Sgeulachd ghoirid | “Is mise Rae”

“Is mise Rae, agus tha mi trom air an deoch.”

Shuidh mi sìos air a’ chathair phlastaig ghorm, san talla fhuar fhalamh, a’ coimhead ris a’ chòignear air mo bheulaibh. Thuirt mi na facail – ach cha tàinig am faochadh. Nach robh còir aig faochadh a bhith orm?

Cha d’ fhuair mise but dheth. Eallach mo dhroma, nas troma na bha e a-riamh: no ’s dòcha gur e an t-aithreachas a th’ ann. Mo chraiceann ag èaladh le bitheagan a’ ghràin, a’ gabhail thairis mo chorp gu lèir.

Am faireachdainn seo a h-uile latha.

Chan eil càil air a shon ach balgam beag bìodach eile a ghabhail – dìreach gus mi-fhìn fhaighinn bho aon cheann dhen latha chun a’ chinn eile.

Cha mhothaich duine.

Gabh druthag bheag bhon a’ bhotal a tha mur-thà fosgailte: cha bhi fianais sam bith ann gun do ghabh mi deoch idir – tha mi ann an triom math, tha mi cho èibhinn agus èasgaidh ’s a tha mi a h-uile latha eile.

’S mi a tha.

Air an taobh a-muigh.

Ach dè mu mo thaobh a-staigh? Tha a h-uile càil ceòthach; sgleò doilleir ga shnàigeadh fhèin mu thimcheall orm, a’ lìonadh mo shaoghail gus nach fhaigh mi air aon chas a chur air beulaibh a’ chas eile.

Ghabh mi smùid a-raoir.

Leam fhìn, ann an taigh mòr falamh.

“Tha sin garbh; i ag òl leatha fhèin air oidhche Mhàirt,” a chanadh cuid. Nan robh fios aca. Nan aithnicheadh iad. Tha mi math air fhalach.

“Dè chanadh a màthar?”

“Nach ann aice a tha saoghal dheth!”

Ach seo mi fhathast, ann an talla a’ bhaile far an do thogadh mi. Baile far a bheil a h-uile duine eòlach orm. ’S e Gall a tha a’ ruith na coinneimh. Chan eil ise eòlach orm. Chan eil no an ceathrar eile. Chan eil iad airson eòlas a chur orm, càil a bharrachd na tha mise airson a chur orrasan.

Èardsaidh Fhionnlaigh. Tha esan ann an droch staid. Bhithinn air a bhith gu math eòlach air mura biodh e air a theaghlach a chall air sgàth na dibhe: athair Donnie – fear cho solt agus dòigheil ’s a ghabhas. Chan aithnicheadh tu air a chaoidh cho riaslach ’s a chaidh a thogail. Chan eil fhios aig Donnie gu bheil mi an seo am measg daoine a leithid athair.

Neil a’ Scheme. Chan e an deoch a-mhàin air a bheil esan ag obair. Tha triùir chloinne aige le dithis bhoireannach. Ciamar a fhuair esan dithis bhoireannach a dhol faisg air, ’s beag m’ fhios: chan e bu bhrèagha. Tha barrachd teaghlach aige na tha agamsa ge-tà.

Rita à Astràilia. Caran coltach rium fhìn, chanainn – chan aithnichear gun robh càil idir a’ cur dragh oirre. Ach ’s dòcha nach eil: tha i an sàs anns a h-uile càil a tha dol – life and soul of the party. Tha i air a bhith anns a’ bhaile bho chionn fichead bliadhna, tha mi creidsinn, a h-uile duine eòlach air Rita, a’ hippie le na grìogagan agus am falt fada ruadh làn shnaimeannan. Tè chruthachail, a’ dèanamh na seudan aice fhèin a-mach à rudan a gheibhear air an tràigh – tha fios agaibh fhèin air an t-seòrsa a th’ innte.

Chico. Cha chuala mi a-riamh duine ag èigheach ainm cheart air – chan eil fhios ‘am fiù ’s dè a th’ ann – ach feumaidh gun robh e eireachdail uaireigin. Nam inntinn fhèin ’s e fear àrd, dorch; coltas an Spàinnteach a bhiodh ann na latha, mas e Chico a thugadh air: a chur seachad a bheatha aig muir, agus a bha math le na boireannaich. Nam inntinn fhèin co-dhiù… ach a’ coimhead air, chan eil ach aon fhacal a’ tighinn gu mo theanga: truaghan. Tha e coltach nach eil e fiù ’s seasgad fhathast, ach tha coltas bodaich air.

Buaidh na dibhe.

Dè tha mise a’ dèanamh an seo? Seall an fheadhainn a tha mu thimcheall orm.

Tha obair mhath agam. Tha mi a’ dol air feadh na Roinn Eòrpa le m’ obair. Tha taigh agam dhomh fhìn. Tha mi gu math fortanach mar sin, ged a tha grunn mu mo cho-aois-sa nach eil air chothrom an t-àite aca fhèin a cheannach.

Tha mi a’ faighinn air adhart math gu leòr fiù ’s ged a bhithinn ag òl fìon. Cò an fheadhainn eile a tha tràth sna tritheadan nach eil? An diofar eadar mi-fhìn is iadsan – ’s e gu bheil tuigse agam mun diofar eadar druthag fhuar thioram Sauvignon agus blàths agus mìlse an Riesling, agus feumaidh e bhith ann an gloinne le rim mìn, tana.

Ach chan eil sin gu diofar. Chan eil mi cho mòr dhìom fhèin nach òlainn ach an rud as fheàrr: òlaidh mise rud sam bith.

An e sin an trioblaid?

An e trioblaid idir a th’ ann?

Tha mi a’ tighinn beò am measg dhaoine. ’S e rud sòisealta a th’ ann. Tha mi nas coltaiche rium fhìn le gloinne nam làimh na tha mi às aonais.

Tha oidhcheannan air leth air a bhith agam shìos anns an taigh-seinnse. Tha mo ghuth seinn nas binn; tha mi a’ faighinn lorg air mo ghuth, agus nach ann agam a tha na sgeulachdan math; tha na fireannaich nas tarraingich… ’s e boireannach àbhaisteach a th’ unnam.

“Fàilte ort, Rae,” tha an stiùiriche ag ràdh rium.

Tha i a’ coimhead nam shùilean; nam inntinn, le sùilean soilleir gorma, ged a tha na speuclairean aice air bàrr a sròin.

Tha càch a’ coimhead rium. Tha mi ag aithneachadh orra uile dè dìreach a tha iad a’ smaoineachadh. Chan eil sgot aig a’ Ghall.

“Agus dè a thug ort tighinn a-mach an seo a-nochd?”

Tha an Gall a’ feitheamh. A’ coimhead. Tha i a’ putadh na speuclairean suas bàrr a sròin.

Tha m’ amhaich air a dhol tioram; rudeigin trom a’ bruthadh air mo bhroilleach. Tha mi a’ faireachdainn a h-uile buille chruaidh a th’ aig mo chridhe. A’ strì agus a’ feuchainn seachad air na h-asnaidhean agam.

Chan eil mi airson a bhith seo.

Tha cnap ag èaladh suas m’ amhaich gu slaodach. Tha e a’ stad – air a cheann-uidhe  a ruighinn.

Mo shùilean: blàths shaillte nan deòirean gan lìonadh.

Na priob do shùilean. Chì iad mar a tha thu a’ faireachdainn. Chì iad cho lag ’s a thu air a bhith. Nach eil thu a’ dèiligeadh ris cho math ’s a tha thu a’ leigeil ort. Na leig leotha a’ chiad deur a’ tuiteam fhaicinn, no cha stad thu a’ chaoidh.

Tha mi a’ cluinntinn guth tùchail fhireannaich.

“Rachel.”

Tha mi a’ coimhead suas. Eàirdsidh Fhionnlaigh a’ coimhead orm. Tha làn fhios aigesan. Tha an Gall a’ coimhead airsan. An uairsin thugamsa.

Siud an deur. Agus tèile. Siuthad – suath d’ aodann agus faigh cuidhteas dheth, mus fhaic duine.

Tha mi a’ sluigeadh a’ chnap nam amhaich, agus a’ coimhead ris a’ Ghall. ’S gann gur e sanais a tha a’ tighinn bhuam, tùchadh orm ’s e cho fada bho bhruidhinn mi.

“Aonranas.”

Tha buillean mo chridhe a’ gabhail air an socair.

Faochadh.

– Laura NicIllFhialain

 

Share

Posted in alcoholism, dana, dàna mag, Gaelic, Gàidhlig, Gun roinn-seòrsa, iris, Rosg, sgrìobhadh | Comments Off on Sgeulachd ghoirid | “Is mise Rae”

An t-Saighead Bhriste | Robbie Robertson

Eòghan a’ coimhead ri òran sònraichte “Broken Arrow” le Robbie Robertson – Chan e an Robbie Robertson sin ge-tà!

Ann an saoghal biathadh a’ bhriogaidh, saoil gun robh mi an dòchas gun glacadh an t-ainm Robbie Robasdan an t-sùil aig daoine a tha dèidheil air còmhlan pop an Taobh Shiar Tide Lines. Gidheadh, chan ann air Raibeart Beag na Lèine-T Ghil a tha mi san alt seo, ach Robbie Robertson, an t-òranaiche agus ceòladair a tha nas aithnichte mar prìomh sgrìobhadair a’ chòmhlain ‘The Band’.

Is e còmhlan a thàinig on chòmhlan Robbie Hawkins and the Hawks a bh’ anns a’ Chòmhlan an uairsin a chaidh nan còmhlan taic do Bhob Dylan. Thar nam bliadhnaichean, bhiodh iad a’ siubhal air feadh an t-saoghail cuide ri Mgr Dylan agus a’ cur taic ris a’ chluiche aige. Ach ’s e luchd-ciùil air leth fa leth a bh’ annta uile, le guthan binn aig Levon Helm, Rick Danko agus Richard Manuel os cionn nan òran aca fhèin a bhiodh a’ tarraing o dhualchas Ameirigea.

Bha làmh mhòr aig Robbie Robasdan ann a bhith a’ sgrìobhadh nan òran sin mar “The Weight”, “Up On Cripple Creek” agus “The Night They Drove Old Dixie Down”, agus tha a’ chiad dà chlàr, “The Band” agus “Music from Old Pink” gu math cliùiteach, ach nuair a bha e anns ‘The Band’ cha bhiodh Robbie a’ seinn ach ainneamh. Bha seo na chonnspaid nuair a ghearr Michael Scorcese ‘The Last Waltz’, am film a bha a’ comharrachadh dealachadh aig a’ chòmhlan ann an 1978 ann an dòigh gun robh e coltach gun robh Robertson a’ seinn. A-rèir seanchais, bha Marty a’ feuchainn ri spionnadh a thoirt do Robbie ’s e ag iarraidh obair mar chleasaiche nuair a sguireadh an còmhlan.

Bha riamh deasbad ann mu dheidhinn buaidh Roberston anns The Band, bha dol-a-mach dona eadar e fhìen agus Levon Helm nach maireann gu h-àraidh le deasbad mu dheidhinn cò sgrìobh a h-uile càil.  Thigeadh An Còmhlan air ais còmhla as aonais Robbie dìreach còig bliadhna as dèidh seo. Thug e treis do Robasdanach tilleadh gu clàradh, agus cha b’ ann gus 1987 a thill e le clàr fo ainm fhèin “Robbie Robertson”.

Tha Robbie Robertson na chlàr às na 80an , tha Peter Gabriel agus U2 linn na Craoibh Iosua a’ nochdadh air airson taic a chur ri guth Robbie, nach eil làidir ach aig a bheil caracatar.Aig cridhe a’ chlàir, tha an t-òran iongantach Broken Arrow. Bha “an t-saighead bhriste” a’ samhlachadh a’ chultair thùsanaich Mhohawk às an tàinig a mhàthair. Bha arach briste aig Robbie, a’ gluasad eadar a’ choimhearsnachd gheal far an robh athair a’ fuireach agus a’ dol dhan reservation air an deireadh-sheachdain cuide ri a mhàthair. B’ esan “Am Balach Dearg” air an toireadh e luaidh air clàr eile, gun dachaigh, glacte eadar dà shaoghal.

’S e sin a tha a’ dèanamh Broken Arrow cho sònraichte. Tha an t-òran na òran farsaing – a bheil an sgrìobhadair a’ tilleadh dhachaigh, a’ tilleadh gu a ghràdh, a’ tilleadh gu Dia? Tha e ag obair aig diofar ìrean, ach tha e freumhaichte anns a’ chultar agus san dùthchas aige fhèin cuideachd. ’S e slànachadh a tha Robbie a’ faighinn san òran, “a’ tionndadh a bheatha air fad mun cuairt”, agus ’s e sàr òran a th’ ann. Cha robh Rod Stiùbhart riamh lapach ann a bhith ag aithneachadh deagh òran (ged as urrainn dhuinn deasbad mu dheidhinn cho math ’s a tha e ann a bhith a’ cur sin thairis) agus rinn e tionndadh de Broken Arrow san 90an.

Bha Broken Arrow mar fhuasgladh airson Robertson agus thòisich e a’ dol an-sàs ann an cultar a mhàthar na bu dhoimhne – Dh’eagraich e clàr-fuaime airson film aithriseachd Music for the Native Americans ann an 1994. An uairsin, Contact from the World of Red Boy a’ nochdadh chleachdaidhean 1998 – riochdachadh e le Howie B a rinn Pop le U2, agus mu dheireadh thall How To be Clairvoyant anns an Neonithean.

Tha Robertson shuas ann am bliadhnaichean – thòisich e leis na Hawks ann an 1957, ach tha e air stòras math de chlàran pearsanta, inntinneach fhàgail againne. Mholainn dhut èisteachd ris.

Tha sinn a’ facinn mar a tha ar cultar is ar cànan agus na daoine dham buineas e air an eileachadh o chèile. Tha sinn fhèin a’ fulang mar shaighead briste air a’ Ghàidhealtachd. Feumaidh sinn obair a chèile gus cuimhneachadh gu bheil rudeigin againn ri ràdh. Feumaidh sinn a’ dol air tòir dearbhadh air ar fèin-aithne agus a’ cur sin an cèill don t-saoghal ann an dòigh a bheir orra smaoineachadh “nach robh mi riamh a’ saoilsinn an dearbh rud?’.

– Eoghan

Share

Posted in Ceòl | Comments Off on An t-Saighead Bhriste | Robbie Robertson

2019 an Giblean: Uiseag Bheag Dhearg / Apr. Little Red Lark

by Neil Smith, CC

Uiseag bheag dhearg – Little red lark

Seo òran-tàlaidh beag brèagha, a thàinig à Eilean Mhanainn bho thùs. Chaidh eadar-theangachadh bho Ghàidhlig Mhanainneach gu Gàidhlig na h-Alba o chionn mu cheud bliadhna, agus cha b’ fhada gus an do dh’fhàs e gu math measail air feadh nan dùthchannan Ceilteach. Anns an t-sèist chì thu “san ì” (bho Ghàidhlig Mhanainneach “oie”) an àite “oidhche”. ‘S e nàdar de chòmhradh a th’ ann, eadar pàiste agus uiseag. Dh’fhaodadh clann nas sine agus pàrant a sheinn còmhla, le ceist agus freagairt, no dh’fhaodadh am pàrant a sheinn leis fhèin, gus am bi am pàiste na chadal fon aodach-leapa bhlàth– ceart cho sèimh ris an uiseag fhèin eadar a dhà dhuilleig.

Uiseag bheag dhearg na mòna duibh,
Na mòna duibh, na mòna duibh.
Uiseag bheag dhearg na mòna duibh,
Càit’ na chaidil thu ‘n raoir san ì?

Chaidil mi ‘n raoir air bhàrr an dris,
Air bhàrr an dris, air bhàrr an dris.
Chaidil mi ‘n raoir air bhàrr an dris,
Is o! bha mo chadal cho sgìth.

Uiseag bheag dhearg na mòna duibh,
Na mòna duibh, na mòna duibh.
Uiseag bheag dhearg na mòna duibh,
Càit’ na chaidil thu ‘n raoir san ì?

Chaidil mi ‘n raoir air bhàrr nan tonn,
Air bhàrr nan tonn, air bhàrr nan tonn.
Chaidil mi ‘n raoir air bhàrr nan tonn,
Ach o! bha mo chadal cho sgìth.

Uiseag bheag dhearg nan sgiathan òir,
Nan sgiathan òir, nan sgiathan òir.
Uiseag bheag dhearg nan sgiathan òir,
Càit’ na chaidil thu ‘n raoir ‘san ì?

Chaidil mi ‘n raoir eadar dà dhuilleag,
Eadar dà dhuilleag, eadar dà dhuilleag.
Chaidil mi ‘n raoir eadar dà dhuilleag,
Is o! bha mo chadal cho sèimh

************************************

by David Iliff, CC

This is a lovely wee lullaby which originally came from the Isle of Man.  It was translated from Manx Gaelic to Scottish Gaelic about a hundred years ago, and it wasn’t long before it became very popular throughout the Celtic countries. In the chorus you can see “san ì” for “in the night” (from the Manx word “oie”) instead of the usual Gaelic “oidhche”. It’s a kind of dialogue between a child and a skylark.  Older children and a parent could sing it together, question and answer, or the parent could sing it alone, until the child was asleep under the bedclothes, just as peacefully as the lark itself between its two leaves.

Little red lark from the black moor
The black moor, the black moor
Little red lark from the black moor
Where did you sleep last night?

I slept last night on the bramble bush 
On the bramble bush, on the bramble bush
I slept last night on the bramble bush
But oh was my sleep so restless!

Little red lark from the black moor
The black moor, the black moor
Little red lark from the black moor
Where did you sleep last night?


I slept last night on the ocean waves
On the ocean waves, on the ocean waves
I slept last night on the ocean waves 
But oh was my sleep so restless!

Little red lark with the golden wings 
With the golden wings, with the golden wings 
Little red lark with the golden wings 
Where did you sleep last night?

I slept last night between two leaves
Between two leaves, between two leaves
I slept last night between two leaves
And oh was my sleep so peaceful!

Here are some links to it being sung.

Donnie MacLeod  https://www.youtube.com/watch?v=AkXHgPOiX4U

Mairi MacInnes  (on Spotify)  https://open.spotify.com/album/1Igwx78gmKGOzZhGCXF5Bx

Grainne Holland (in Irish)    https://www.youtube.com/watch?v=aoMHBaz47NM

Emma Christian (in Manx)  https://www.youtube.com/watch?v=J-Jd-09Uhl8  

All photos are from Wikimedia under the Creative Commons licence.  https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en

by Daniel Petterson, CC
Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off on 2019 an Giblean: Uiseag Bheag Dhearg / Apr. Little Red Lark

“Is breá liom Gaeilge, ach airson mo chuid-sa, seach do chuid.”

Tha Marcas Mac an Tuairneir a’ toirt sùil air cealgachd is faclan gràineil mun Ghaeilge.

Air duilleagan air-loidhne an The Irish Examiner an-dràsta, leughadh alt le tòrr bharailean ach gun mhòran beachdachaidh air an robh ‘Is breá liom Gaeilge but we should dump it as a core subject’ is a chuir mar choinneamh, mar luchd-bruidhinn mion-chànanan air feadh saoghal-Twitter is an fhìor-shaoghail gu lèir, cothrom an duslach a shèideadh bho ar càirtean anti-[cuir a-steach mion-chànan, anseo] bingo. Leis a sin, fhad ’s is beag an ùidh aig a’ mhòr-chuid Albannach ann an suidheachadh a’ chànain Èireannaich, chì sinne, aig a bheil sùil gheur air riochdachadh na Gàidhlig is na Beurla Gallta sna meadhanan mòra, rudeigin as aithne dhuinn o shean.

Bha MacConaill, ‘National News Analyst of the Year’ a-rèir seanchais, gu math sgiobalta is na dheann ruith a-mach às a’ gheata le brath-naidheachd a bha cho gleusta ri còisir Ghàidhlig na sheannlachadh. ‘Is brèagha leam an Ghaeilge’, a dh’agair e (sa Ghàidhlig Èireannaich, nach lugha), ach…

Tha am facal ‘ach’ gu math suarach do luchd-bruidhinn nan trì cànanan Gàidhealach. ’S e fead-coin do dh’amharas ga thogail os cionn dligheachd ar cànanan fhèin, mar mhodhan conaltraidh co-aimsireil, is os ar cionn fhìn, nar coimhearsnachdan. Ach, tha siud, ceart gu leòr, ge-tà, oir tha MacConaill gu math daingeann gus cliù a dhìon, na dhuine laghach – ’s esan ar caraid as fheàrr, san dà-rìribh. Tron an alt, nì e iomradh glòmach air a cuid Ghàidhlig Èireannaich a tha aige fhathast, ann an dòigh air choireigin.

Air a’ char as lugha, tha MacConaill onarach leis nach ann aige-san a tha a chuid bheachdan ath-chuairtichte, bho thùs, a’ dèanamh luaidh air feallsanachd Mhìcheil Lewis, a bhuineas do tobar an eòlais chritigich Vanity Fair – chan eil is ’am cò e, nas motha – aig a bheil Beurla a-mhàin, a cheart cho dòcha ri Fraingis-sgoile is e a’ sgrìobhadh airson iris siùil-bheatha. Gun teagamh ’s esan an tùs as fheàrr nan sireadh tu anailis chànanan nam mursanach, ann an Èirinn, ge b’ e càite.

Gun sgot is gum faighear a’ mhòr-chuid den malaise ro dà- is trì-chànanachas dùthchasach air taobh a-staigh ar nàiseanan fhèin, tha MacConaill, a-rèir choltais, deònach an dearbh rud fhèin a thaisbeanadh is e deimhinnte gur iad seo “the sort of observations that only an outsider can make.” Chan eil na th’ aig Lewis ri ràdh, tro MhacChonaill, cho ùr-nòsach, an fhìrinn innse. “As there is no one in Ireland who does not speak English”, mar sin, “the vast majority […] do not speak Gaelic,” is e an dùil, a’ toirt dearmad air èifeachdas foghlam na Gaeilge do luchd-ionnsachaidh, ga chur air bhonn o seann-làithean na Poblachd. ’S e cuspair-sgoile, a tha seo is a tha air a’ bhith ga thoirt a-steach do chuiricealam ann an diofair roinneann siostam foghlam Èireann a Tuath, fad dheicheadan, cuideachd.

Gidheadh, bidh am measadh comas cànain aig Lewis a’ crochadh air càineadh, ag aithris, gun fhianais, ach tro a chuid eòlais, sealladh a tha tuilleadh is cumanta is nach bu choir an cànan nas laige (no air a lagachadh) a chleachdadh ann an roinnean-cànain fa leth – leithid riaghaltais, an-seo – mas ann is nach co-ionnan comas-labhairt sa chànan ‘eile’ ri comas-labhairt sa chànan ‘mòr’ is gun leigeamaid an cànan beag dhinn. A’ sparradh a’ bheachd ann an co-thaobhachadh aig suirbhidh de ghrunn do-shònraichte de Theachtaí Dàla, a dh’aideachadh “enough to get by” dhaibh. Tha blas gu math searbh air sgeulachd gainnead diomhagaid is dì-mhisneachaidh, nàire a tha gu math cumanta am-measg luchd-labhairt mion-chànanan. Gun teagamh, thigeadh comas nan riochdairean seo am feabhas agus leasachadh nan cothroman aca an cànan a chleachdadh, tarsainn raontan-shòisealta, an àite a bhith ga sheachnadh, fàth-chùl, ann am fora poblach.

Cumaidh Lewis a’ dol is e a’ faicinn tòcanais, rud, am barail MhicChonaill, a tha na “waste of time”. Neo-ar-thaing, a-rèir lèirsinn aon-chànanaich, no fiù ’s dà-chànanaich gun taic, bhiodh seo ga fhaicinn nàdarra, mur as e frìth-ghluasad a th’ ann, leis gu bheil an cruinne-cè fhathast ri bualadh droma ceannas na Beurla agus nach gann propaganda, a nì cinnteach is gum brosnaichear a’ Bheurla mar chànan adhartais, aonta is conaltraidh, thar chrìochan, is ga h-èigheachd thar mòr-thìrean fad linn na h-iar-cholonachd.

Is dòcha, a thaobh luchd-labhairt na Gàidhlig Èireannaich, aig a bheil i, mar chiad chànan, ann am mòran roinnean, no a thaobh luchd-ionnsachaidh, a rinn trèanadh gus an cuid fileantais a thoirt seachad air cúpla focail, gu bheil de bhriathrachas aca cheana gus na coincheapan seo a chur an cèill. Ach, a-rithist, ann an naidheachdas MhicChonaill, chìthear miann nan coimhearsnachdan sin ga chur air chùl feumannan na feadhna ris an canar a’ mhòr-chuid; feumannan don am bi a’ frithealadh gu ceart, le cinnt, aig poileasaidh dà-chànanach, mar thà. Nàile, a bheil feum sam bith aig neach-bruidhinn na Gaeilge fileanta air ràcadh faclan TD, sa Bheurla, is an teachdaireachd ga thoirt seachad sa Ghaeilge an toiseach co-dhiù?

Sa bhad, tionndaidhidh MacConaill air truaghanan bochda aig a bheil Beurla a-mhàin, is iad gan cur gun iomall, gan cluinntinn uile ann an guth an TD Mhìcheil Uallais, fad tachartais a tha fhathast ri fhaicinn air YouTube. Bidh MacConaill a’ dealbhadh Uí Cheallaigh an cruth Gaeilgeoir an bhastaird ghránna  is an dùil is gun gabh Uallas, a dh’aideachadh fhèin cion comas cainnte, ri goireas siostam-eadar-theangachaidh a dh’fhuraisteachadh a thuigse. Chan eil ach port mòr-àrdan Uí Cheallaigh aig MacConaill is e cho dàna roghainn cànan na Gaeilge a dhèanamh air Lá na Gaeilge fhèin, là ga aithneachadh aig ìre nàiseanta, gu seachd àraid air sgàth bruidhinn na Gaeilge a bhrosnachadh. Nach inntinneach is gach duine seach Uallas, sa bhidio, ri taisbeanadh làn chomas labhairte tron Ghàidhlig Èireannaich nach biodh fìù ’s an fheadhainn as spìocaiche a chàineadh mar “enough to get by”. Gu dearbh is an t-socair a bh’ air a’ chonaltradh a’ sruthadh eatarra a dhèanadh aragamaid shoilleir fhèin do thuilleadh Ghaeilge a chleachadh na mhodh oifigeil, nan cuirte buinn ri bathaisean a thaobh rùn pearsanta cànanach nan TD.

Do MhacConaill, bha tuilleadh ’s a chorr ann an iarrtas spèis is roghainn cànan aig Ó Ceallaigh, a bha ga chlaonadh na “high-handedness” agus “slap-down” fhad ’s is neach-labhairt cànain, aig a bheil inbhe oifigeil is nàiseanta ann an  dùthaich an neach-labhairt fhèin, a chaidh a chaoin-chronachadh a-rithist is air sgàth mì-ghoireas adhbharachadh do chuid a dhiùltas le brag buannachd nan cothroman a tha roimhe a ghabhail, is rud mòr no beag ionnsachadh, gus an Gaeilgeoir a choinneachadh, letheach an t-slighe bhuaithe.

’S mì-riatanach is mì-fhreagarrach na buillean a bheir MacConaill, gu fosgarra, don TD Sinn Féin Mary Lou McDonald, is a sean-cheannard, air sgàth an cuid chomasan cainnte, ge-tà, is e a’ leantainn air, is staitistigs na chois, a’ cur rudan an cuimhne mhion-choimhearsnachdan as aithne dhaibh, gu bràth, cheana: gur e mion-choimhearsnachdan a th’ annta. A bharrachd air son, leasaichear an argamaid, agus MacConaill a’ dol air ar n-aghaidh is nach losgamaid e air grunnd dearg Ìfrinne e, mar a dh’iarradh e maitheas buidhne shòisealta a chaidh iomallachadh, mu thràth. Nach b’ àill linn is e ri sgrùdadh ar còirichean daonna ar cànanan a chumail suas?

Le grad-mhìneachadh air a cuid amadais mhisgich, far an robh eadar-dhealachas cànanach gu math cudromach romhpa-san a bheireadh blas mòr-chuid na Beurla, no fiù ’s Shasainn, air, chan fhaic e an tòcanas a bha e cho sgiobalta a’ càineadh earrann no dhà air ais ann am beòil chàch. Gu dearbh, tha buannachd ann an cànan a-nis, fhad ’s a tha e eadar a bhilean fhèin. Ach air feabhas ar faux ami, nach daingeann a roghainnean pàrantach le pais an ìoranais:

“We have sent our daughter to a brilliant gaelscoil.”

A-nis is rùsgte freumh uil-fhiosrachd. Nach gabh MacConaill mo leisgeul is a bheachdan a’ cur car nam shròin, an-seo ann an Alba, far as aithne dhomh pàrantan eile, a bhios a’ fuireach ann an sgìrean ùghdarrasan ionadail is a chaidh a dhiùltadh is an iarrtasan dligheach laghail do dh’fhoghlam tro mheadhan na Gàidhlig do an cuid chloinne. Tha fàileadh sochair rogha air anail MhicConaill is a’ bruidhinn, gun teagamh, ga thàladh le bileagan fiosrach ag àrd-mholadh foghlaim dà-chànanaich, leithid bhios gan sgaoileadh gu fialaidh le buidhnean mar Bilingualism Matters, air cladaichean ceanalta.

A-rèir BilingualKidSpot.com:

Studies show that being bilingual has many cognitive benefits. According to research, speaking a second language can mean that you have a better attention span and can multi-task better than monolinguals. This is because being bilingual means you are constantly switching from one language to the other. Numerous other studies suggest that bilingualism can also reduce the risk of having a stroke.

Mealamaid naidheachd nighean MhicChonaill. ’S cinnteach is gun tlachdmhor a cuid leasachadh cànain fhaicinn, ro a h-athair, nach coimhead sinn air ais air a’ bhrath-naidheachd, far an cuireadh guth ri guthan eile an t-sluaigh a lagaicheadh is a chuireadh às, tà, cothroman do chloinn eile a shireadh cothrom na Gaeilge.

Tha MacConaill gu mòr ri measadh cruaidh a thoirt air oidhirpean luchd-teagaisg foghlaim do luchd-ionnsachaidh air feadh na Poblachd. Ge b’ e an “calamitous failure” a bheireadh e air a cuid obrach tha e balbh ron tsunami maireannach ris a bhios iad – agus tidsear ìghne fhèin – a’ strì, agus sìor-cheannas na Beurla ga chur an taca ri sgallais chunbhalach sna meadhanan mòra. Feumaidh gu bheil fealla-dhà aca uile air oidhche nam pàrant.

Toireamaid sùil air cothroman Ní Chonaill òige, ge-tà, agus an àrainneachd Ghàidhealach far am bi i beò. Gheibh clann Èireannach buannachd suidheachadh far a bheil an cànan Gàidhealach fada nas so-fhaicsinneach is tarraingeach, taobh a-staigh cultar na h-òigridh, an coimeas ris an t-suidheachadh an-seo. Bidh leithid TG Lurgan ri obair ionmholta, a’ togail drochaid eadar cultar pop is Beurla is cànan nan deugairean, far an robh na ceudan de dh’òigridh air an toirt tron t-siostam is a tha air an dlùth-cheangail ris a’ bheatha dhà-chànanach aca, tro chànan a tha ga fhreumhachadh nan taighean is dearbh-aithne. Air sàillibh na fuaime mòire air YouTube, tha TG4 air sreath de thagraidhean seinn Ghàidhealaiche a chur gu Comórtas Eurofíse nan Òigridh (chan eil de Ghàidhlig cheart air, fhathast!) a’ dèanamh fìor thaisbeanadh, sa chiad dol a-mach, nach eil an cànan na cnap-starra do chothrom no soirbheachas, ach slighe air adhart, agus gum faicte is gum faicear an cànan is spèis is co-ionnanachd gan toirt dha, air àrd-ùrlar eadar-nàiseanta. Tha iad a’ cruthachadh deagh eiseamplaran de dhaoine a tha an dà chuid eiseamplarach is so-ruigsinneach.

Is dòcha gun toireadh MacConaill for is nach iad “die hards” a th’ anns a’ chloinn sin, no is nach tigeadh am pàrantan “from their high perch and accept reality”. A-rèist, a-rèir MhicChonaill, ’s iad luchd-bruidhinn is luchd-iomairt as coireach, iad a bhios ag obair gu saor-thoileach, is nach tàinig piseach ath-leasachaidh air a’ chùis. Seo uile gun luaidh air rùn coimhearsnachdan Gàidhealach is na shireadh iad a-rèir feuma is dàn a chur romhpa fhèin.

Tha e gu math duilich taghadh foghlam MhicChonaill dha cuid fhèin a chur a cho-thaobhachadh ris na tha, na bhriathran fhèin na “colossal waste of time and inconvenience” do chàch. Cha dèan an t-alt taisbeanadh ach air a chion eòlais air clann le Gaeilge aca bhon ghlùin, air na Gaeltachta, no na bhios a dhìth orra, no fiù ’s feadhainn eile, a’ gluasad a-steach no eadhon a-mach às na sgìrean sin, gan seirbhiseachadh nas fheàrr le cothrom ionnsachaidh, mus cuir iad romhpa, is an toil fhèin, nach i a chuid-sa a bhruidhinn.

Mar sin, gus an argamaid a chothromachadh, nì MacConaill an taghadh sgaiteachail, a’ sònrachadh na sgìre aig a bheil as lugha de luchd-bruidhinn – Cathair-bhaile Àth Chliath – le dìochuimhne roghanach a’ cur bacadh air aithneachadh is gur ann an-sin far a bheil tòrr bhuidhnean Nàiseanta – Conradh na Gaeilge is Foras na Gaeilge, am measg iad aig nach eil fòcas cànanach – a tha ann gus seirbhis a thoirt don phoball uile, luchd-labhairt na Gaeilge gan toirt leis. Chan eil sgeul air luchd-bruidhinn ionadail na Gaeilge, iad-san a chleachdas an cànan gu làitheil, no orra-san a thig fhuireach sa bhaile, leis còir dhligheach laghail a dhol an sàs ann an siostam na seirbhise shìobhalta is poilitigeach, tro mheadhan na Gaeilge, ge b’ e cò às a tha iad no an sgìre far a bheil iad an-dràsta. Tha an aon choir aca an cànan fhaicinn gu cothromach is gu so-fhaicisinneach air sanasan, cuideachd.

Làmh riutha bidh truaghanan luchd-turais fon phrosbaig. Iad-san, gun dabht, a bhiodh cleachdte ri dà-chànanachas dùthchasach fhaicinn air soidhnichean is tro mheadhan òirneis nàiseantais. Iadsan a bhiodh dìreach claoidhte aig àite a’ bhus, clàr-bhusaichean Ghaeilge nan làmhan, balbh le frionas gun duine air an iarradh iad eadar-theangachadh sgiobalta, ge b’ e dè cho mì-choileanta a bhiodh e. Grad-naidheachd a-nis is “98%” dh’iadsan a shiùbhladh am bus is iad an dùil nach cleachd iad a’ Ghaeilge, ged a chleachdas le cinnt. Ma shiùbhlas iad gach là, gheibh iad nòisean dinn-seanchais, na log-ainmean so-thuigse gu leòr dhaibh tro osmosis. Nach cleachdadh a th’ ann an cluinntinn is tuigse air choireigin, co-dhiù?

San dealachadh, meòraichidh MacConaill, “the language serves little or no practical purpose in the primary running of the State, except on ceremonial occasions,” a chuir a thoinisg fhìn ri car-a-mhuiltein, far an dean e tomhas air Gaeilge a thoirt às an t-siostam foghlaim Èireannaich, is air feadh na dùthcha – cothroman faotainn mì-fhoirmeil ann no às – na adhannaiche oireachadh ginealaich slàn de dh’òigridh, agus snuaidhean bunaiteach glaste bhuapa, uidheaman stàiteis is batha phoblach nam measg, ach coma leis iad iad “ceremonial” (co-fhacal eile tòcanais).

’S i a’ bhuille-bàis a th’ anns a’ chomhghar phuinnseanta eadar toirt eachdraidh is cruinn-eòlas a-mach às a’ chuiricealam nàiseanta, rud nach do chord ri duine sam bith, agus ceist maireannachd foghlam do luchd-ionnsachaidh na Gaeilge. Leis a sin is an dà rud gan cur an aghaidh a chèile, cha mhòr nach tèid MacConaill cho fada ri ràdh is gur iad Gaeilgeoirí òga, no òigridh ga h-ionnsachadh, as coireach, nan ceapan-coireachaidh poileasaidh mì-chomhairleach an riaghaltais. Ach, ma ’s e is gun deach gach pàiste tro cheithir bliadhna deug de dh’fhoghlam is iad nan “niche”, feumaidh gur e niche de mhuilleanaran. Seach mar a tha MacConaill, cha chluinn sibh bìog agam, air rèisean-aire is buileachadh pearsanta dh’iadsan a bhios ann an clasaichean a’ chuspair mu làr ach aig cridhe a’ chuiricealaim.

Ma ’s e is gum mair a’ Ghaeilge mu làr, is dòcha gum faiceamaid i cho àbhaisteach am measg co-luadair is gun seachaineadh air dhi. Gun coisich iad aig nach eil i seachad orra-san a bhios ga bruidhinn, san t-sràid, gun dragh a’ choin, gun ùidh nan còmraidhean prìobhaideach. Gum mothaich iad nach ann air an son-san a tha craoladh sa Ghaeilge, cèadamas, ach gu bheil fàilte romhpa fo-thiotalan a leughadh mus dèan iad iomlaid nan seanailean, gu an riar.

Thig MacConaill gu crìoch le sluagh-ghairm rogha, anns an cluinnear sgread cothruim neo-ionnain, a’ fairtleachadh a thoirt fa chomhair innntinn na smachd a th’ acasan agus cumhachd nan làmhan, air ar cuid rogha fhèin. Gum faicear ann am buinnsealan rannsachaidh mion-chànanan, gun dèanar taghadh a’ chànain mhòir, gu do-sheachnaichte, agus dlùth-chruinneas is malairteachadh san amharc, seach an rud fillte foghainteach air leth. Gun fhiosta dheth tro chion fhoghlaim a dhèanadh mothachail an fhìrinn dheth, aig an fhìor chridhe.

Co-dhiù, ged a thaghadh e Gaeilge dha nighean, ’s e an aon chànan a b’’ fheàrr leis “consigned to the marginalised status that it holds”. ’S e rud mòr iongantach a bhith ri miann do nighean fhèin iomallachadh is i air fileantas a ruighinn tron Ghaelscoil, ach nach lèirsgriosail, dì-mhisneachail is neo-deamocrach is sin nad mhiann do cloinn cuid eile. A chothroman a lughdachadh eachdraidh is cultar a nàisein fhèin, tro a cànan tùsail fhèin. Gum biodh glasadh cainnte oirre, ro gach rud a dh’ionnsaicheadh, as Gaeilge, nuair a thig an àm sin a chur an cèill, feumannan, dèidh is dàn an là ri theachd ron daoine fhèin a chaidh a thaghadh gus an riochdachadh.

Bhiodh e ceart cho math do MhacConaill a bhith ag aithneachadh, fhad ’s nach sgaoilte fhathast a’ bheachd ann an sgrìobhadh no ann am foillseachadh, gur e ionnsaigh e còirichean daonna de chànan is foghlam a th’ ann, is gu bheil e na soirbheas do lasair grain-Ghaeilge, a tha tuilleadh is soilleir air loidhne. Ach, ’s e rud suamhaid am faicinn air na sràidean, mura cuir sinn air fògradh e, mar a tha lèir leòr air an Tuaisceart.

Ann an Alba, ’s aithne dhuinn an suidheachadh seo, le gainnead bhuill pàrlamaid is Pàrlamaid na h-Alba aig a bheil a’ Ghàidhlig is tuigse ghlan air na tha mion-choimhearsnachd a dhìth. Nas gainne fiù ’s iad comasach Gàidhlig a cleachdadh ann an siostam Westminster, le mac-talla balbh ann am Pàrlamaid an Ròid, seach nuair a chluinneas guth cor na Gàidhlig fhèin. Tha gainnead, cuideachd, de luchd-teagaisg a dh’fhreagradh miann ar cànan ionnsachadh, ged nach gann sam bith iad air saoghal an acadamaidh, a chàineadh mì-chomas is cion trèanaidh. Le sin mothaichear guth cas-bhàrdachd ceanalta ag iadhachadh thar Sruth na Maoile. Tha alt MhicChonaill grànnda gu leòr, sa chlò, ge-tà, leis an ‘I’m alright, Jack’. Sin duine a ghrèimicheadh cothrom leis an dàrna làimh is a ghoideadh bho chuid eile leis an làimh eile. Ach, a-rithist, tha seo ri fhaicinn ann am pàipearan naidheachd nàiseanta is thar chrìochan tha sinn cleachdadh ri drannd an duis. Mar a chanamaid, sa Ghàidhlig, nach paisg e a phìob, ge b’ e is ann le uilinn no le blas nan Garbhchrìocha a chluicheamaid i.

Share

Posted in Cànan & Cultar | Comments Off on “Is breá liom Gaeilge, ach airson mo chuid-sa, seach do chuid.”

A’ togail Air Bunaitean Seasmhach. Òraid le Daibhidh Page bhon bhuidheann Ailtearachd Page/ Park.

Fad cha mhòr 30 bliadhna tha am buidheann Ailtearachd Page/Park air a bhith air cùl cuid de na togalaichean as buadhmhòr ann an Alba. Dè dìreach an cungaidh dhìomhair aig Page/ Park a thug soirbheachadh do na pròiseactan aca? Chaidh Alistair gu òraid le Daibhidh Park às a’ bhuidheann gus faighinnn a-mach.


Cha bhi a’ mhòr-chuid againn, taobh a-muigh saoghal na h-ailtearachd, eòlach air a’ bhuidheann ailtearachd Page/ Park ach bidh sinn uile a tha a’ fuireach ann an Alba tuilleadh is eòlach air an cuid obrach. Tha am buidheann air cruinneachadh air leth de thogalaichean a choileanadh rè na 38 blaidhna bhon a thàinig iad gu bith a thug buaidh oirnn uile nuair a nochd iad air ar sràidean leithid; an earrann ùr dhen Teàtar Rìoghail, An t-Ionad Eadailteach ann an Glaschu agus An t-Ionad Maggie ann an Inbhir Nis am measg iomadh eisimpleir eile.

  

An t-Ionad Maggie ann an Inbhir Nis                An t-Ionad Eadailteach ann an Glaschu

Nuair a thàinig e gu m’aire gun robh Daibhidh Page, a stèidhich a’ chompanaidh le Brian Park, gu bhith a’ tighinn a dh’Arainn gus oraid a thoirt seachad as leth Comann Crann Na h-Alba cha b’e ruith ach leum dhomh dol a dh’èisteachd ris. Agus ’s math a b’ fhiach oir abair triall inntinneach a bha air a bhith aig a’ chompanaidh gu ruige far a bheil iad san latha an-diugh, ’s iad an sàs ann am pròiseactan mòra suaicheanta, bho thoiseach a bha gu math iriseal nuair a bha iad ri dealbhadh mullachan ùra do theanamantan. Iriseal ’s ged a bha i cha b’ann gun stà an obair sin às abheil Daibhidh fhathast a cheart cho pròiseil ’s a tha e às na pròiseactan mòra a thàinig às a dèidh, oir thug i beatha ùr do sheann-thogalaichean is chuidich i le neartachadh coimhearsnachd a’ bhaile. B’ e duine òg, feargach a bh’ann dha rèir an uair sin ged nach robh an coltas sin a’ laighe air an duine stòlda, sèimh air ar beulaibh a bhruidhinn rinn gu socair mar gun robh e a’ còmhradh rinn. Ach an uair sin, tràth sna ochdadan, bha e air a chlisgeadh le mar a bha na h-ùghdarrasan a’ spìonadh a’ chridhe às a’ bhaile ghaolach aige, Glaschu, le bhith a’ leagail earrannan dhen bhaile stèidhte is a’ fuadachadh a luchd-còmhnaidh gu bogsaichean air iomall a’ bhaile.

Ach bha dòighean smaoineachaidh a’ caochladh, mean air mhean, le aire a’ claonadh gu ath-bheòthachadh bhailtean. Le tionndadh na gaoithe shèid beagan dhith an siùil Page/Park, is thòisich na coimiseanan air sruthadh a-steach tro na dorsan aca. Fhuair iad cùmhnant airson ath-dhealbhadh na h- Arainneachd mu Chathair Eaglais Ghlaschu is Taigh-Tasgaidh a’ Chinn Tighearna is pròiseactan eile mu thaobh an ear baile Ghlaschu; gu sònraichte an t-Ionad Eadailteach a dhaingnich an cliù aca. B’ e cothrom a thugadh dhaibh, chan ann a-mhàin togalaichean breagha a dhealbhadh, ach a bhith a’ cur ri aiseirigh taobh an ear a’ bhaile, rud a fhreagair gu dlùth air an fheallsanachd aca. Agus cha chreid mi nach e sin an snàth a ruitheas tron obair air aca air fad; gu bheil feallsanachd làidir air cùl gach pròiseact a choilean iad thar nam bliadhna agus gur e sin an rud a bheir air an obair aca seasamh a-mach. Tha feallsanachd na bhun-stèidh do na toglaichean aca cho math ris a’ choncrait a laigheas fodhpa. Gu dearbh bha an òraid a thugadh dhuinn cho mòr mu fheallsanachd is a bha i mu chlachaireachd is stàilinn.

Ann an cuid de na pròiseactan bha am feallsanachd follaiseach, gun faclan a dhìth orra, cho luath sa nochd dealbhan dhiubh air an scrìon air cùl Daibidh; leithid an t-Ionad Maggie ann an Ibhnir Nìs far a bheil ceangal eadar àrainneachd is fallaineachd air a choileanadh gu h-ealanta ann an togalach le cruth neò-abhaisteach a tha air a chuairteachadh le gàrradh a chaidh a dhealbhadh le Charles Jencks. Le cuid eile b’ e am mìneachadh aig Dàibhidh a shoillsich dhuinn na h-adhbharan a choilean na h-aitreabhan an cuid amasan cho math. Cha b’ann air thuiteamas a cho-fhreagair simplidheachd an togalaich fheumachail aig Taigh-Tasgaidh Naiseanta na dòighe beatha dùthchaile air iomall Cille Bhrìghde An Ear air an uidheamachd feumachail a lorgas na bhroinn. Tha An Taigh-Solais ann am meadhan Ghlaschu a’ tarraing air cumaidhean an t-seann thogalaich aig a’ Ghlasgow Herald ri thaobh, a thathar a’ creidsinn a bha air a dhealbhadh gu ìre mhòr le Teàrlach Rennie Mac an Tòisich; tha sin nochte bhon taobh a-muigh. Chan eil e nochte ge-tà gu bheil slighe air a dhealbhadh tron taobh a-staigh a shiubhaileas bho cuingleachadh dorcha nan sràidean cumhang suas dhan t-solas gu far am faighear seallaidhean iongantach thar a’ bhaile. Tha an earrann ùr dhen Teàtar Rìoghail a chaidh a dhealbhadh le Page/Park is a dh’fosgail o chionn trì bhliadhna air cliù a chosnadh ri linn an staidhir chùimir a lorgas na bhroinn. Chan iongnadh e gu bheil feallsanachd fiù ’s air cùl rud a tha cho eireachdail ri sin oir ’s e an staidhir seo a chuireas fàilte air na daoine a thig tro na dorsan is a tharraingeas iad a-steachd dhan togalach. San dòigh seo tha e a’ cur ri coileaneadh amasan an togalaich a bhith a’ neartachadh ceanglaichean eadar an teàtar is muinntir a’ Bhaile.

       

An Taigh-Solais Ann An Glaschu                       An sealladh thar Glaschu bhon Taigh-Solais

Ann an saoghal a tha dualtach a bhith air a bheò-ghlacadh le cuingealachadh cosgais air an aon taobh no le leòmachd thar susbaint air an toabh eile tha an obair aig Page/Park na dhearbhadh gu bheil luach ann am feallsanachd is prionnsabal. ‘S i an aon cheist a chaidh fhàgail agam; a bheil feallsanachd dhen leithid gu feum dhuinn a tha a’ tàmh air an dùthaich, oir tha tha a’ chuid as motha dhen obair aig Page/Park a’ buntainn ris a’ bhaile mhòr? Saoilidh mi gu bheil oir s’ iad na h-aon thrioblaidean, uireasbhaidhean is dòchasan a th’againne ri muinntir a’ bhaile mhòr. Mar a tha fìos againn uile ’s e taigheadas air a dheagh-dhealbhadh agus aig prìs reusanta aon rud a chumas òigridh aig an taigh is a tharraingeas daoine gu sgìrean dùthchail. Ach dè mu dheidhin togalaichean poblach? Chan eil an t-airgead cho pailt ceart gu leòr ’s a tha e anns na bàiltean agus ’s ann anns na bàiltean as motha a lorgas togalaichean suaicheanta na dùthcha. Ach do choimhearsnachd bhig tha talla coimhearsnachd, sgoil no eaglais a cheart cho curdromach ri togalach riaghaltais, taigh-tasgaidh no ionad ealain nàiseanta. San roinn phoblachd tha sin cleachdte le togalaichian simplidh is feumachail. Ged a tha eisimpleirean de dheagh ailteareachd rim faighinn air a’ Ghàidhealtachd tha iad sin tearc. Tha an obair aig Page/Park na comharra air mar a thèid aig ailtearachd misneachd choimhearsnachdan a thogail is am fèin-àithne a dhaingneachadh. Nach eil sinn a thig beò air a’ Ghàidhealteachd cuideachd airidh air ailtearachd a riochdaicheas ar dualchas is ar dòchasan?

Share

Posted in Gun roinn-seòrsa | Comments Off on A’ togail Air Bunaitean Seasmhach. Òraid le Daibhidh Page bhon bhuidheann Ailtearachd Page/ Park.

Subway Ghlaschu os cionn na talmhainn! #gaidhlig

Ma tha thu air a bhith ann an Ath Bruic/Ibrox bho chionn goirid, is dòcha gun do mhothaich thu gu bheil tòrr obair togail a’ dol air adhart eadar Stadium Rangers agus an Stèisean Poilis mòr.

‘S ann a tha iad a’ togail rathad-iarainn ùr.

1-Clockwork-orange-new-train

Tha trèanaichean ùra gu bhith aig an Subway agus thathar an dùil gun tig iad a Ghlaschu am-bliadhna fhathast. Feumar deuchainnean a dhèanamh air na trèanaichean ùra seo agus tha tòrr teicneòlas ùr ann ri dhearbhadh oir bidh na trèanaichean seo gun dràibhear.

Tha an loidhne ùr seo a’ ruith gu deas bho depot an t-Subway anns a’ Bhroomieloan gu faisg air an rathad-iarainn nàiseanta eadar Glaschu agus Pàislig.

Govan

Bho làrach-lìn RailScot

Bha loidhne rèile an seo roimhe – Meur-loidhne Bhaile Ghobhainn aig an robh stèisean ann an Ath Bruic agus ann am Baile Ghobhainn fhèin faisg air far a bheil Bun-sgoil Taobh na h-Aibhne suidhichte an-diugh. Dhùin stèisean Bhaile Ghobhainn air ais anns na 20an mar thoradh air co-fharpais bho na tramaichean ach bha stèisean Ath Bruic fosgailte gu 1967.

Ibrox deas_IMG_0828

Ibrox 1_IMG_0820

Loidhne deuchainn an t-Subway, Ath Bhruic

Bha loidhne deuchainn aig an Subway roimhe a chaidh a chleachdadh airson nan trèanaichean ùra a chaidh a thoirt a-steach ann an 1980. Cha deach a chleachdadh fad iomadh bliadhna ge-tà agus bha e ann an droch staid gus bho beagan mhìosan air ais.

test track

Mar a bha an loidhne deuchainn bho chionn 10 bliadhna

Tha seo uile a’ ciallachadh gum bi cothroman againn na trèanaichean ùra fhaicinn os cionn na talmhainn agus dealbhan a thogail.

Alasdair

Posted in Metrothan, rathaidean-iarainn, Subway Ghlaschu | Comments Off on Subway Ghlaschu os cionn na talmhainn! #gaidhlig

Leirmheas: Togail Cataloina Ur

Bidh tòrr dhaoine ann an Alba a a’ cumail taic agus dlùth-phàirteachas ri sluagh Chatalòinia, muinntir Mhisneachd nam measg. Mar sin, bidh ùidh aig daoine anns an leabhar ùr seo, a tha na chruinneachadh de dh’aistean a chaidh fhoillseachadh le Pol·len edicions agus Bella Caledonia aig toiseach na bliadhna. Tha ainmean am measg nan sgrìobhadairean […]
Posted in Catalonia, Gaelic, Gàidhlig, Ghetto na Gàidhlig | Comments Off on Leirmheas: Togail Cataloina Ur

Mar a sgrìobhas tu leabhar Gàidhlig!

Tha co-ogha agam, Vijay Prashad, agus ’s e inneal a th’ ann nuair a thig e gu sgrìobhadh leabhraichean. Tha e an aon aois dhomhsa, agus 19 leabhraichean aige an clò a-nis, agus tha cuimhne agam nuair a bha mi na b’ òige bha mi bog-balbh: cha b’ urrainn dhomh tuigsinn ciamar a rinn e e. Bhiodh e a’ sgrìobhadh nan leabhraichean aige, ag obair mar òraidiche aig oilthigh, a’ siubhail tric is minig timcheall na cruinne, a’ lìbhrigeadh òraidean agus a’ cruinneachadh dàta dhan rannsachadh aige, b’ e athar a bh’ ann, agus fhathast, bha ùine gu leòr aige gu crochadh a-mach còmhla riumsa mar nach robh dragh sam bith air inntinn. Dè an cleas dìomhar a bh’ aige?

Anns a’ chùrsa agam, Gàidhlig is Conaltradh, bidh sinn tric a’ bruidhinn air nobhailean Gàidhlig agus nuair a chuireas mi a’ cheist: am bu toil leis na h-oileanaich agam nobhail Ghàidhlig a sgrìobhadh aon latha, bidh iad ag innse dhomh gur e an rud as motha a chuireas bacadh orra, ’s e faide na h-obrach. Tha e a’ faireachdainn do-dhèanta fada dhaibh, leabhar 50, 100, 150 mìle facal a sgrìobhadh, agus bha mi fhìn dhen aon bheachd uair. Thòisich mi sgrìobhadh airson tlachd nuair a bha mi san àrd-sgoil, ach bha sgrìobhadh rudeigin cho fada ri nobhail a’ faireachdainn thar mo chomais. Cha b’ ann gus an do sgrìobh mi an tràchdas PhD agam (93 mìle facal) a thuig mi gum b’ urrainn dhomh a leithid a dhèanamh, agus ged nach bi mi a-riamh cho torrach ri Vijay, tha tuigse nas fheàrr agam a-nis air mar a chumas tu ri pròiseactan sgrìobhaidh fada agus beatha àbhaisteach agad aig an aon àm.

Is glè bheag na daoine a tha soirbheachail agus fortanach gu leòr gu beò-shlàinte a dhèanamh à sgrìobhadh a-mhàin, le beatha a leigeas leotha sgrìobhadh làn-ùine. Don mhòr-chuid againn, feumaidh sinn sgrìobhadh a theachd mun cuairt air obair-latha, teaghlach agus dleasdanasan eile. Ach fhathast, bidh daoine (coltach ri Vijay) a’ cur crìoch air nobhailean no air leabhraichean eile fhad ’s a tha iad an sàs ann an drip làitheil am beatha, agus ’s e an cleas dìomhair aca mar as tric: cunbhalachd. Feumaidh tu ùine a lorg a h-uile latha, no a h-uile seachdain do sgrìobhadh, agus ma chumas tu gu dlùth ri clàr-ama sgrìobhaidh, mìos an dèidh mìosa, bliadhna an dèidh bliadhna, fiù ’s mas e dìreach leth-uair a thìde gach feasgar, latha buidhe, bòidheach air choreigin, ruigidh an t-each sgrìobhaidh agad am muileann agus bidh dreach leabhair agad. Ù hù!

Bidh cuid a’ sònrachadh uair air choreigin san latha do sgrìobhadh (m.e.: àm-norraige an cloinne, sa mhadainn mus dùisg a h-uile duine, air an trèana a dh’obair), cuid eile a’ teachd an sgrìobhaidh aca a-steach anns na beàrnan a nochdas nam beatha agus ag amas air àireamh sònraichte de dh’fhaclan gach latha no seachdain, agus tha mi fhìn air an dà ro-innleachd a chleachdadh gu soirbheachail, ach gus cumail ri sgrìobhadh fad mhìosan no fad bhliadhnaichean mar seo, tha brosnachadh a dhìth, agus tha mi air ionnsachadh, ge b’ e dè seòrsa clàr-ama sgrìobhaidh a leanainn, gun robh e na bhrosnachadh mhòr dhomh an àireamh de dh’fhaclan a chuir mi sìos gach seachdan a chlàradh. Tha an cleas seo rud beag nerd-mhòr, ach mholainn e. Tha e ag obair. Mar eisimpleir, tha mi dìreach air crìocha a chur air leabhar eachdraidh a-mach air an iomairt fhada ann an Dùn Èideann gus sgoil Ghàidhlig a chur air bhonn sa bhaile, agus seo an clàr agam dhe dh’fhaclan a sgrìobh mi thar nam bliadhnaichean mu dheireadh:

faclan_eachdraidh

Chithear gur e pròiseact reusanta fada a bh’ ann. Thòisich mi anns a’ Ghearran, 2015: ceithir bliadhna air ais. Le deasachadh, tha mi suas gu mu 103 mìle facal, agus mar sin, ’s e seo an leabhar as fhaide a sgrìobh mi a-riamh. Cuideachd, chithear nach do rinn mi adhartas cunbhalach air. Bha beàrnan ann, gu h-àraidh dà bhliadhna an dèidh dhomh tòiseachadh air obair ùr mar stiùiriche Ghàidhlig is Conaltradh agus a dhol fodha a’ sgrìobhadh a’ chùrsa sin as ùr, nuair nach robh de thìde agam obair air an leabhar idir. Ann an ùine cho fada ri seo, agus le greisean ann nuair nach b’ urrainn dhomh sgrìobhadh, thug e brosnachadh làidir dhomh a bhith a’ feuchainn ri an loidhne dhearg sin a ghluasad suas beag air bheag.

An coimeas, seo an clàr agam bho sgrìobhadh ACDD:

faclan_drilseach

Rinn mi adhartas na bu chunbhalaich air a’ chiad nobhail agam, agus cuideachd, chan eil i idir cho fada ris an leabhar eachdraidh gu h-àrd, mu 59k facal aig a’ cheann thall, ach rinn mi an t-adhartas seo uile aig an taigh, ag obair nuair a b’ urrainn dhomh, a’ sgrìobhadh aig bòrd a’ chidsin, air an oidhche agus aig an deireadh-sheachdain.

Tha rudeigin cho àrd-chùiseach mun t-sònrachadh nobhailiche ach chan eil dad seunta mu dheidhinn. Feumaidh tu dìreach suidhe sìos agus sgrìobhadh gu cunbhalach. OK, is cinnteach gu bheil fada a bharrachd an sàs ann an sgrìobhadh leabhair na dìreach càrnadh suas faclan, agus gu dearbh, rinn mi fhìn mòran obrach air a’ cheàird agam mar ùghdar mus do theann mi obair air nobhail, ach saoilidh mi gur e faide na h-obrach an rud as motha a chuireas stad air mòran daoine, agus is truagh sin. Tha  nobhailean ùra a dhìth oirnn, agus creididh mi gu làidir gu bheil nobhail Ghàidhlig (no deich) anns gach Gàidheal, tòrr mòr sgeulachdan sgoinneil a’ feitheamh annainn uile. Tha nobhail annaibhse gu cinnteach. Siudaibh a charaid, sgrìobhaidh leabhar!

Posted in Ficsean-saidheans | Comments Off on Mar a sgrìobhas tu leabhar Gàidhlig!

2019 am Màrt: Teampaill Angkor / Mar. Angkor Temples

Teampaill Angkor Chambodia

Angkor Wat

Bha mi cho fortanach ‘s gun robh cothrom agam saor-làithean a chur seachad ann an Àisia an Ear-dheas san Fhaoilleach. Tha mo bhràthair a’ fuireach ann an Kuala Lumpur, Malaysia, agus ‘s ann an sin a bha mi pàirt den ùine, ach shiùbhail mi a Chambodia cuideachd, a dh’aona-ghnothach gus na teampaill de dh’Angkor fhaicinn. Bha mi riamh airson am faicinn, is iad air an liosta-bhucaid agam cuide ri Machu Picchu agus na Pioramaidean, ach cha robh fìor dhùil agam ri dol ann ann an da-rìribh.  ‘S e mo bhràthair a chuir a h-uile rud air dòigh. Agus cha d’fhuair mi briseadh-dùil.

Bayon

Cha robh mi eòlach roimhe gur e baile iongantach mòr a bh’ ann an Angkor sna Meadhan Aoisean, bho mu 900 gu 1500, is prìomh baile na rìoghachd Khmer. Thathar ag ràdh gun robh e, aig àirde a leasachaidh, na bu mhòtha na Paras an-diùgh, le bun-structar adhartach, gu h-àraidh a thaobh uisgeachaidh is drèanaidh – feartan riatanach ann an dùthaich a bhios a’ dol bho mhonsunaichean gu mòr-thiormachd gach bhliadhna. Bha na ficheadan de theampaill chudromach ann, agus gach nì eile a bhuineadh do bhaile mòr.  Bhlàthaich e fo na rìghrean mòra Khmer, gu sònraichte Suryavarnam, a thog Angkor Wat 1113-1150, agus Jayavarman VII (baile Angkor Thom, teampaill Bayon agus Ta Prohm, mu 1200).  Às an dèidh-san chrìon baile agus rìoghrachas nan Khmer thar nan linntean, agus ann an 1431 chreach nàimhdean am baile.

Ta Promh

Ach dè tha ri fhaicinn san latha an-diùgh? Chan eil ach tobhtaichean air am fàgail den mhòr-chuid de na teampaill, ach tha cuid ann fhathast a tha fìor dhrùidhteach – nam meud, nam bòidhchead agus nan staid glèidhteachais. Dh’atharraich an creideamh-stàite bho Hindu gu Budastach thairis air ùine, agus chithear lorgan den dà dhiubh san ailtireachd agus san sgeadachadh.  Thadhail mi air na trì teampaill as ainmeile, còmhla ri neach-iùil Cambodianach fiosrachail.

Angkor Wat

‘S e Angkor Wat an teampall as mòtha air an t-saoghal, àrd is eireachdail le staing fharsaing agus ballachan làidir ceithir-thimcheall air. Tha Bayon, ann am meadhan baile ballach Angkor Thom, aig crìdhe meaga-baile Angkor, ann an stòidhle eile, le aghaidhean fuamhaireil Bhuddha air gach uachdar a’ coimhead a-mach air an diungail. Agus ‘s e Ta Promh, aithnichte tro fhilmichean mar Indiana Jones agus Tomb Raider, am fear as neònaiche. Leis na freumhan silteach snàgaireach a’ fàs thairis air togalaichean is dorsan, tha thu a’ faireachdainn gu bheil an diungail a’ toirt an teampall air ais.

Angkor Wat

Ach a-nis leigidh mi leis na dealbhan bruidhinn leotha fhèin, agus tha mi ‘n dòchas gum bi iad gur brosnachadh a dhol ann sibh fhèin, ma bhios cothrom idir agaibh!

The Angkor Temples of Cambodia

AngkorWat

I was lucky enough to have the chance to spend a holiday in SE Asia in January. My brother lives in Kuala Lumpur, Malaysia, and that’s where I was based, but I also travelled to Cambodia, specifically to see the Angkor temples. I had always wanted to see them – they’re on my bucket list, along with Machu Picchu and the Pyramids, but I never expected to actually get there. My brother set it all up. And I wasn’t disappointed.

Bayon

I hadn’t known before that Angkor was an incredibly large city in the Middle Ages, from about 900 to 1500, and the capital of the Khmer kingdom. It’s said that at the height of its development it was as big as Paris is today, with an advanced infrastructure, especially regarding irrigation and drainage – essential in a country which goes from monsoons to drought every year. There were scores of important temples there, and everything else a city needed. It flourished under the great Khmer kings, particularly Suryavarnam, who built Angkor Wat 1113 -1150, and Jayavarnam VII (the town of Angkor Prohm, the temples of Bayon and Ta Promh, ca. 1200). After them the city and the Khmer dynasty declined over the centuries, and in 1431 the city was destroyed by enemies.

Ta Promh

But what is there to see nowadays?  There are only ruins of most of the temples, but some have survived which are truly impressive – in their size, their beauty and their state of preservation.  The state religion had gradually changed from Hindu to Buddhist over the centuries, and we see traces of both in the architecture and decoration.  I visited three of the most famous temples, with a knowledgeable Cambodian guide.

Bayon

Angkor Wat is the biggest temple in the world, high and handsome with its broad moat and strong walls all around. The Bayon temple, in the fortified town-centre of Angkor Thom, the heart of the Angkor mega-city, is in a different style, with gigantic Buddha faces gazing out into the jungle from every surface. And Ta Promh, famous from films like Indiana Jones and Tomb Raider, is the most curious. With the flowing, reptilian roots growing over buildings and doorways, you feel that the jungle is taking it back.

Ta Promh

But now I’ll let the pictures speak for themselves, and I hope that they will encourage you to go there yourselves, if you ever get the chance!

Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off on 2019 am Màrt: Teampaill Angkor / Mar. Angkor Temples

A’ toirt inbhe do dh’Astùrais | Xuan Porta

Cead Creative CommonsBidh taghadh sgìreil ann an Astùrias air 29 den Chèitean, 2019, agus tha teans gum faigh luchd-taic a’ chànain Astùrais mòr-chuid san riaghaltas sgìreil sin. Ma thachras sin, tha teans gum faigh Astùrais inbhe oifigeil mu dheireadh thall. Tha Xuan Porta, neach-iomairt Astùrais, ag aithris dhuinn.

Tha Asturianu, no Astùrais, am measg nan cànanan Eòrpach a tha fo chunnart. Ged-tà, fhuaireadh luchd-iomairt a’ chànain togail às ùr agus teans ann gun tèid dìon oifigeil a chur oirre mu dheireadh thall. Anns an ath theirm, tha dùil ri tagradh gus gabhail ri reachdas ùr a bheireadh inbhe oifigeil dhan chànan. Ged nach e seo a’ chiad uair a dh’fheuchadh ri seo – cha deach le tagradh an-uiridh – tha dòchas gum faighear mòr-chuid de riochdairean a tha taiceil dhan chànan anns an ath thaghadh do riaghaltas na sgìre neo-eisimealachd Astùraich (Estatuto d’Autonomia Asturias), airson a’ chiad uair a-riamh. Le atharrachadh ann an seasamh nan Sòisealach thar nam bliadhnaichean, tha cothrom gun gabhar ris an reachdas seo. ’S e a bhiodh ann ach a’ chiad uair a rachadh cumhachdan a thoirt dhan chànan Astùrais anns na 40 bliadhna mu dheireadh.

Chan e obair fhurasta a th’ ann an ath-bheothachadh cànain. Feumaidh e toil, ùine agus oidhirp. Ach an dèidh cunbhalachadh a’ chànain, fosgladh sgoiltean, fàs litreachais agus nam meadhanan, agus le taic dhan chànan a’ dol am meud, ’s e inbhe oifigeil agus co-ionnanachd laghail anns an sgìre Astùranach an ath cheum.

Chan eil ann ach leigeil le luchd-labhairt a’ chànain Astùrais a chleachdadh mar a thogras iad. Leis mar a chaidh an cànan iomallachadh thar ùine – gu sònraichte aig àm na deachdaireachd, chan eil e cho furasta air an latha an-diugh a bhith a’ seasamh a’ chànain mar mheadhan-conaltraidh anns gach suidheachadh.

Ach a-nise, tha barrachd dòchais ann an crannchur a’ chànain aosmhoir againn. Chan eil ach aon cheum a bharrachd gus an tèid Artagail 3 den Bhun-reachd Spàinnteach a choileanadh; aon cheum a bharrachd gus nach eil sgaradh eadar daoine a rèir a’ chànain a bhruidhneas iad, nan sgìre fhèin. Bidh e na cheum air adhart do luchd-labhairt Astùrais, ach bidh e na cheum air adhart do shluagh na sgìre gu lèir.

’S e àbhaisteachadh agus faicsinneachd a’ chànain – air taobh a-staigh agus a-muigh air sgìre Astùrach – a tha a dhìth. Sin agad rud a th’ aig na sgìrean eile len cànanan fhèin.

 

Bho chionn 23 bliadhna, chaidh Foirgheall Uile-choitcheann nan Còirichean Cànain aontachadh, agus cunntas artagailean a-mach air cànan sluagh na sgìre fhèin:

12.1: San raon phoblach, tha còir aig gach neach air tachartasan a thoirt gu buil nan cànan fhèin, mas e sin cànan na sgìre sam bheil iad a’ còmhnaidh.

15.1: Tha còir aig gach coimhearsnachd chànanach air inbhe oifigeil dhan chànan aca, na sgìre fhèin.

16: Tha còir aig gach neach ann an coimhearsnachd chànanach air tighinn beò na chànan fhèin, le seirbheisean nan ùghdarrasan poblach agus roinnean riaghaltasan meadhanach, sgìreil, ionadail agus eadar-nàiseanta fhaighinn ann an cànan na sgìre dham buineadh e.

19: Tha aig Pàrlamaid/Seanadh nan Riochdairean air cànan eachdraidheil na sgìre a riochdaicheas iad a thoirt os làimh mar chànan oifigeil.

29.1: Tha còir aig gach neach air foghlam fhaighinn tro chànan na sgìre dham buineadh e.

Aon uair eile, bithear ag iarraidh air an dùthaich gabhail ris a’ ghealltanas a rinn iad a thaobh Astùrais. Tha an t-àm ann.

Air a sgrìobhadh ann an Spàinntis an tòiseach le Xuan Porta, agus air eadar-theangachadh gu Gàidhlig (gu luath!) le Liam Alastair Crouse.


An Spàinntis Thùsail

Empoderamiento de la llingua asturiana

Xuan Porta

 

Entre el panorama europeo de lenguas amenazadas de extinción se encuentra la llingua asturiana o asturianu. Aunque todavía tiene una nueva posibilidad de sobrevivir y normalizarse. Se trata de conseguir su oficialidad en la próxima legislatura, que podría ser la primera con mayoría de diputados  favorables a ello. El año pasado se intentó abrir la reforma del Estatutu d’Autonomía con ese objetivo. No se logró. Pero con el cambio generacional y de postura de los socialistas, será posible no solo la apertura sino la aprobación de esta ley. Ello si sigue la tendencia electoral histórica en nuestra democracia. Sería la primera lengua empoderada durante los 40 años de la actual democracia.

Recuperar un idioma no es tarea fácil. Se necesita voluntad, tiempo y esfuerzo. Con la normativización lograda, la escolarización comenzada, la abundante literatura, la penetración en los medios y los apoyos creciendo, lo lógico sería lograr la igualdad legal con el castellano en el ámbito asturiano.

Ello no representa más que dar la libertad a los hablantes para expresarse en la forma que deseen.

La marginación de una lengua a lo largo del tiempo y con mayor fuerza durante la dictadura no pone fácil restituir su valor como elemento de comunicación en todas las instancias y a todos los niveles sociales.

Ahora se ve más que nunca la luz al final del túnel de la discriminación que sufrió nuestra lengua milenaria. Un paso más y se cumplirá el artículo 3 de la Constitución. Un paso más y desaparecerá la diferenciación entre ciudadanos por razón de su habla. No solo será un derecho para los asturfalantes sino un avance cultural para todos los ciudadanos de Asturies.

Simplemente se desea la normalidad y su visibilidad dentro y fuera del territorio asturiano.

Lo que es cotiano en  el resto de comunidades con lengua propia.

 

Hace 23 años de la Declaración Universal de los Derechos Lingüísticos y algunos hacen referencia a las relaciones de las personas en la lengua propia de su territorio:

12.1 En el ámbito público, todo el mundo tiene derecho a desarrollar todas las actividades en su lengua, si es lengua propia del territorio donde reside.
15.1 Toda comunidad lingüística tiene el derecho a que su lengua sea utilizada como oficial dentro de su territorio.
16 Todo miembro de una comunidad lingüística tiene el derecho de relacionarse y ser atendido en su lengua por los servicios de los poderes públicos o de las divisiones administrativas centrales, territoriales, locales y supraterritoriales a las cuales pertenece el territorio de donde es propia la lengua.
19.1 Las Asambleas de representantes deben adoptar como oficiales la lengua o las lenguas históricamente habladas en el territorio que representan.
29.1 Toda persona tiene derecho a recibir la enseñanza en la lengua propia del territorio donde reside.

La oficialidad llama otra vez a las puertas del país. Que tenga al fin un lugar adecuado entre nosotros. Ahora es el momento.

Share

Posted in asturian, asturian language, asturias, Cànain, Cànan & Cultar, dànamag, Gaelic, Gàidhlig, Naidheachdan & Poileataigs | Comments Off on A’ toirt inbhe do dh’Astùrais | Xuan Porta