Ceisteachan-ciùil | Rhona

1974_Joni_Mitchell
A’ chiad alt ann an sreath de phiosan-ciùil againn – bidh sinn a’ cur ceist air caractaran mòra ann an saoghal na Gàidhlig mu chòig òrain a tha cudromach dhaibh. Cò as fheàrr airson tòiseach-toiseachadih ge-tà ach ar Rhona fhèin?

1. ’S e a’ chiad òran air a bheil cuimhne agam…
An t-òran tradaiseanta, Jock O Hazeldean. Tha cuimhne agam air mo sheanmhair agus a piuthar ga sheinn nuair a bha mi òg. Chaidh an t-òran fhoillseachadh le Francis Child sa chruinneachadh aige de dh’òrain thradaiseanta o Alba ’s Sasann ann an 1860. Eu-coltach ris a’ mhòr chuid de na Child Ballads, chan ann mu dheidhinn murt a tha an t-òran seo. Tha fiù ’s happy ending ann!

2. ’S e an t-òran a chuireas samhradh nam chuimhne…
California le Joni Mitchell. Cluinnidh tu an samhradh tro iomadh òrain Joni Mitchell – Chelsea Morning, Carey, You Turn Me On I’m a Radio, I Don’t Know Where I Stand – ach ’s e California am fear as fheàrr leam. Tha i a’ seinn mun a bhith a’ dol dhachaigh, agus sin a’ toirt orm smaoineachadh mun a bhith a’ dol dhachaigh as t-samhradh, nuair a bha mi nam oileanach, a Chalifornia na h-Alba – Earra-Ghàidheal.

3. ’S e an t-òran a bheir orm smaoineachadh air gaol agus gràdh…
Seo a’ cheist as doirbhe, oir cha mhòr nach eil a h-uile òran a’ toirt ort smaoineachadh air gaol agus gràdh ann an dòigh air choireigin. O chionn ghoirid, dh’èist mi ri Aretha Franklin a’ gabhail (You Make Me Feel Like) A Natural Woman aig na Kennedy Honors, nuair a bha Carole King, a sgrìobh an t-òran, a’ faighinn duais. Tha Aretha 74 bliadhna de dh’aois agus a ghuth cho math ’s a bha e a-riamh.

4. ’S e an t-òran a sheinneas mi aig Karaoke/Cèilidh…
Cha do rinn mi karaoke a-riamh (fhathast) ach rinn mi open mic beagan bliadhnaichean air ais agus ’s e “This Old Heart of Mine” leis na h-Isley Brothers a ghabh mi. ‘S e òran gu math simplidh a th’ ann (gu h-àraidh nuair a chluicheas mise e) agus ged a tha na faclan ag innse mu shuidheachadh caran brònach tha rudeigin dògheil, tlachdmhor ma dheidhinn.


5. ’S e an t-òran a chuireas ann an deagh shunnd mi…

Iceblink Luck le Cocteau Twins. Chan eil mi buileach a’ tuigsinn carson – chan eil mi idir cinnteach na tha tiotal an òrain a’ ciallachadh, no cò ma dheidhinn a tha Liz Fraser a’ seinn – ach ’s ma dh’fhaoidte gur e sin an t-adhbhar gu bheil mi fhathast (ged a tha mi air èisteachd ris iomadh turais) cho dèidheil air.

– Rhona @ansgathan

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànan & Cultar, Ceòl | Comments Off on Ceisteachan-ciùil | Rhona

Citylinking – smart thinking! Turas gu stèisean Inbhir Gàraidh 1 #Gàidhlig

Nuair a tha mi a’ dol air tursan gu rathaidean-iarainn glèidhte, bidh mi daonnan a’ dol ann air còmhdhal phoblach. Tha mi ag iarraidh a bhith uaine agus is fhèarr leam cothrom a bhith agam leughadh fhad’s a tha mi a’ siubhal ann, gu h-àraid nuair a tha an t-slige fada. 
A bharrachd air seo, Tha mi a’ fàs aosda (tha m 42 a-nis) agus ma shuidheas mi sìos ann an àite blàth airson barrachd is leth-uair a thìde, tha a h-uile teansa ann gun tuit mi nam chadal, rud nach eil cho math mas e is gu bheil thu a’ dràibheadh!

Chan eil e daonnan furasta a dhol gu rathaidean-iarainn prìobhaideach air còmhdhail phoblach, ge-tà. Gu tric, tha na h-àiteachan doirbh a ruighinn gun chàr. Gu tric, cuideachd, chan eil na rathaidean-iarainn glèidhte fosgailte ach air an Dòmhnaich – an latha as miosa den t-seachdain airson còmhdhail phoblach no airson càr fhaiginn air mhall. 

Airson a dhol gu Inbhir Gàradh airson latha-fosgailte aig rathad-iarainn Inbhir Gàradh is Cille Chuimein air 7 Lùnastal 2016, bha agam ri tòrr mòr planadh is rannsachadh is smaoineachadh a dhèanamh. 


Aig a’ cheann thall, cho-dhùinn mi gum bu chòir dhomh am bus fhaighinn gu Inbhir Garadh. Tha bus ann eadar Glaschu is Inbhir Gàradh (bus an Eilean Sgitheanaich) a tha a’ fàgail Glaschu aig 06:50 agus a’ ruighinn Inbhir Gàradh aig 10:54. 

Tha mi gu math eòlach air an rathad is am bus seo oir chleachd mi gu tric e nuair a bha mi nam oileanach aig Sabhal Mòr Ostaig bho chionn 20 bliadhna.


Airson a dhol dhachaidh, cho-dhuin mi gun robh mi a’ dol a choiseachd gu Drochaid an Aonchain taobh Slighe a’ Ghlinne Mhòir gus an trèana a ghlacadh air ais a Ghlaschu.

San dòigh seo, chì mi na seallaidhean sgoinneil an dà chuid bhon rathad-iarainn agus bhon A82 agus bidh cuairt 13 mìle agam air chois cuideachd.

Tha eachdraidh uamhasach inntinneach aig Rathad-Iarainn Inbhir Garadh is Cille Chuimein, loidhne a dh’ fhàg loidhne na Gàidhealtachd an Iar aig Drochaid an Aonachain agus a chaidh gu tuath tron Ghleann Mhòr gu Inbhir Garadh is Cille Chuimein. 

Tha mi air pìos a sgrìobhadh mu dheidhinn san Albannach. 

Cha do mhair seirbheisean rèile ro fhada – dìreach bho 1903 gu 1933 airson luchd-siubhail, agus dhùin an loidhne uile gu lèir ann an 1947 – bliadhnaichean mus robh sgeul air Beeching (Tuiteam gun Èirigh air agus Leac air a Bheul). Tha tòrr de làrach na loidhne fhathast ann agus tha tòrr ri fhaicinn dhìth bhon A82.

Tha aisiridh na loidhne a-nis air tòiseachadh agus buidheann a-nis ag ath-thogail pàirt den loidhne ann an Stèisean Inbhir Garadh. Gur math a thèid leotha!

Alasdair


Posted in a' Ghàidhealtachd, Fort Augustus, Inbhir Garadh, Invergarry, railways, rathaidean-iarainn, rathaidean-iarainn dùinte, Rathaidean-iarainn glèidhte, trèanaichean | Comments Off on Citylinking – smart thinking! Turas gu stèisean Inbhir Gàraidh 1 #Gàidhlig

2016 an t-Ògmhios: Am Brusach 700 / June: The Bruce 700

Am Brusach 700

Allt a' Bhonnaich, Obair-ghrèis Mhòr na h-Alba

Allt a’ Bhonnaich, Obair-ghrèis Mhòr na h-Alba

Anns an Ògmhios gach bliadhna thèid Blàr Allt a’ Bhonnaich a chomharrachadh, blàr le buil na bu bhuannachdaile do dh’Alba na Blàr Chùl Lodair a thachair 450 bliadhna as a dhèidh. Tha a‘ bhliadhna 1314 loisgte san DNA gach Albannaich, mar shamhla de shaorsa as dèidh nam bliadhnaichean fada de dh’ainneart fo na rìghrean Shasainn. Nach iomadh tilleadh, pearsanta agus poiliteagach, chaidh aig Raibeart Brus air an obair a thòisich Uilleam Uallas a chrìochnachadh. Fhuair e buaidh an aghaidh airm Shassanaich a bha mòran na bu mhotha, le cath-innleachd ghlic,  m.e. roghainn làraich, slochdan falaichte, schiltrons, le comas ceannardais, agus le saighdearan Albannach dìleas, a’ sabaid airson an saorsa.

‘S e ceann-bliadhna sònraichte a bha ann an 2014 agus chaidh a’ bhuaidh a chomharrachadh ann an dòighean eadar-dhealaichte air feadh na h-Alba.  Bha aon tachartas ann far an lùiginn a bhith ann, cuirm-ciùil air leth ann an Sruighlea, faisg air Allt a’ Bhonnaich, Am Brusach 700. ‘S ann aig Ailean Dòmhnullach, sàr-phìobaire às an teaghlach-pìobaire ainmeil à Gleann Uige, a bha am bun-smaoineas. Bha e airson na seann tradiseanan pìoba, ciùil is bàrdachd a chleachdadh gus dealbh bheothail den bhlàr agus de na làithean roimhe agus as a dhèidh a chruathachadh. Gus na pàirtean eadar-dhealaichte  (caismeachdean, brosnachadh, caoineadh amsaa) a cheangal agus crùth aonaichte is urramaichte a thoirt dhaibh, cho-obraich e còmhla ri Niall MacIain, sgrìobhaiche-ciùil Albannach aithnichte, a chleachd orcastra bheag ri taobh sheinneadairean agus luchd-ciùil tradiseanta le pìoban, fìdhlean, fideagan, clàrsaich, agus drumaichean. Agus thàinig obair air leth às, cuirm-chiùil chruinnte, tharraingeach.

Bruce (by Ad Meskens *)

Am Brusach (by Ad Meskens *)

Cha deach a chluich ach dà thuras, ann an Sruighlea san Ògmhios 2014 agus aig Celtic Connections ann an Glaschu ann an 2015 – iomairt uabhasach doirbh, leis na h-uiread de luchd-ciùil a bha air an ùrlar (nam measg còmhlan-pìoba òigridh à Sruighlea) agus na duilgheadasan a bh’ ann na sàr-sheinneadairean mar Ghriogair Labhraidh, Caitlin NicAonghais, Rod Paterson agus Ailean fhèin a thoirt còmhla. Chaidh a’ chuirm aig Celtic Connections a chlàradh, agus anns a’ Ghiblean am bliadhna nochd an CD, mu dheireadh thall. Ach rud a thug fìor thoileachas dhomh, air nach robh dùil agam idir, ‘s ann gun deach cuirm eile a chur air dòigh sa Ghearmailt, agus b’ urrainn dhomh a bhith ann!

‘S ann ann an Hofheim am Taunus, faisg air Frankfurt, a bha an tachartas, am baile far a bheil an aon Sgoil-Phìoba Albannach anns an Roinn Eòrpa mhòr-thìreach. ‘S e Thomas Zöller, ceannard den sgoil agus co-obraiche fad-ùineach  Ailein Dòmhullaich, a chuir a’ chuirm-chiùil air dòigh – pròiseact doirbh agus daor. Ach b’ fhiach e an t-saothair! Oidhche mhòr leis na h-aon sàr-sheinneadairean agus luchd-ciùil Albannach, fiù ‘s cuid den chòmlan-pìoba òigridh à Srùighlea, ach le orcastra ionadail à Hofheim, Thomas fhèin air a‘ phìob còmhla ri Ailean, agus sgoilearan-pìoba aigesan a‘ cluich cuideachd. Iomairt le fìor spioraid càirdeis, agus an talla loma-làn.

P1240553Bha a h-uile rud tarraingeach, a’ gluasad eadar innealan-ciùil agus guth, pìoban agus orcastra, pìosan luath agus slaodach, brònach agus aoibhneach. Gabh Caitlin NicAonghais an Caoineadh, agus Rod Paterson Scots Wha Hae, agus bha na pìoban uile gu lèir drùidhteach. Tha e doirbh na pàirtean as fheàrr leam ainmeachadh, ach tha dà phìos ann a tha nam cheann fhathast. An toiseach am Brosnachadh, air a sheinn le Griogair Labhraidh –  bàrdachd tradiseanta chumhachdach a’ brosnachadh nan saighdearan – “A chlanna Gàidheil na h-Albann air allaban ‘nis falbh leam gu buaidh no gu bàs gu bàs”. Agus an t-òran mu dheireadh, Saorsa, air a ghabhail le Ailean Dòmhnullach agus an sgioba-cluiche gu lèir – na bhrosnachadh agus na shubhachas aig an aon àm, laoidh shimplidh is làidir a thogas am meanmna. “O thèid mi fhìn le mo dheòin, Thèid agus gun tèid mi le mo dheòin. O thigibh le chèile le bhur deòin, Nì sinn ar dìcheall gu ceann.“

Faodaidh mi an CD a mholadh gu mòr ma bhios uibh agaibh ann an ciùil Albannach, no ann am Brus, no anns a’ Bhlàr.

http://www.musicinscotland.com/acatalog/The-Bruce-700.html

Tha pàirtean den chuirmean-ciùil rim faighinn air YouTube (lorg The Bruce 700) agus Facebook – ceanglaichean aig an deireadh.

Fiosrachadh sa Bheurla an seo: http://www.pipefest.com/event-news/the-bruce-700-composed-by-allan-macdonald/

*************************************************************************

The Bruce 700

Bruce (by Ad Meskens*)

Bruce (by Ad Meskens*)

In June each year the battle of Bannockburn is celebrated, a battle with a more favourable outcome for Scotland than Culloden 450 years later. The year 1314 is etched into the DNA of every Scot, as a symbol of freedom after the long years of oppression under the English kings. After many setbacks, personal and political, Robert the Bruce managed to finish the work William Wallace has started. He was victorious against a much more numerous English army through clever military strategy, such as choice of battleground, hidden pits and the use of schiltrons, though his leadership skills, and with the loyal Scottish soldiers fighting for their freedom.

2014 was a special anniversary and it was marked by various events throughout Scotland. There was one event I would have loved to be at, a brilliant concert in Stirling, near Bannockburn, called The Bruce 700.  This was the brainchild of Allan Macdonald, master-piper from the famous piping family of Glenuig. He wanted to use the classical traditions of piping, music and poetry to create a vivid picture of the battle and the days before and after. To bind the different elements together (marches, calls to arms, laments etc) and to give the whole a unified, dignified frame, he collaborated with the renowned Scottish composer Neil Johnstone, who used a small orchestra alongside traditional singers and musicians on pipes, fiddles, whistles, harps and drums. And it turned into an outstanding piece of work, a rounded and gripping concert experience.

Bannockburn, Scotichronicon c.1440 **

Bannockburn, Scotichronicon c.1440 **

It was only performed twice, in Stirling in June 2014, and at Celtic Connections in Glasgow in 2015 – a challenging project, with so many people on stage (including a youth pipe band from Stirling) and the difficulties of coordinating the schedules of some of the best Scottish singers – Griogair Labhraidh, Kathleen MacInnes, Rod Paterson and Allan Macdonald himself. The Celtic Connections performance was recorded, and in April this year the CD came out, at long last. But the thing that really delighted me, that I hadn’t expected, is that it was to be performed live once again, in Germany, and that I could be there!

The event was in Hofheim am Taunus, near Frankfurt, home of the only Scottish Piping School in mainland Europe. It’s Thomas Zöller, head of the school and long-term collaborator of Allan Macdonald’s, who organised it – a tricky and expensive enterprise. But it was worth it. It was a great night, with the same stellar Scottish soloists and musicians, even some of the youg pipe band form Stirling, but with a local orchestra from Hofheim, Thomas himself on pipes alongside Allan, and some of his own students playing too. There was a real spirit of friendship on stage, and the hall was packed to bursting.

Bruce addressing the troops, E.B. Leighton 1909**

Bruce addressing the troops, E.B. Leighton 1909**

The whole thing was fascinating, moving between instrumentals and voice, fast and slow pieces, sad and joyful ones. Kathleen MacInnes sang the Caoineadh (Keening) and Lament, and Rod Paterson a moving Scots Wha Hae, and the pipes were impressive altogether. It’s hard to name favourites parts, but two pieces have stayed in my head ever since. First the Brosnachadh (Incitement to Battle), sung by Griogair Labhraidh – a powerful traditional poetic song to encourage the soldiers – “wandering children of the Gael, go with me now to victory or death!”  And the last song, Saorsa (Freedom), sung by Allan Macdonald and the whole cast – inspiration and celebration at the same time, a simple but powerful anthem that lifts the spirits. “Oh I will go, by my will…come together with your will, we will reach our goal by our own efforts.”

I can heartily recommend the CD if you are at all interested in Scottish music, the Bruce, or in the battle itself.

http://www.musicinscotland.com/acatalog/The-Bruce-700.html

You can hear parts of the concerts on YouTube (look for The Bruce 700) or Facebook – here are some links:

https://www.facebook.com/neil.johnstone.9/videos/1095905050468126/

https://www.facebook.com/neil.johnstone.9/videos/1065508630174435/

https://www.facebook.com/neil.johnstone.9/videos/1068480819877216/

https://youtu.be/tMq9SRKtun4

https://youtu.be/9vWWwWG-9Z4

https://youtu.be/UljaZyvo1C4

https://youtu.be/Hr9D86Ig4sg

And more details about the work here: http://www.pipefest.com/event-news/the-bruce-700-composed-by-allan-macdonald/

P1240554

*copyright Ad Meskens, Wikimedia Commons, with thanks. Mòran taing!

**  Public domain works of art (via Wikipedia)

 

 

Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off on 2016 an t-Ògmhios: Am Brusach 700 / June: The Bruce 700

Deàrrsadh-grèine air Lìte | Ball-coise

gordon is athair

Hibs agus Cupa na h-Alba – Sgeul 114 Bliadhna air tighinn gu crìch – Gòrdan MacCoinnich a’ beachdachadh air deàrrsadh-grèine air Lìte.

Uill, tha mi cha mhòr air ais air talamh a-nis as-dèidh deireadh sheachdain iongantach. Mas e nach eil fhios agad dè thachair Disathairne is cinnteach nach eil thu a’ fuireach air an t-Saoghal againn!

Chaidh mi fhìn is m’ athair dha Hampden Disathairne. ’S e an treasamh turas tha sinn air a bhith ann airson an sgioba againn fhaicinn ann an cuairt dheireanach Cupa na h-Alba sna coig bliadhna a chaidh seachad.

Ann an 2012 agus 2013 chaill sinn gu dubh an aghaidh Hearts agus Celtic. Ach le Hibs – tha fhios aig cha mhòr a h-uile neach-taic ball-coise ann an Alba an eachdraidh a tha an lùib a’ chupa seo. Ged tha Hibs air a bhith soirbheachail san fharpais seo gu ìre – a’ faighinn dha deich finals – gach turas a tha sinn air a’ chuairt dheireannach a ruighinn chan eil Hibs air a bhith comasach an cupa fhèin a ghlèidheadh. Tha seo air a bhith fìor airson 114 bliadhna. ‘S e ‘hoodoo’ a bh’ ann. Bha Hibs mallaichte a rèir cuid.

Bha m’ athair ann nuair a chluich Hibs an aghaidh Rangers san cuairt deireanach an turas mu dheireadh ann an 1979 – as dèidh dà ghèam co-ionnann, bhuannaich Rangers an treasamh fear – cha robh uine a bharrachd air 90 min sna làithean ad!

rangers ticket

Leis an eachdraidh seo, ged a bha sgioba tòrr nas treasa againn am bliadhan, cha robh mòran duil gum b’ urrainn dhuinn a chùis a dhèanamh an turas seo nas motha.

Ach mar a tha fhios agaibh (mura a bheil sibh air a bhith fuireach fo chloich) mu dheireadh thall bhuannaich Hibs! Agus abair thusa nach do phàrtaidh sinn. Tha fhìos nach robh na h-uile modhail agus ’s truagh sin ach ag inns’ na fìrinne bha sinne san East Stand agus chan fhaca sinn ainneart sam bith.

As deidh a’ ghèama sgaoil teaghlach Hibernian air falbh bho Hampden air feadh na h-Alba agus an t-Saoghail ach an ath latha chruinnich 100,000 air sraidean Dhùn Èideann son an coileanas a chòmharrachadh. Cha d’ fhuair mi fhèin ach chòmhraich mi fhèin e ann an dòigh eile – dòigh ’s dòcha caran mì-àbhaisteach (chì sibh gu ìosal).

Uill, rinn Hibs a’ chùis air a’ chupa mu dheireadh thall. An ath sheusan bidh sinn a’ cluich ann an Cupa Europa agus cha b’ urrain dha muinntir Hibs a bhith nas toilichte. Cha b’ e ‘Cailis puinnsenta’ a mar thuirt aon de sgìobhadairean Dàna trì bliadhna air ais agus tha mi fhathast a’ fèitheamh airson leisgeul bhuaithesan – ach leis gun do bhuannaich Hibs a’ chupa cha chuir dad sam bith sìos mi!

hibs feur

– Gòrdan MacCoinnich

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in ball-coise, Spòrs | Comments Off on Deàrrsadh-grèine air Lìte | Ball-coise

Plasma

ath-inntrigeadh2
An seachdain seo, tha Institiud na Fiosaigs, Buidheann na Fiosaigs Plasma an seo aig Sabhal Mòr Ostaig, a’ cumail na co-labhairt bliadhnail aca, agus shaoil mi, mar chomharra air an tachartas, gun gabhainn an cothrom sgrìobhadh rud beag mu dheidhinn fiosaigs plasma, oir, tha plasma na chuspair ann an ACDD — tha dagaichean plasma gan cleachdadh le Raithdead agus le Sadb — ach ged a tha plasma na stait stutha as cumanta ann an nàdar, chan eil fios aig mòran daoine gu bheil an ceathramh stait fhiosaigeach seo idir ann.

Is cinnteach nach eil daoine nas eòlaich air plasma mar stait stutha air sàilleabh ’s nach eil e cumanta idir air uachdar na Talmhainn. Shìos an seo, aig na teothadan a bhios gnàthasach air an Talamh, is àbhaist dhuinn tachairt ris na trì staitean stutha as aithne dhuinn uile: gas, lionn, agus cruad (no teann-stuth mar a th’ aig Stòrlann air). Ged nach eil na trì staitean seo rim faicinn anns gach stuth a chithear air an Talamh, tha iad rim faicinn anns a’ mhoileciuil as cudromaich do bheatha: H2O. Tha sinn uile eòlach air uisge, deigh agus smùid (H2O mar ghas a’ fionnarachadh air ais gu lionn san adhar).

Ach ma tha sinn ag iarraidh plasma fhaicinn, feumaidh sinn a lorg ann an suidheachaidhean nas mì-àbhaisteach, aig teothadan àrda no le sruth dealain a’ ruith troimhe, no an dà rud ri chèile. Da-rìribh, tha plasma na stait stutha as cumanta san domhainn mhòir mar an stait stutha a gheibhear ann an rionnagan mar eisimpleir, ach air an Talamh, chithear plasma a-mhàin ann an corra shuidheachadh àraid, mar eisipleir, ann an dealanach no ann an sanasan nìon.

Tha fiosaigs plasma gu sònraichte cudromach gu saidheantairean rocaid air sàilleabh ’s gum fulaing longan-fànais buaidh phlasma craicte teth ann an ath-inntrigeadh dhan àile. Nuair a bhuaileas rudeigin ris an àile agus e a’ dol aig astar, dreag no long-fhànais can, thèid a theothachadh le suathadh an àile gu teothadan cho teth ri uachdar rionnaig. Ruigeadh an spàl-fànais,  mar eisimpleir, teothad mu 1900 K (mu 1,600 C) aig ath-inntrigeadh, agus ruigeadh an capsail Apollo 11 teothad mu 3000 K (mu 2,700 C) aig ath-inntrigeadh. Agus ’s e sin ath-inntrigeadh fo smachd. Le ath-inntrigeadh peilearach (neo ballistic reentry), ath-inntrigeadh nas luaithe agus gun smachd, ath-inntrigeadh dreag mar eisimpleir, ruigte teothad fada na b’ àirde na sin.

Anns na teothadan seo, thèid na h-eileagtronan a shaoradh bho na h-atoman anns a’ ghas, a’ cruthachadh plasma a dh’fhaodadh a bhith cho teth ri uachdar na grèine. Gus tighinn tron inntrigeadh gu sàbhailte, feumaidh uachdar na luinge-fànais a bhith air a dhìon gus seasamh ri teothad a’ phlasma sin, rud nach eil idir soirbh. Gu dearbh, chainte gu bheil e a cheart cho doirbh, gu teicnigeach, long-fhànais fhaighinn air ais gu uachdar na Talmhainn gu sàbhailte ’s a bha e a cur suas ann an cuairt mun phlanaid anns a’ chiad dol-a-mach.

ath-inntrigeadh1

Bha mi a-riamh airson barrachd a chur suas air a’ bhlog seo a-mach air saidheans ACDD. Bha mi a’ feuchainn ri ACDD a’ sgrìobhadh ann an nòs ‘cruaidh’, anns an t-seagh gun robh mi a’ feuchainn ri laghan fiosaics agus bitheòlais a’ leantainn gu reusanta dlùth fhad ‘s a bha mi a’ cur na sgeulachd ri chèile. Mar sin, rinn mi mòran rannsachaidh air an saidheans air cùl na sgeulachd, agus anns a’ bhlog, bu mhath leam an cothrom a ghabhail bruidhinn mu dheidhinn an t-saidheans seo ann am barrachd doimhneachd. Tha mi an dòchas gun robh seo inntinneach. Leig fios dhomh!

(lanntair plasma: Luc Viatour, CC 3.0; dealbh de Orion air ath-inntrigeadh, NASA)

Posted in fànas | Comments Off on Plasma

O Diego!

 

Tha na h-Euros ann a dh’aithghearr – cha bhi Alba ann ach cha bhi Mgr Costa ann nas motha – Eòghan a’ toirt sùil air sgeulachd bhrònach Dhiego.

Diego Costa - 01.jpg
Le Carlos Delgado, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=28393829

“am fear a chuireas chùl ri chuideachd, cha d’fhiach e” – Bruce Springsteen, Highway Patrolman

Le seann ghaoid Uladh a’ tilleadh aig astar gu Prìomh Lìog na h-Alba leis an onghail is nonsaireachd cho searbh is cho gòrach is cho faoin sa bha e riamh agus Alba ag ionndrainn na h-Euros anns an Fhraing ged a bhios an dà sgioba Èireannach, na Sasannaich agus na Cuimrich ann, faodaidh sinn comhfhurtachd a thoirt à cruaidh-chàs chuideigin eile.

Cò an truaghan a tha seo a bhios a’ fulang cho dona ri Feachd nam Breacan? Is e Diego Costa, fear a chuir a chùl ris an dùthaich san d’ fhuair e àrach, Brasil, airson na Spàinne, ach nach do lorg ionmhas air taobh thall a’ chuain.

Ged a bhios feadhainn caran cruaidh air an leithid de dh’Aodhan Mag Ceádaigh airson cluich do dhùthaich dhiofraichte,  bha ceanglaichean-fala làidir aige fhèin agus aig a h-uile fear a dh’fhuiling an càineadh “Plastic Paddy” ri Èirinn, cha robh riamh ceangal aig Costa ach tro spòran.

Leis gun robh e ag obair san Spàinn fad seachd bliadhnaichean a’ cluich do Atletico Madrid, fhuair e Saoranachd na Spainne ann an 2013. Ged a bha e air cluich dà ghèam càirdeil còmhla ris an t-Seleção, thàinig e gu co-dhùnadh gum b’ fheàrr leis a chluich do La Roja mar a tha ceadaichte fo Riaghailtean FIFA. Bha coidse Bhrasil, am fear stolda, Luis Felipe Scolari geur na chàineadh “Tha e a’ cur chùl ri bruadar na milleanan, a bhith a’ riochdachadh sgioba ar dùthcha ann an Cùpa na Cruinne ann am Brasil.”

Am-bliadhna sin ann an 2014, ’s mathaid nach robh cluicheadair aghaidh cho buadhmhor san Roinn-Eòrpa, ach dh’fhuiling e leòn air fèith na h-iosgaid a thug crìoch obann air a gheam ann an Cuairt Dheireannach Cùpa na h-Eòrpa agus bha e phàirt den sgioba Spàinnteach a dh’fhuiling tamailt mhòr a’ dol a-mach sa chiad chuairt ann am Brasil. Ràinig sgioba Scolari an iar-chuair-dheireannach, ach nuair a chaill iad Neymar sa chairteal-chuairt-dheireannach an ghaidh Cholombia, bha iad deiseil airson an spadaidh a fhuair iad on Ghearmailt.

Is e an trioblaid a bh’ ann gun robh e follaiseach gun robh an dà dhùthach nan dìth – cha robh stoidhle cluiche aig an Spàinn a’ freagairt air dòigh fhiosaigeach Chosta (is e fhathast a’ strì an aghaidh an leòn a fhuair e ann an Cupa na h-Eòrpa) aig an aon àm a bha na Brasilianaich nan èiginn airson fear mòr tapaidh aig an aghaidh seach Fred bochd.

Le Brasil air chùl, rinn Costa cliù dha fhèin ann an Sasainn le Chelsea, gu h-àraidh nuair a bha na meadhanan Sasannach a’ sìreadh cuideigin a ghabhadh àite Balotelli is Suarez mar dheamhan cèin. (Is mathaid gur am moladh as motha a tha air a bhith aige gu bheil APC den bheachd gun seasadh e a choraichean air pàirc na camanachd!) Tha e air a bhith connspaideach gu leòr ach bha e follaiseach gun robh e na shàr-chluicheadair, a’ togail an tiotail an-uiridh agus nuair nach robh e a’ cluich aig àrd-ìre nas tràithe san t-seusain, thug e buaidh mhòr air cothroman Mourinho.

Feumaidh gun robh mar a chaidh dha am–bliadhna-sa air aire Vicente Del Bosque nuair a thagh e an sguad airson na h-Euros an ath mhios – Ged a tha Del Bosque air dion a thoirt air Costa nuair a bhiodh luchd-leantainn ga chàineadh, cha robh àite ann dhan Bhrasilieanach agus cuid mhath de seann sheòid na Spàinne agus iadsan a’ feuchainn ri grèim a chumail air tiotal na h-Eòrpa.

An till Diego airson na Spàinne? Chan eil e coltach gun till agus le aon tadhal an aghaidh Lugsamburg, agus deich ceapannan – chan e tiomnadh ro mhath a th’ ann airson fear a leig seachad a dhualchas. Is gorm na cnuic fada bhuainn.

 

  • Eoghan

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in ball-coise, Spòrs | Comments Off on O Diego!

Pàrlamaid na h-Alba a’ taghadh nam Ministearan an-diugh #gàidhlig

‘S e seachdain gu math cudromach a th’ air a bhith ann ann am Pàrlamaid na h-Alba an t-seachdain seo. Chaidh Prìomh Mhinistear na h-Alba a thaghadh Dimàirt. Faodar coimhead air a’ bhideo aig: Agus tha an Aithisg Oifigeil airson … Cum ort a leughadh
Posted in BPA, fosgladh seisean 5, Gàidhlig, Ministearan, Ministers, nicola sturgeon, pàrlamaid na h-alba, Prìomh Mhinistear, riaghaltas na h-alba, Scottish Parliament Gaelic blog, Seòmar, SPCB | Comments Off on Pàrlamaid na h-Alba a’ taghadh nam Ministearan an-diugh #gàidhlig

Bho Thristan da Cunha do na h-Eileanan Tarsaing taobh drochaid Harry Potter #gàidhlig

Sgrìobh mi mun turas agam air loidhne na Gàidhealtachd an Iar bho chionn goirid. Bha mi a’ dèanamh air Sabhal Mòr Ostaig airson taisbeanadh le m’ obair agus chòrd e rium glan fhèin. Bha mi nam oileanach ann bho chionn fichead bliadhna (1995-1996) agus tha an t-Eilean Sgitheanach air aon de na h-àiteachan as fheàrr leam air an t-saoghal cho math ri Glaschu is Dùn Èideann.

25653968426_eefb2e0df5

A’ Chrìon-Làraich (CNR)

Bha an turas agam gu tuath cho math is gun do sgrìobh mi bloga mu dheidhinn ach bha an turas agam gu deas eadar Malaig is Glaschu a cheart cho math.

Air a’ bhàta eadar Armadal is Malaig, bha deagh shealladh agam de dh’ Eilean Eige. Cha robh mi riamh anns na h-Eileanan Targsaing (na h-Eileanan Beaga) agus bha mi riamh airson a dhol ann.

25049621344_87dcd75d6b

Is toil leam a bhith a’ leughadh leabhraichean siubhail agus aig an àm seo, tha mi a’ leughadh Rough Guide do na h-Eileanan Falclanach is Seòrsia a Deas. Dìreach roimhe sin, leigh mi Lonely Planet airson Paileastain is Iosrael agus leabhar siubhal mu bhith a’ dol gu St Helena, Ascenscion agus Tristan da Cumhna. Ach ged a chòrdadh turas fada air falbh rium, chosgadh e na miltean mòra de notaichean agus air làithean mar seo, tha mi a’ tuigsinn gu bheil tòrr mòr agam ri fhaicinn ann an Alba fhèin – a’ tòiseachadh le Eige!

Mar ‘completist’ dh’ fheumainn a dhol gu gach eilean – Rùm, Eilean nam Muc, Eilean Cholla agus Eilean Eige. Leugh mi mu dheidhinn còmhlan meatailt ann an Eige air a bheil Slaughter Cave. Feumaidh gu bheil iad math le ainm mar sin!

Às dèidh stèiseann Ghleann Fhionainn, thug mi an camara a-mach gus dealbh a thogail den drochaid. Bha mi an dùil droch dhealbh a thogail tro uinneag car salach. Ach chunnaic stiùiriche na trèana mi agus dh’fhosgail e an dòras airson cab cùl na trèana agus fhuair mi cothrom dealbh a thogail a-mach à uinneag an dràibheir. Abair sealladh is abair dealbh a fhuair mi!

25049629784_aa654a2e0c 25680152245_81782fa8f5

Aig Drochaid an Aonachain, bha mi a’ smaoineachadh air na soidhichean a bhiodh ann uair – “change here for trains to Invergarry and Fort Augustus” gus an do sguir seirbheisean do luchd-siubhail anns na 30an. Smaoinich mi cuideachd air mar a thathar ag ath-bheothachadh pàirt den loidhne ann an Inbhir Gàradh do luchd-turais. Tha mi an dùil tadhail air stèisean Inbhir Gàradh anns an Lùnastal. 

Instagram Photo

Bha an aimisir blàth is grianach fad na slighe dhachaigh is fhuair mi tòrr dhealbhan. ‘S e an rud as fheàrr mun loidhne gu bheil a choltas ag atharachadh a rèir raithe.

Aig àm na Càisge, chithear tòrr mòr luchd-coiseachd air slighe na Gàidhealtachd an iar loidhne deas. Bha sneachd air na beanntan fhathast ach bha latha cho grianach ann sa chunnaic mi riamh.

Instagram Photo

Mur a robh thu riamh air loidhne na Gàidhealtachd an iar, dèan e – an loidhne air fad gu Malaig agus dhan Òban. Mur a h-eil thu air a dhèanamh anns gach ràithe, dèan e a-nis. Agus ma bhios tu a’ dol air gu tric, cuir sìos do leabhar na d’ fhòn làimh is coimhead a-mach air an uinneig.

Alasdair


Posted in a' Ghàidhealtachd, Ath-fhosglaidhean, Gàidhlig, Invergarry & Fort Augustus Railway, Loidhne na Gaidhealtachd an iar, Na h-Eileanan Tarsaing, rathaidean-iarainn, Rathaidean-iarainn glèidhte | Comments Off on Bho Thristan da Cunha do na h-Eileanan Tarsaing taobh drochaid Harry Potter #gàidhlig

Taghadh a’ Phrìomh Mhinisteir an-diugh #gàidhlig

Dh’aithris sinn air taghadh an Oifigear Riaghlaidh Diardaoin sa chaidh. A bharrachd air Ken Mac an Tòisich a bhith air a thaghadh mar Oifigear Riaghlaidh, chaidh Linda Fabiani BPA agus Cairistiona Ghreumach a thaghadh mar leas-oifigearan Riaghlaidh. An-diugh (Dimàirt 17 … Cum ort a leughadh
Posted in BPA, fosgladh seisean 5, Gnòthaichean pàrlamaideach, leas-Oifigear Riaghlaigh, Prìomh Mhinistear | Comments Off on Taghadh a’ Phrìomh Mhinisteir an-diugh #gàidhlig

Sgeulachd Ghoirid | Rug am Pioraid Ugh

MissChichestersParrotSgeulachd Ghoirid stèidhichte aig àm an Dara Chogaidh le Alistair Paul

Rug am Pioraid Ugh

Ruith Màiri a-steach don chidsin, a’ tilgeil còta na sgoile aice air cùl seithir. ‘Mhamaidh, Mhamaidh’ ghlaodh i ‘Rug am pioraid ugh!’ Phut i a baga suas air bòrd a’ chidsin agus am bogsa beag ceàrnagach leis a’ mhasg gasa aice na bhroinn. ‘Rug am pioraid ugh!’

Thionndaidh a màthair bhon stòbha is i a’ suathadh a làmhan air a h-aparan. ‘M’eudail, mo ghraidh; tha thu ceart gu leòr!’ Bha an cidsin làn fhàileadh stiubha, mar a bhiodh e a h-uile oidhche Haoine, leis a’ bheagan fheòil cheart a bha aca air a glèidheadh gu deireadh na seachdaine. Thog i a h-aona phàiste agus ghreimich i gu teann oirre, a’ fàgail phògan bog air feadh a h-aodann is a h-amhaich. Bha an dithis aca nan aonar a-nis bho dh’fhàg iad Lunnainn nam fògraich cogaidh a’ teicheadh bho bomaichean is aimhreit. Bha e air a bhith cho duilich do Mhàiri a h-athair fhàgail ann am baile mòr Lunnainn ach bha fios aice gur ann an urra risan a bha e an cogadh a bhuinnig do Bhreatann an aghaidh an trustair bhig air an robh Hitler. Is Beag a bha fios aice dè bha a h-athair ris ach b’aithne dhi gun robh e ag obair don riaghaltas agus gun robh an obair aige deatamach; sin uile. Cha robh fios aig fear seach fear dhen teaghlach beag aca gun rachadh coig bliadhna seachad mus robh iad gu bhith nan teaghlach slàn, còmhla a-rithist.

Bha grèim màthair Màiri cho teann air a pàiste, ach aig an aon àm frionasach, cugallach. Am beachd Mhàiri bha a màthair air dhòl caran bhuaithe bhon ìmprig, mar gun robh pìos dhith a dhìth. Aig amannan bhiodh i a’ brunndail rithe fhèin no a’ diochùimhneachadh na bha i ris.Taigh a bràthair a bh’ann. B’ esan a thabhainn dhaibh àite tèarmainn san taigh aige fhèin ann an taobh a deas Glaschu còmhla ris a mhnà agus an dithis chloinne. B’iad sin peasan beag de bhalach, dà bhliadhna na b’òige na Màiri aig sia bliadhna a dh’aois, is naoidhean air ùr breith. B’ e tairgse fhialaidh a bh’ann ach le beagan tàmailt na cois, gu sònraichte bhon a chaidh an naoidhean a bhreith. Thugadh sin gu aire Màiri is a màthar a h-uile turas a thigeadh an cothrom; ged a bha uncail Màiri deònach gu leòr gabhail ris an t-seic-puist a thigeadh bho h-athair aig deireadh a’ mhìosa. B’ e taigh làn mhonmharan ìosal is faclan neo-labhairt a bh’ann; mì-chofhurtail. Bha uair a thìde gu bhith ann mus tilleadh uncail Màiri bho obair is bhiodh a bhean is a cuid cloinn còmhla ri a piuthar oidhche Haoine. B’ e sin an t-àm dhen t-seachdain a b’annsa le Màiri is a Màthair; an taigh leotha fhèin is iad air an socair.

Chàirich màthair Màiri a nighean air seithir air beulaibh muga Ovaltine agus sliseag arain geal le còmhdach tana de dh’ìm is silidh oirre. ‘Nis’; nach innis thu dhomh mar a thachair’ thuirt i.

Bha e goirid às dèidh aon uair deug nuair thòisich na conachagan air seirm taobh a-muigh na sgoile is an uair sin clagan na sgoile a’ cur ris an othail. Ged nach robh ruagaidhean- adhair cho pailt ’s a bha iad ann an Lunnainn thachradh iad bho àm gu àm. Bha Mgr Mac a’ Phearsain, tìdsear na Beurla, air a’ chiad loidhne a sgrìobhadh air a’ bhòrd-dhubh agus bha na leabhraichean sgriobhaidh fosgailte aig a’ chloinn. B’ e duine seang le tuar mì-fhallain a bh’ann an Mgr Mac a’ Phearsain agus leis a’ ghùn dhubh fhada air bha coltas eagalach aige. Bhrùthadh e ro chruaidh air a’ chailc a leigeadh sgread aiste bho àm gu àm is chuireadh sin gaoir tro druim Mhàiri. B’ ann a bu mhotha air sgàth sin nach do chòrd Mgr Mac a’ Phearsain rithe is mar an ceudna nach do chòrd Beurla rithe.

Bha Grace na suidhe ri taobh Màiri. B’ ise an aona charaid a bha aig Màiri gu ruige seo. Choisicheadh iad pàirt dhen rathad dhachaidh còmhla às dèidh na sgoile agus bha Grace air tòiseachadh air cuireadh a thoirt do Mhàiri tighinn a-null a chluich peever no sgiobadh leis a’ chlann-nighean. Bha uallach air choireigin aig a h-uile pàiste sa chlas ud, sgòth bheag neo-fhaicsinneach, mar gum biodh, òs an cionn; athraichean air falbh san arm no aig muir, màthraichean ag obair ann am factaraidhean a’ feuchainn ri biadh a chumail air a’ bhòrd is rian a chumail air am beatha. Ach b’ann òs cionn Daisy a laigh an sgòth a bu mhotha is a bu dhorcha leis gun do bhàsaich a h-athair aig muir nuair a chaidh am bàta aige fodha o chionn cola-deug. Cha robh fios aig càch air ciamar a bu chòir dhaibh a bhith a’ dèiligeadh rithe. Am bu chòir dhaibh faclan coibhneil a fhrasadh oirre no cumail orra mar nach robh dad air tachairt? Bha e nas fhasa dhaibh a seachnadh agus b’e sin a bu mhotha a thachair.

Sguab ceannard na sgoile, bean-phòsta Gregg, a-steach don t-seòmar-teagaisg. ‘A chlann; tha fios agaibh dè ni sibh’; guth cruaidh ùghdarrasail a bh’ann. Agus bha. Bha iad air ruith thairis air a’ ghnìomh na h-uiread de thursan is gun robh e gu daingeann nan cinn. Roinn iad iad fhèin ann am buidhnean de chòignear no sianar. An uairsin thigeadh tìdsear nan cois, agus threòraicheadh an tìdsear grunn bhuidhnean gu taighean san nàbachd a bha air a bhith air an sònrachadh dhaibh. B’ e am beachd-smuain air cùl na h-iomairtsa nach rachadh cur às don a h-uile clann-sgoile anns a’ cheàrn le aon bhoma. Mheàrrs Màiri a-mach às an sgoil leis an sgioba aice; gu siùbhalach ach gun a bhith a’ ruith mar a chaidh innse dhaibh; tro doras na sgoile, thairis air an raon-cluich is pàtaran cailce na Peever, tro geata iarainn na sgoile is suas an t-sràid mhòr. Chaidh a’ chiad bhuidheann fhàgail aig taigh aig ceann na sràide is thionndaidh na bha air fhàgail sìos cùl-shràid gu far an do laigh taigh buidheann Mhàiri. B’ e taigh grinn a bh’ann air cul callaid phriobhait. Dh’fhosgail bean an taighe an doras romhpa. Bha i air a bhith a’ fantail orra a’ coimhead a-mach tro na cùirteinean-lìn. Chuir a dreasa dhathach, fhlùrach iongnadh air Màiri; dhise cha do fhreagair e ri sòlaimteachd an t-suidheachaidh. Dh’fhàiltich a’ bhean a-steach iad le guth aighearach làn gean fuadain is dh’iomain i iad mar mhàthair circe don t-seòmar-suidhe. An taca ri dreasa bean an taighe, bha an seòmar dorcha, gruamach; àirneis dhorcha, fiodh dorcha, pàipear-balla dorcha.  An sin ghabh iad suidhe mar a b’fhearr a b’urrainn dhaibh; Màiri is triùir eile air an t-sòfa, Grace air stòl-coise is Daisy a bha còmhla riutha air cathair-uilne. Bha trainnsear bhriosgaidean teatha a’ feitheamh orra a bha air a bhith air a chur air leth dhaibh ann an tiona airson an dearbh ama seo.

Bha an t-sràid a-muigh anabarrach sàmhach. Chaidh carbad-eiridinn seachad agus an uair sin càr-poileis. Às dèidh dhaibh dol à fianais timcheall còrnair cha chualar anns an rùm dad son greis ach diog a’ ghleoc air a’ bhreus. Bha a h-uile duine san rùm samhach is an aire air an annas san oisinn; a’ chèidse òr leis a’ phioraid na broinn. Bha Màiri air ainmhidhean cian-thìreach fhaicinn anns an t-sù aig Regent’s Park, ach a bhith a’ faicinn a leithid am broinn taighe, bha siud na chùis-iongnaidh dhise agus do chàch mar an ceudna. B’ e biast mhòr de dh’eun uaine is dearg a bh’ann a lìon cha mhòr an cèidse air fad. Bha eagal na sùilean agus bha i a’ luasgadh gu h-an-fhoiseil bho thaobh gu taobh. ‘Seo Flòraidh; ’s e Macaw a th’innte’ mhìnich a sealbhadair. Bhuail e air Màiri cho coltach is a bha guth bean an taighe ri guth pioraid. ‘Can halò ris a’ chloinn, m’eadail’ Cha tuirt am pioraid smid.

Chualar drannd fann san adhar fad às. Thàinig neagaid bhon bhalach bheag aig taobh thall na sòfa bho Màiri is dh’fhairich i gluasad beag dhen t-sofa foidhpe. Thàinig gal socair an uair sin bhon bhalach is theann Daisy ri gàireachdainn gu nearbhasach. Mar gun robh i a’ gabhail truas riutha leig am pioraid sgreach aiste, a’ cur ris a chòisreadh. Thuit an cuideachd sàmhach; sa bhad.

Diog, diog, diog a’ ghleoc.

Agus……..Agus; rug am pioraid ugh! Thuit e le cnap beag air làr na cèidse. Bha e geal is gun smal; mar phòrsalan. Smaoinich Màiri gur e an t-ugh ud an rud a bu bhòidhche a chunnaic i a-riamh; mar sheud draoidheil; an seòrsa rud nach lorgte taobh a-muigh faoinsgeul. Bha i letheach an dùil ri meanbh dhràgon tighinn às no creutair os-nàdarra eile.

Bha a h-uile pàiste eile san rum ann an saoghal eile leis fhèin; air falbh leis na smuaintean neònach aca fhèin mar gun robh iad fo gheas.

B’ e greis fhada a dhearc Màiri, is i air a beò-ghlacadh, air an ugh gun comas aice a sùilean a ghluasad. Bha e cho coileanta; cho cruinn. B’ e bloigh de sheasmhachd is rian a bh’ann ann an saoghal a bha air a dhol bun os cionn. Bloigh de dhòchas.

B’ e an t-ugh sin an dearbh-shamhla ris an robh Màiri a’ feitheamh a dh’innis dhi gum biodh a h-uile rud ceart gu leòr na beatha bho seo a-mach.

  • Alistair Paul

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Gun roinn-seòrsa | Comments Off on Sgeulachd Ghoirid | Rug am Pioraid Ugh