2017 an Gearran: Cille Mhìcheil an-diugh / Feb. Kirkmichael today

Eaglais Chille Mhìcheil fo Chruth-Atharrachadh

An Giblean 2012

Cha mhòr còig bliadhna air ais, sa Ghiblean 2012, sgrìobh mi pìos an seo mu Eaglais Chille Mhìcheil san Eilean Dubh, an seann eaglais ud le cladh ri taobh Bhàgh Uadal. Leis nach deach càil a dhèanamh rithe thar nam bliadhnaichean,  bha i ann am fìor dhroch stàit.  Ann an 2012 bha planaichean aig Urras Chille Mhìcheil (buidheann shaor-thoilleach) an eaglais a shàbhaladh agus a h-ath-nuadhachadh mar ionad eachdraidheil agus mar ghoireas coimhearsnachd. Bha coltas gu math àrd-amasach aig na planaichean, nan dèanadh tu coimeas eadar an tobhta a bha anns an eaglais aig an àm sin (fiù ‘s na bu mhiosa às dèidh dhan mhullach tuiteam  a-steach fo shneachd trom san aon bhliadhna) agus dealbhan spaideil na làrach mar a bhiodh e às dèidh nan obraichean rùnaichte uile. An-diugh tha mi airson sùil a thoirt air na h-adhbharan air cudromachd na làraich, agus cuideachd air na thachair anns an eadar-àm.

Chaidh an eaglais a stèidheachadh sna Meadhan Aoisean le paraiste aice fhèin, bho 1662 a-mach còmhla ri Cùl a’ Chùdainn mar pharaiste ùr, Ruigh Solais.  San latha an-diugh ‘s e àite sàmhach, iomallach a th’ ann, ach cha robh e an-còmhnaidh mar sin. Feumaidh cuimhne a bhith againn gun robh Baile Dhubhthaich na àite-taistealachd cudromach cliùiteach sna Meadhan Aoisean, agus thar nan linntean thàinig iomadh taistealach bho cheann a deas na h-Alba, gu tric a’ leantainn na seann slighe bho sgrìn Naomh Fionan aig Taigh Mhàrtainn ann an Gall Ghàidhealaibh.  Ghabh an luchd-siubhail seo – is iad luchd-turais an linn, agus cuid dhiubh beartach gu leòr – an rathad bho Mhanachainn Mhic Shimidh tron Eilean Dubh thorrach fhuranach gu Crombadh gus am bàta-aiseig fhaighinn gu Neig agus an rathad gu Baile Dhubhthaich. Nam measg bha an Rìgh Seumas IV, a bha ann am Baile Dubhthaich ochd tursan deug mu 1500, is e a’ measgachadh taistealachd agus poilitigs.  ‘S e ‘Slighe an Rìgh’ a tha air an rathad seo an-diugh fhathast.

An t-Iuchair 2012

Mar sin chan eil ann an àite iomallach bochd a bha anns na paraistean seo, ach ann an sgìre thrang shoirbheachail, agus an luchd-fearainn gu tric beartach gu leòr airson eaglaisean a thogail agus leacan-uaighe mòr-sgeadaichte a phàigheadh, mar a chì sinn anns na h-eaglaisean aig Cille Mhìcheil agus Cùl a’ Chùdainn agus sna cladhan aca. Lean seo fad linntean, fada às dèidh àm nan taistealachan cuideachd, agus mar sin tha leacan agus carraighean-chuimhne gu math drùidhteach aig an dà chuid, Cille Mhìcheil agus Cùl a’ Chùdainn, bho na Meadhan Aoisean gus an 19mh linn. Ged a chaidh an dà thogalach o fheum mar eaglaisean-paraiste o chionn 200 bliadhna, agus chaidh Cùl a’ Chùdainn a dholaidh, chaidh Cille Mhìcheil a chleachdadh fhathast mar thrannsa-adhlacaidh do phrìomh theaghlaichean na sgìre. Bha e ro anmoch Cùl a’ Chùdainn a shàbhalachdh, ach bha an t-Urras agus mòran sa choimhearsnachd den bheachd gun robh Cille Mhìcheil, le a h-eachdraidh fhada inntinneach agus a leacan agus a carraighean brèagha, airidh air ath-nuadhachadh.

an t-Sultain 2016

Agus às dèidh dhaibh mothachadh a dhùsgadh agus maoin a thogail agus iarrtasan-tabhartais gun chrìoch a lìonadh fad fichead bliadhna, ach iad-fhèin an eidheann chronail a thoirt falbh agus na ballaichean a propadh suas, tha iad air a’ chùis a dhèanamh mu dheireadh thall. Le cuideachadh bho iomadh buidheann, nam measg bho Mhaoin-Dualchais a’ Chrannchuir, thòisich an obair mhòr air an togalach. Tha na bha ri fhaicinn sna planaichean còig bliadhna air ais ri aithneachadh beag air bheag ann an da-rìribh a-nis. Tha a’ chompanaidh Laing Traditional Masonry dèanadach leis na ballaichean agus a’ mhullach, anns a bhith a’ cleachcadh na seann chlachan agus sglèataichean cho fad ‘s a ghabhas, agus dòighean-obrach tradiseanta. Mar sin ‘s urrainn do luchd-obrach òg na sgilean seo ionnsachadh, agus bha bùthan-obrach de mhuinntir na sgìre cuideachd. Ghabh mi fhìn pàirt ann an tè airson obair-snaidhidh cloiche, agus chuidich mi mar shaor-thoileach na h-arc-eòlaichean a bha a’ cladhach an làir am broinn na h-eaglais.

arc-eòlas san làr

Anns an eadar-àm cha mhòr nach eil am mullach agus na ballaichean deiseil, tha leacan air an làr, tha iad a’ cur sìos càballan dealain, agus tha iad a glanadh agus a’ càradh nan carraighean-cuimhne, gu h-àiridh an ‘Regnard memorial’ bhrèagha chlasaigich. Nuair a bhios sin deiseil, bidh iad a thoirt a-steach agus a’ taisbeanadh cuid de na leacan snaidhte às na 14mh agus 15mh linntean bhon dà chladh. Tha a’ chuid ann an Cùl a’ Chùdainn gu sònraiche àlainn – tha iad gu ìre mhòr fon fhòid fhathast. Tha iad fìor phrìseil agus sònraichte, mòran le ìomhaigh claidheimh le seòrsa cuibhle mun dòrn-chur agus geugan a’ tighinn às an lann, ach tha iad an cunnart bho na siantan agus bho na lomairean-feòir làidir aig a’ Chomhairle.

Cùl a’ Chùdainn

Chan eil cho doirbh idir a-nis creidsinn gum bi an aisling a bha aig an Urras ga firinneachadh. Tha iad rim moladh airson am foighidinn agus an dìlseachd, agus airson na rinn iad dhuinn uile. ‘S e goireas mìorbhaileach dhan choimhearsnachd agus do dhualchas Rois an Ear a bhios ann,  ionad-tadhail a tharraingeas thaistealaich ùra air ais do Shlighe an Rìgh. Agus nuair a bhios bàta-aiseig Neig-Crombadh a’ ruith a-rithist as t-samhradh, cha bhi e fada idir bho Bhailtean Mhachair Rois….

**************************************************************************************

The transformation of Old Kirkmichael

Sep 2016

Almost 5 years ago, in April 2012, I wrote a piece about Kirkmichael Church in the Black Isle, that old church with a graveyard beside Udale Bay. As nothing had been done to it over the years, it was in truly desperate condition then. In 2012 the Kirkmichael Trust (a voluntary group) had plans to save and restore the church as a historic monument and a community resource. These plans looked pretty ambitious when you compared the ruinous church then (even worse after the roof fell in after heavy snow) with the attractive pictures of the site as it would look after all the desired works. Today I want to have a look at the reasons for the importance of the site, and at what has been happening there in the meantime.

Cullicudden churchyard

The church was founded in the Middle Ages with its own parish, from 1662 combined with Cullicudden as Resolis parish. Nowadays it’s a quiet spot off the beaten track, but that was not always so. We have to remember that Tain was a famous, important place of pilgrimage in the Middle Ages, and over the centuries many a pilgrim made his way there from the south of Scotland, often following the old pilgrims’ route from the shrine of St Ninian in Galloway. These travellers – the ‘tourists’ of their day, many of them wealthy – took the road from Beauly’s monastery through the fertile, hospitable Black Isle to Cromarty, to get the ferry over to Nigg and the road to Tain. Among them was James IV, who visited Tain 18 times around 1500, combining pilgrimage with politics. The route is called the King’s Way to this day.

Cullicudden mediaeval sword-slab

These parishes were therefore not poor, isolated places, but part of a bustling, prosperous area, where landowners were often rich each enough to finance churches and pay for ornate grave-slabs, as we see in the churches of Kirkmichael and Cullicudden and their graveyards. This continued down the centuries, long after the time of the pilgrims, and so we see impressive memorial stones in both Kirkmichael and Cullicudden, from the Middle Ages to the 19th century. Although both buildings went out of use as parish churches about 200 years ago, and Cullicudden Church became completely ruined, Kirkmichael was still used as a burial aisle for the leading families of the area. It was too late for Cullicudden to be saved, but the Trust and many in the community believed that Kirkmichael, with its long, interesting history and its fine memorial slabs, was well worth restoring.

And now, after 20 years of raising awareness, and funds, and filling in countless grant applications, and themselves removing damaging ivy and propping up the old walls, they have finally reached their goal. With help from many bodies, among them the Lottery Heritage Fund, work on the great project has begun. What we saw in the ambitious plans back then can gradually be recognised in reality. The firm Laing Traditional Masonry have been working industriously on the walls and roof, re-using the old stones and slates as far as possible, and using traditional methods. In this way young masons can learn these old skills too, and there have also been workshops for the community – I took part in a stone-carving one myself. I also volunteered on the dig run by archaeologists in the floor of the church.

Oct 2016

By now the walls and the roof are nearly finished, there are stone slabs on the floor, they are laying electricity cables , and they are cleaning and repairing the memorial plaques inside the church, especially the fine classical ‘Regnard memorial’. When that is all finished they will be bringing in and displaying some of the carved 14th and 15th century grave slabs from both graveyards. Those in Cullicudden are particularly beautiful – they are largely covered by turf nowadays. They are all precious and very special, many of them with a carved sword with a kind of wheel around the hilt and branches coming out of the blade, but they are in danger from the elements and the council’s hefty lawnmowers.

Jan 2017

It’s not so hard at all now to believe that the Trust’s dream will really come true. They are to be congratulated for their patience and their faith, and for what they have done on behalf of us all. It will be a marvellous resource for the community and for our Easter Ross heritage, a visitor-centre that will draw new pilgrims back to the King’s Way. And when the Nigg-Cromarty ferry starts up again for the summer, it won’t be far away at all from the Seaboard Villages…

Kirkmichael Trust: http://www.kirkmichael.info/  (videos and pictures, background)

Kirkmichael on Facebook: https://www.facebook.com/kirkmichaeltrust/

The King’s Way: http://walkingandwriting.blogspot.co.uk/2012/06/blogger-has-unfortunately-become.html

 

 

 

Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off on 2017 an Gearran: Cille Mhìcheil an-diugh / Feb. Kirkmichael today

An Dream Dearg – Rèabhlaid na Gaeilge ann an Èirinn a Tuath

16106462_10154338378486247_1162323282_o

O chionn ghoirid, ma bha caraidean agad le Gàidhlig na h-Èireann a’ fuireach anns a’ Cheann a Tuath, mhothachadh tu cearcall geal air cearnag dhearg a’ nochdadh mar dhealbh air an Fhacebook agad – tha Marcas Meinnearach a’ mineachadh barrachd dhuinn mun Dream Dearg. Bigi Linn!

’S ann gu tric a tha luchd-poilitigs a’ cleachdadh cànan mar inneal-cogaidh agus ’s ann an Èirinn a Tuath a chìthear seo ach gu h-àraid.
A-rèir Aonta Dihaoine na Ceusta no an ‘Good Friday Agreement’ feumaidh Riaghaltais na 6 Chonntaidh, Achd na Gaeilge a thoirt a-steach, rud a tha poball na Gaeilge fhathast a’ feitheamh air o 1998. Feumaidh an dà phàrtaidh as motha ann an Èirinn a Tuath- an DUP is Sinn Féin an-dràsta – a bhith na cèile-riaghaltais. ’S iad pàrtaidhean gu math eadar-dhealaichte a th’ annta air taobhan gu tùr diofraichte gu poilitigeach; fear a-mhàin (DUP) aonachdach agus fear eile (Sinn Féin) poblachdach. Ann an 2011 bha smachd aig Sinn Féin air an Roinn Oideachais agus chaidh tòrr Gàidheal-sgoiltean a thogail san ùine sin. Bha Poball nan Aonaidh agus an DUP air leth mì-thoilichte. Thuirt an DUP gur ann air adhbharan poileataigeach agus chan ann air adhbhar cultarail a bha Sinn Féin a’ dèanamh nan co-dhùnaidhean oideachais seo.
O 2016 air adhart tha an DUP a-nis os cionn an Roinn Oideachais agus a’ gluasad an aghaidh Gàidheal-oideachas. Tha luchd nan Gaeilge ann an Èirinn a Tuath a’ faireachdainn gun robh an DUP a’ dèanamh leth-breice orra bhon uair sin. San t-Samhain seo chaidh thuirt Peter Weir, Ministear Oideachais, nach robh a Roinn deònach conaltradh sam bith a dhèanamh tro Ghàidhlig na h-Èireann nas motha. Thuirt Aire a’ Phobaill, Paul Given, cuideachd gun robh e a’ cur deireadh le sgeama maoineachaidh (Líofa). Bha £50,000 ann airson cuideachadh ri suas gu 100 sgoilearan a dhol gu cùrsaichean Gàidhealtachd gach bliadhna. Ach a bharrachd air seo, chaidh air iarrtasan Gàidheal-sgoilean a dhiùltadh gun chùis shoilleir.

16121732_10154338377511247_1633694672_o
Chaidh an Dream Dearg a stèidheachadh ann am Beul Feirste ann an 2014 as dèidh latha mòr na Gaeilge ann an Èirinn: Dearg le Fearg. Bha iad a’ sireadh còraichean cànan sna 6 Chonntaidh agus a’ feuchainn ri Achd na Gaeilge fhaighinn. Bha am buidheann fhèin sàmhach gu leòr gu ruige seo. Tha iad a’ cleachdadh fàinne air bhrat dearg mar shuaicheantas. Tha am Fàinne fhèin ainmeil mar shuaicheantas na Gaeilge bho 1913 a-mach nuair a thoisich Piaras Béaslaí e mar dhòigh le luchd na Gaeilge aithneachadh.
Chuir an Dream Dearg sluaigh-fhianais air dòigh ann am Beul Feirste an t-seachdain seo chaidh. Ged a thuirt Paul Given, Ministear a’ Phobaill, nach robh e airson taic Líofa a ghearradh, madainn an sluaigh-fhianaise, chaidh an sluaigh-fhianais air adhart. Tha am Dream Dearg a’ gealltainn gu bheil iad dìreach a’ tòiseachadh agus gun cum iad orra a’ sabaid airson còraichean cànan sna 6 Chonntaidh. Tha iad a’ dol bho neart gu neart agus a’ toirt aire air cheist na Gaeilge air feadh an Rìoghachd Aontaichte.

“Is muid An Dream Dearg. Is sibh an Dream Dearg. Is cuid den Dream Dearg gach duine a chreideann i gcothromas, cearta agus cóir. Bígí páirteach sa ghréasán oscailte seo de dhíograiseoirí Gaelacha ó gach cearn agus cúlra. Bígí linn. Bímís #DeargleFearg.”

– Marcas Mèinnearach

16111522_10154338379566247_18530031_n

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànain, Cànan & Cultar, Naidheachdan & Poileataigs | Comments Off on An Dream Dearg – Rèabhlaid na Gaeilge ann an Èirinn a Tuath

Seiseanan foghlaim #Gàidhlig rim faighinn!

Tha na leabhraichean air fosgladh an-diugh airson seiseanan foghlaim air an ath theirm sgoile. Tha seiseanan Gàidhlig agus seiseanan dà-chànanach rim faighinn airson foghlam tro mheadhan na Gàidhlig agus airson luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig san sgoil. Ma tha an clas/sgoil agaibh airson’s gun tig cuideigin bhon phàrlamaid a-mach dhan sgoil agaibh airson seisean spòrsail is eadar-obrachail … Continue reading Seiseanan foghlaim #Gàidhlig rim faighinn!
Posted in Foghlam, Gairm Fianais, Gàidhlig, Scottish Parliament, Scottish Parliament Outreach | Comments Off on Seiseanan foghlaim #Gàidhlig rim faighinn!

Rathaidean-iarainn san t-Saoghal Àrsaidh 1: Iosrael/Palastain #gàidhlig

Sgrìobh mi sreath air a’ bhloga seo  air an robh Rathaidean-iarainn san t-Saoghal Ùr bho chionn greiseag – na Stàitean Aonaichte, Canada, Sealan Nuadh is eile.

Nuair a thug caraid dhomh seann leabhar-abairtean Eabhra bho chionn goirid, thug sinn orm smaoineachadh air cuspair eile – rathaidean-iarainn anns an t-Saoghal Àrsaidh!

palestinerailwaysposter

Mar sin, rinn mi rud beag rannsachaidh air-loidhne agus cheannaich mi seann leabhar The Railways of Palestine and Israel (1984) le Paul Cotterell.  Rud a tha inntinneach – agus brosnachail – ‘s e sin nach eil e furasta leughadh mu rathaidean-iarainn Iosrael/Palastain san latha an-diugh sa Bheurla. Ged a tha tòrr stuth ann, tha a’ mhòr chuid ann an Eabhra is Arabais mar as còir.

Chaidh a’ chiad rathad-iarainn ann am Palastain fhosgladh ann an 1892 eadar Iopa agus Ierusalem. Leudaich an lìonra rèile gu mòr sna trì deicheadan às dèidh sin, a’ ceangal bhailtean an dà chuid ann am Palastain fhèin agus ann an an dùthchannan eile – Siria, Iordan, Leabanon agus an Èipheit.

Chithear cuideachd gun robh an rathad-iarainn a’ frithealadh cuid de na bailtean a tha sa Bhruthaich an Iar agus ann an Raon Ghasa san latha an-diugh, a’ gabhail a-staigh Cathair Gasa, Tulkarem  agus Nablus.

palestinerailways1924

palsetine-railways

Beagan poileataigs! Mus tèid mi air adhart do rathaidean-iarainn às dèidh stèidheachadh Stàit Iosrael, bu chòir dhomh ràdh far a bheil mi a’ seasamh a thaobh Iosrael is Palastain gus nach bi mì-thuigse sam bith ann. Tha mo làn thaic ri ri Fuasgladh an Dà Stàid, le stàit Palastaineanach stèidhichte air crìochan ro 1967.

Dh’atharraich cùisean gu mòr a thaobh nan rathaidean-iarainn às dèidh cogaidhean 1947-49 agus stèideachadh Stàid Iosrael ann an 1948.  Chaidh tòrr den lionra a sgrios agus chaidh na cheanglaichean ri dùthchannan eile uile a ghearradh agus chailleadh na rathaidean iarainn anns a’ Bhruthaich an Iar agus Raon Ghasa cuideachd.

Chaidh an siostam ath-thogail taobh a-staigh crìochan stàid Iosrael mean air mhean. Aig an tòiseach, rinn an rathad-iarainn gu math ach bha riaghaltas na dùthcha ùir seo beò-ghlacte le càraichean agus le bhith a’ togail rathaidean-mòra. Mar sin, ged a chleachd 4.4 millean daoine na trèanaichean ann an 1960, bha an àireamh seo air ìsleachadh gu 2.5 millean ann an 1990.

220px-flag_of_israel_railways-svg-1

Suaicheantas Rathaidean-iarainn Iosrael 

Aig deireadh nan 1990an, bha cùisean cho dona is gun deach an loidhne eadar Tel Aviv agus Ierusalam – an dà chathair-bhaile as motha san dùthaich – a dhùnadh.

Anns an linn seo, ge-tà, tha cùisean air atharrachadh gu mòr. Bha na rathaidean-mòra ro shoirbheachail dhan ìre is gun robh fada cus trafaig ann is bha feum air rathaidean-iarainn ùra. ‘S ann le Riaghaltas Iosrael a tha Rathaidean-iarainn Iosrael agus tha iad air airead mòr a chosg air loidhnichean ùra san deich bliadhna mu dheireadh. Chaidh loidhne Tel Aviv gu Ierusalam ath-fhosgladh cuideachd.

Seo an lionra mar a tha e an-diugh.

img_4913

Am measg nam planaichean a th’ aca aig an àm seo tha:

  • A’ dèalanachadh an lionra rèile air fad
  • Rathad-iarainn ‘astar-luath’ ùr eadar Tel Aviv agus Ierusalam (gu bhith a’ fosgladh am-bliadhna)
  • Loidhnichean ùra, a’ gabhail a-steach loidhe tro fhasach an Negev gu Eilat, a’ chathair-bhaile as fhaide a deas san dùthaich air Gulf Aqaba.

Tha siostam tramaichean ann an Ierusalam cuideachd agus tha planaichean ann airson tramaichean ann an Tel Aviv cuideachd.

Sin suidheachadh Iosrael. Dè mu dheidhinn sgìre Ùghdarras Nàiseanta Phaileastain? Chan eil rathad-iarainn sam bith ann aig an àm seo, gu mì-fhortanach. Dh’fhaodte gun tachair e latha den làithean, ge-tà. Mar phàirt de dh’iomairt na sìthe, mus do bhris sin sìos, bha còmhradh ann air rathad-iarainn eadar Gaza agus am Bruthaich an Iar, rud a bhiodh feumail gus an stàid a cheangal ri chèile. Tha an t-ùghdarras air a bhith a’ beachdachadh air loidhne eadar Gasa agus an Eipheit cuideachd. Chan eil mòran coltais ann gun tachair dad a thaobh rathaidean-iarainn ann am Palastain gus am bi sìth ann agus gus an tèid Stàit Phalastaineanach a stèidheachadh, ge-tà.

Alasdair


Posted in Iosrael, Israel, Israel Railways, Palastain, Palestine, Rakevet Yisra'el, rathaidean-iarainn, רַכֶּבֶת יִשְׂרָאֵל | Comments Off on Rathaidean-iarainn san t-Saoghal Àrsaidh 1: Iosrael/Palastain #gàidhlig

Ceisteachan-Ciùil | Marcas Mac an Tuairneir

 

By MaxPride at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=6821606Na h-òrain a thug buaidh air a’ bhàrd agus sgrìobhadair dràma, Marcas Mac an Tuairneir.

’S e a’ chiad òran air a bheil cuimhne agam…

‘S e a’ chiad chuimhne a th’ agam a bhith anns an t-seann-taigh a bh’ againn ann am Bishopthorpe. Cha bhithinn nas sine na dà bliadhna agus m’ athair a’ coiseachd timcheall an t-seòmar-chaidil mi is e a’ seinn Scarborough Fayre. Bhiodh mo mhàthair a’ seinn ‘Mary Mary, quite contrary…”, cuideachd, mu dhèidhinn Màiri Banrigh nan Albannach is i na phrìosanach ann an Sasainn. Mar Shasannach, a’ fuireach fad mo bheatha inbheach gu ruige seo, tha siud gu math èibhinn. ‘S dòcha gur i ban-fhàidh a th’ innte.

Ag èirich suas, bha an taigh làn ciùil Èireannaich. Bha mo mhàthair dèidheil air Mary is Frances Black is bana-sheinneadairean nan duanairean ‘A Woman’s Heart’ is chòrdadh Clannad rim athair, is ceòl ath-bheothachadh an traidisein Shasannaich, leithid Fairport Convention. B’ ann aig Clannad ann an Ionad Barbican Eabhraig a bha a’ chiad chuirm agam is mi mar sheachd bhliadhna. Tha cuimhne leam mar a dh’fhairichinn ceòl nam beusan is drumaichean nam bhroinn. Bheir an leithid togail dhomh fhathast.

’S e an t-òran a chuireas samhradh nam chuimhne…

Chuireadh sinn cha mhòr a h-uile samhradh seachad ann an Èirinn, seach bliadhna no dhà nuair a bha saor-làithean againn ann an Alba. Aon bhliadhna bha sinn ann an Conamara a’ siubhail Rathad an Speura is dh’èist sinn ris an òran den aon ainm aig Frances Black. Ann am Maigh Eò, air bliadhna eile dh’èist sinn ris a’ chlàr aig Shaun Davey is Rita Connolly, a bheir seachad eachdraidh Gráinne Ní Mháille.

Bheir ‘Frozen’ aig Madonna orm smaoineachadh air làithean m’ òige ann an Eabhraig is ‘F.E.A.R.’ aig Ian Brown is mi nam dheugaire a’ dèanamh A-Levels. Chòrd an clàr ‘Miseducation of Lauryn Hill’ rium gu lèir aig an àm sin is bheir ‘Sista Sista’ aig Beverley Knight air seann-charaidean a bh’ agam, mus dh’fhàg mi an taigh gus ceum a thòiseachadh ann an Obar Dheathain.

’S e an t-òran a bheir orm smaoineachadh air gaol agus gràdh…

Bheir orm an t-òran ‘Unison’ aig Bjork a smaoineachadh air seann-bhràmair a bh’ agam
mi òg nam oileanach. Bheir ‘A Sorta Fairytale’ aig Tori Amos a smaoineachadh air bràmair eile is mi na bu shine aig an àm sin. Fhad ‘s a bheachdaicheas mi orra, tha susbaint nan òran gu math freagarrach ann an dòigh air choireigin.

O chionn bliadhna no dhà chuir mi tweet gu Siobhán Donaghy a’ gealltainn gun coisichinn sìos an trannsa is an t-òran aice ‘Ghosts’ a’ cluich ach tha mi fhathast a’ feitheamh ri mo phrionnsa ruadh. Any takers? Ha ha!

’S e an t-òran a sheinneas mi aig Karaoke/Cèilidh…

Sna nochdadan bha mi gu math dèidheil air ceòl RnB is Soul a bhuineadh don rìoghachd seo is na Stàitean Aonaichte. Bha còmhlan nam boireannach air leth aig an àm sin. Bho shin a-mach tha mi air seinn ‘Don’t Let Go’ aig En Vogue is ‘Just A Step From Heaven’ aig karaoke. Is toil leam cuideachd ‘Black and Gold’ aig Sam Sparro. Tha sin a’ còrdadh rium a ghabhail.

’S ann le Trosg a bhios mi a’ seinn aig cèilidhean, mar is àbhaist. ’S toil leam a bhith seinn òran iomraidh a stiùireas Aonghas air a bheil ‘Iomairibh Eutrom’ is ’Leis an Lurgainn’, cuideachd. Ma tha mi fhìn aig an stiùir, bheir mi òran Èireannach ’Níl Sé ’n Lá’, a chòrdas ris na balaich, is chan fhaigh mi a-mach às an doras gun a bhith a’ gabhail ‘Cànan nan Gàidheal’ sna làitheann-sa, às dèidh dhomh a ghabhail air cuairt dheireannaich Bonn Òr a’ Chomuinn Ghàidhealaich, am bliadhna.

’S e an t-òran a chuireas ann an deagh shunnd mi…

Mar as tric ma ghlacas òran mi, bidh mi ag èisteachd ris a-rithist is a-rithist air an fhòn-làimhe agam. An-dràsta tha ‘Like A Shadow’ aig Robyn Sherwell air an liosta-cluiche an taca ri ‘Silver Linings’ aig Leo Kalyan, ‘Miss America’ aig Ingrid Michaelson is ‘Shades of Blue’ Kacy Hill. Is toil leam ceòl pop a tha caran ‘leftfield.’

A thaobh nan seann-chlasaig is toil leam ‘Ain’t no Sunshine’ aig Bill Withers agus tha stuth aig Sugababes is Girls Aloud math airson sing-a-long is mi anns a’ chidsin. Ís toil leam gu mòr ‘Flatline’ a chuir Mutya Keisha Siobhán a-mach nuair a dh’fheuch iad comeback o chionn ghoirid. Ach ma tha mi feumach air tilleadh dhan tùs taghaidh mi trì òrain aig Mary Black: ‘Babes in the Wood’, ‘No Frontiers’ agus ‘Columbus.’

  • Tha an dàrna leabhar bàrdachd aig Marcas, ‘Lus na Tùise’ ri fhaotainn bho Chlò a’ Bhradain air loidhne. Tuilleadh fhiosrachadh ri fhaotainn bho marcasmac.co.uk
  • Seinnidh Trosg air bainnsean, bar mitzvathan is tiodhlachaidhean air feadh na Gàidhealtachd is tuilleadh fhiosrachadh ri fhaotainn aig trosg.com

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànan & Cultar, Ceòl | Comments Off on Ceisteachan-Ciùil | Marcas Mac an Tuairneir

NÓS air STEALL

Sgrìobhadh deagh lèirmheas air STEALL le Eoin P. Ó Murchú anns an iris Èireannaich, NÓS, agus e a-mach, am measg nithean eile, air an nobhail ùir sreathaich agamsa:

Ceann de na rudaí is mó a raibh dúil agam féin ann ná an dara leabhar sa tsraith ‘Air Cuan Dubh Drilseach’ (ACDD).

Tá Tim Armstrong, a scríobh an chéad úrscéal ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban, anois ag foilsiú ‘An Luingeas Dorcha air Fàire’ ina shraith ar STEALL.

Is féidir scéal sgoinneil A-Hiom, Sàl agus Rìosa a leanúint i STEALL.


Posted in Ficsean-saidheans, naidheachd | Comments Off on NÓS air STEALL

Sgrìob gu Dùn Eideann le Cromarty Rising agus an cuid càirdean



Comments Off on Sgrìob gu Dùn Eideann le Cromarty Rising agus an cuid càirdean

Nà mile gnìomh

gandalf-2Tha Eòghan a’ cur roimhe gealladh na Bliadhn’ Ùir – tha an t-àm ann airson na mìle gnìomh – dè nì thu fhèin airson Gàidhlig anns a’ bhliadhna a tha romhainn? Cuir car. Cuir cath.

O chionn còig bliadhna deug, rinn mi mo shlighe dhan taigh-dheilbh ann am Pàirc Champerdown ann an Dùn Deagh.  ’S ann an sin a chunnaic mi The Fellowship of the Ring, agus on uairsin, bha buaidh aig sgrìobhaichean JRR Tolkien orm. (Nach mi a rinn mo dhìcheall a’ chiad leabhar a leughadh mus faca mi e, agus bu mhòr an t-iongnadh a bha orm nuair a fhuair Sean Bean bàs! Ged nach eil mòran iongnadh mu dheidhinn Sean bochd a’ faighinn bàs ann am film na làithean-sa.)

Ma ’s e aon charactar as fheàrr leam on legendarium Tolkieneach, ’s e Gandalf a chòrd rium riamh, mar a bhiodh e air allaban, a’ dol an-sàs ann an gnothaichean ach a’ feuchainn a’ toirt buaidh air cùisean ann an dòigh shocair no fharamach a-rèir iarrtas an t-suidheachaidh, agus mar a bhiodh Tolkien ga chleachdadh airson na beachdan is luachan aige fhèin a chur an cèill. ’S ann anns an Hobbit a chanas e:

“Creididh feadhainn gur e cumhachd mhòr a–mhàin a chumas smachd air olc, ach cha d’fhuair mise sin. ’S e na gnìomhan beaga làitheil aig na daoine a chumas smachd air an dorchadas. Gnìomhan beag de choibhneas agus gràdh.”

Nach ann a-mach air gnìomhan beaga coibhneil a bha a’ chailleach Ghearmailteach ud le taigh taobh Siorrachd Obar Dheathain cuideachd na teachdaireachd Nollaig? ’S ann tro na mìle gnìomhan beaga a thèid ar cànan a chumail beò. Tha an abairt sin “na mìle gnìomh” air a bhith air  m’ aigne on a chleachd a’ Bhan-Ileach ghasta, Iseabail Nic an t-Sagairt, i ann an còmhradh air loidhne. Deagh thiotal airson iomairt choimhearsnachd. Gnìomh coimhearsnachd.

’S ann mar sin a dh’fheumas sinn ar slìghe a dhèanamh a-nis. Tha barrachd gheàrraidhean a’ tighinn, bidh spòran na poblach cho teann ’s a bha e fad linntean. Bha àite riamh ann airson buidhnean ann an Gàidhlig, agus na pòitean airgid aca is bidh gu bràth. Buidhnean oifigeil, buidhnean farsaing, buidhnean beaga, buidhnean coimhearsnachd. Ach ’s e na buidhnean beaga a bhios sinn fhèin a’ cruthachadh nar measg fhèin, ’s iadsan na buidhnean a bheir a’ bhuaidh as motha air cor na Gàidhlig.

Neart an dùirn, gean a’ chridhe, fallas a’ ghnùis. Cuidich caraid le bhith ag ionnsachadh na Gàidhlig. Bruidhinn ri cuideigin as aithne dhut aig a bheil Gàidhlig ach leis nach bi thu ga cleachdadh. Tòisich cearcall còmhraidh san taigh agad le triùir no ceathrar eile. Cuir e romhad. Sgrìobh sìos e àiteigin agus feuch e a thoirt gu buil. Dhomh fhìn, thug suirbhidh air-loidhne a rinn mi an latha eile buaidh orm nuair a mhothaich mi gun robh mi a’ dol a ghluasad on rangachd aois 25-34 gu 35-44 gu math aithghearr. Thug sin orm smaoineachadh air a’ chion chothroman agus cultar cleachdadh na Gàidhlig do dhaoine òga 18-34. Mar sin, tha mi air Buan a chur air dòigh a’ feuchainn ri cothrom cleachdaidh a chruthachadh dhan rangachd sin anns a’ Bhliadhn’ ùir.

’S mathaid gu bheil thu a’ leughadh seo agus tu a-measg na feadhna bhios a’ sgaoileadh is a’ toirt “likes” dhan a h-uile rud Gàidhlig air FaceyB. Mo bheannachd ort. Ach ma bhios na seann laochain a’ sgaoileadh an rud a-measg a chèile a-mhàin gun a bhith a’ sineadh ar làmhan a-mach dhaibhsan a dh’fhuiling dìth-mhisneachd no call a thaobh an cuid Ghàidhlig, cha tig càil às. Ma tha thu air an aon rud a dhèanamh fad bhliadhnaichean agus tha thu mì-riaraichte, feuch rudeigin ùr no feuch an seann rud a dhèanamh ann an dòigh eile. Feumaidh sinn am builgean a sgàineadh – feumaidh sinn lasgan a dhèanamh.  Feumaidh sinn Gàidhlig a chumail beò agus làn-bheatha. Aig deireadh an latha, cha d’fhiach càil ach sin dhomhsa.

’S e am beul a labhras, ach ’s e an gnìomh a dhearbhas. Na mìle gnìomh beag. Dè nì thu? Ge b’ e dè nì thu, dèan rudeigin, dèan soilleir e agus gun èirich leat.

Bidh Buan a’ ruith ann an Inbhir Nis 21 Am Faoilleach, 4 An Gearran agus 25 An Gearran 2017 Barrachd Fios aig facebook.com/daingeann

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànain, Cànan & Cultar | Comments Off on Nà mile gnìomh

Lèirmheas | Faclair-pòca Fraingis/Gàidhlig – Gàidhlig/Fraingis

faclair_fr-gaAg iarraidh cànan eile a thogail sa bhliadhn’ ùir? Dè a’ Ghàidhlig air je ne sais quoi? Steaphan a’ toirt sùil air Faclair Gàidhlig / Fraingis. Allons-y!

Chaidh faclair Gàidhlig a chur thugam bho chionn dà sheachdain; faclair a bh’ air fhoillseachadh ann an 2015 ach nach do laigh mo shùil air thuige seo. Cha mhotha a chunnaic mi lèirmheas ma dheidhinn sa Ghàidhlig ach dh’fhaodadh gun deach fear a dhèanamh air gun fhios dhomh.

Cho fad ?s as aithne dhomh fhìn agus don ùghdar, Loig Cheveau, ?s e seo a’ chiad fhaclair Gàidhlig / Fraingis – Français / Gaélique Écossais a rinneadh a-riamh. Dh’ iarr am foillsichear, Yoran, air Loig an leabhar a chur ri chèile ann an 2010 ach cha robh de dh’ùine aige dol am bad na h-obrach gus 2013. Thàinig an t-saothair gu crìoch ann an 2014, agus chuireadh a-mach an leabhar ann an 2015.

Tha Loig a’ fuireach an-diugh anns a’ Bhreatainn Bhig, agus ?s ann às an dùthaich cheilteach seo a tha cuideachd a sheanmhar taobh athair, ged a rugadh ?s a thogadh e fhèin ann am Paras.  ?S e ainm Breatannais a th’ ann an Loig, no Loïc, ainm-baistidh aig a bheil co-dhàimh ris an ainm fhrangach, Louis. Do bhrìgh sin, tha e a’ toirt Lùthais air fhèin sa Ghàidhlig.

Ghabh Lùthais ùidh sna cànanan Gàidhealach an 1996 aig 16 bliadhna a dh’aois, a’ tòiseachadh air Èireannais agus an uair sin, air Albannais ann an 1997. ?Na fhaclan fhèin, ?s i a’ Ghàidhlig Èireannach as deise dha na a’ Ghàidhlig Albannach. Bho chionn grunn bhliadhnaichean, thionail is chuir e ri chèile faclair Gaeilge / Fraingis – Français / Irlandais; uime sin, dh’fhaighnich mi dha dè a b’ fhasa a dhèanamh – am faclair Èireannach/Frangach no am faclair Albannach/Frangach.

B’ e am faclair Èireannach/Frangach a b’ fhasa dha a chionn ?s gu bheil barrachd eòlais aige air briathrachas na h-Èireannais na th’ aige air Albannais. Bha aig Lùthais ri tuilleadh dearbhaidh a dhèanamh air na faclan Albannach na dh’fheumadh e don fhaclair Èireannach-Frangach, agus chuir sin beagan maille air mus robh e rèidh. Gidheadh, bhon a bha am faclair Èireannach a thionail e roimhe ann, dhearg e air tòrr mòr de na faclan Albannach a chur air na faclan Èireannach gun cus spàirn.

Nuair a ràinig am faclair sa phost, bha othail nach beag orm an leabhar fhaicinn nam làmhan, oir tha mi ag ath-ionnsachadh na Fraingis bhon a leig mi seachad i an dèidh ceum a thoirt a-mach o chionn 16 bliadhna. Seo leabhar a dh’fhaodadh a bhith na dheagh ghoireas do sgoilearan Fraingis ann an sgoiltean Gàidhlig le còrr is ‘9,000 facal no eadar-theangachadh … ann an cainnt an latha an-diugh’. Aig toiseach an leabhair, gheibhear geàrr-iomradh san Fhraingis air eachdraidh na Gàidhlig le foir-theagasg gràmar na Gàidhlig às a dhèidh. San earrann Gàidhlig/Fraingis, gheibhear an aon rud anns a’ Ghàidhlig mu eachdraidh na Fraingis, agus mar an ceudna, mìneachadh air gràmar bunaiteach na Fraingis tro mheadhan na Gàidhlig.

A thuilleadh air an fhaclair Gàidhlig/Fraingis agus an fhaclair Gaeilge/Fraingis, b’ e Lùthais an t-eadar-theangaiche aig faclair Gaeilge/Briotánais a gheibhear air làrach-lìn Yoren. Tha leabhar-gràmair na Breatannais sa bheairt aig Lùthais airson Faoilleach 2017, stèidhichte air an dualchainnt a bhuineas do sgìre Vannes.

  • Steaphan

 

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Cànain, faclair Fraingis, faclair Gàidhlig, Foghlam, Fraingis, Gàidhlig | Comments Off on Lèirmheas | Faclair-pòca Fraingis/Gàidhlig – Gàidhlig/Fraingis

Aon latha, trì dùthchannan – turas gu Penbedw #gàidhlig

Bliadhna mhath ùr!

Gach bliadhna, bidh mi a’ dol air turas trèana fada eadar an Nollaig agus a’ Bhliadhna Ùr. Am-bliadhna, chaidh mi gu trì dùthchannan ann an aon latha – Alba, Sasainn agus a’ Chuimrigh.

 

31987936835_a1411eacc0 31987961825_9344f7222d

Clì: Clas 175 “Cymru-star” ann an Cryw, deas: Clas 150 “Sprinter” ann an Caer. 

Thòisich cùisean ann an Glaschu Mheadhain aig 05:50 le trèana gu Crewe (no Cryw, mar a th’ air sa Chuimris!). An uair sin, goirid às dèidh 10m, ghlac mi an trèana bheag gu Chester (Caer) agus an uair sin trèana eile gu Wrecsam (Wrexham) anns a’ Chuimrigh.

Bha mi airson a dhol air “Loidhne nan Crìochan” eadar Wrecsam Canolog (Wrexham Central) agus Bidston anns a’ Wirral – no Cilgwri mar a th’ aca air sa Chuimris.

borderlands-line

Mapa loidhne nan Crìochan – tha Wrecsam – Hawarden Bridge sa Chuimrigh agus tha an còrr ann an Sasainn 

Ged a tha an loidhne gu math faisg air a’ chrìch le Sasainn, tha coltas cho Cuimreach sa ghabhas air a’ chruth-tìre agus tha e gu math follaiseach gur ann sa Chuimrigh a tha thu. Tha nan stèiseanan beag, dùtchail is snog agus mholainn an loidhne gu mòr.

Tha rud no dhà mun loidhne a tha inntinneach mu loidhne nan Crìochan ma tha ùidh agad ann an cumhachd ath-nuadhachail – chì thu an tòisesach achadh de phanalan grèine agus nas fhaisg air a’ chosta, chithear crainn-gaoithe aig muir.

caite-bheil-a-chuimris

Rinn mi iomairt bheag air Twitter fhad’s a bha mi ann cuideachd!

An uair sin, bha an t-àm ann trèana a ghlacadh air siostam nam “Merseyside Electrics” – na trèanaichean dealain a tha a’ ruith anns a’ Wirral agus mòr-sgìre Liverpool.

Rinn mi air West Kirby an toiseach agus an uair sin air New Brighton. ‘S e an rud a bu mhotha a bhuail orm gun robh stoidhle art-deco air na stèiseanan uile – bha iad uile mar rudeigin a-mach à Poirot!

31591365290_3dfc3e4600_z

Clas 508 ann an New Brighton

Tha na trèanaichean às a’ Wirral a’ ruith fon Mhersey agus an uair sin ann an tunail ann an lùb fo mheadhan Liverpool. Tha na stèiseanan fo thalamh coltach ri rudeigin a-mach à Star Wars.

31591685670_731198e006 31872637711_11629f6bf0

Clì: Art Deco aig New Brighton, Deas: Star Wars aig Liverpool Central

Chaidh mi an uair sin do Birkenhead. B’ àbhaist dhomh a bhith ag obair còmhla ri fear à Merseyside agus nuair a thuirt mi “Birkenhead” uair, rinn e gàire. “Nach tu tha posh – canaidh muinntir an àite Bekin’ead ris!”

Mar sin, airson a bhith sàbhailte, ‘s e Penbedw – an t-ainm Cuimris – a chleachdas mi air an àite!

‘S e stèisean gu math mòr a th’ ann an Stèisean Hamilton Square ann am Penbedw agus tha tùr air leth fhèin mòr os cionn an stèisein.

Instagram Photo

Chaidh mi sìos dhan abhainn airson coimhead a-nall gu Liverpool ach air an t-slighe, chunnaic mi sealladh eile ris nach robh mi an dùil – trama!

Bha fios agam gu bheil slighe-trama ann an Penbedw ach bha i gu bhith dùinte air an latha sin a rèir na làraich-lìn aca agus mar sin, bha mi air mo dhòigh glan trama fhaicinn taobh a-muigh togalach aiseag na Mersey.

31952401176_70e100a6aa_z

Chaidh mi air bòrd agus chaidh mi gu taigh-tasbaidh còmdhail a’ Wirral far a bheil deagh chruinneachadh de sheann tramaichean is busaichean is eile. Bha na saor-thoilich air leth laghach agus aig deireadh an latha, bha cothrom a dhol air an trama Nollaig aca.

Tha an loidhne mu mhìle a dh’fhaide agus tha e a’ ruith air an t-sràid faisg air meadhan baile mòr. San dòigh seo, tha an loidhne glèidhte seo gu math eadar-dhealaichte ri Summerlee no Crich Tramway Museum.

31841538232_f11a925810 31149381774_17511c68ef

Abair latha mòr a bh’ agam – 12 tursan trèana, 2 thuras trama agus trì dùthchannan!

Alasdair


Posted in a' Chuimrigh, Arriva Trains Wales, Birkenhead, borderlands line, Cymraeg, England, iomairtean canain, Merseyrail, rathaidean-iarainn, Sasainn, tramaichean, Wirral | Comments Off on Aon latha, trì dùthchannan – turas gu Penbedw #gàidhlig