhadh claonadh san t-Sean Ghàidhlig, bhiodh dùil ri sèimheachadh anns na tuisealan ainmneach agus cuspaireach – le chèile an tuiseal bunasach againne – agus san tuiseal ghairmeach. Bha seo a’ toirt a-steach SG trí ‘trì’ agus cethair ‘ceithir’ sna suidhichean ud. Feumaidh e bhith, a-rèist, gur h-e cruthan gu math sean a th’ ann an trì cheud agus ceithir cheud is gum bi iad a’ leantainn riaghailtean àraidh na Sean Ghàidhlig.

Bha na h-àireamhan 5-10 eadar-dhealaichte. ‘S e srònachadh a bhiodh a’ leantainn nan àireamhan 6-10 san t-Sean Ghàidhlig, mùthadh nach aithnichear tuilleadh san t-suidheachadh sin an-diugh. Ach bhiodh sèimheachadh a’ leantainn SG cóic ‘còig’. Chan e a h-uile dualchainnt idir a chleachdas còig cheud ach, far an cleachd, ma-thà, is math dh’fhaodte gur h-ann mar thoradh air fìor sheann riaghailt a tha sin cuideachd.

Air uairean, tha an sèimheacheadh seo air a sgaoileadh gu facail eile le c– thoisich, gu
h-àraid le ainmean cumanta a leithid trì choin, còig chaoraich 7c, ach chan eil pàtran cunbhalach ann. Continue reading

Posted in ainmneach, bunasach, ceithir, ceud, còig, cuspaireach, gairmeach, neodrach, sèimheachadh, srònachadh, trì | Comments Off on aon cheud, dà cheud, trì cheud …

Earra-Ghàidheal ~ Innse Gall

‘S e fìor sheann ainm a th’ ann an Earra-Ghàidheal. Air ainmeachadh sa Mheadhan Ghàidhlig mar Airer Gáidel (SG Airer nGoídel), thathas den bheachd gur h-e ‘oirthir Ghàidheal’ as ciall dha, ged nach deach a mhìneachadh fhathast ciamar a chaidh ai… Continue reading

Posted in Earra-Ghàidheal, Gall, Gàidheal, ginideach, Innse Gall, iolra, sèimheachadh | Comments Off on Earra-Ghàidheal ~ Innse Gall

a rèir coltais ~ a rèir choltais

An seo, tha coltas san tuiseal ghinideach an dèidh an roimheir fhillte a rèir (do rèir), coim. a rèir na h-aimsire, a rèir an t-sluaigh. Ach gheibhear a rèir choltais, agus coltais air a shèimheachadh, gu math tric an-diugh, ged nach eil e gu bu… Continue reading

Posted in a rèir c(h)oltais, buadhair seilbheach, ginideach, ri chèile, roimhear fillte, sèimheachadh | Comments Off on a rèir coltais ~ a rèir choltais

An uimhir dheise

Cleachdar an uimhir dheise ann an co-bhonn ris a’ bhuadhair àireamhail dà: dà bhothan mhòr. ‘S e an a tha anns an alt deise anns a h-uile h-àite (an dà bhothan mhòr) ach sa ghinideach bhoireann, far an tèid e na na (air chùl na dà bhothaig m?… Continue reading

Posted in ainmear deise, alt deise, buadhair càileach, buadhair deise, deise, sèimheachadh | Comments Off on An uimhir dheise

air

Tha an roimhear air sa chànan an-diugh a’ tàrmachadh à trì diofar thobraichean eadar-dhealaichte san t-Sean Ghàidhlig: (1) SG for (gun sèimheachadh) ‘air mullach, os cionn’: air bòrd, air an uinneig, air do cheann; (2) SG ar (le sèimheachadh) ‘… Continue reading

Posted in air, air chall, air cheann, air chois, air dheireadh, air ghleus, air thoiseach, air uairean, ar (SG), for (SG), íar (SG), sèimheachadh, srònachadh | Comments Off on air