Is toil leam a’ Chuimrigh, is toil leam gach gleann! #Gàidhlig

Bha sinn anns a’ Chuimrigh bho chionn goirid airson làithean-saora ann an Caerdydd (Cardiff) far a bheil caraid againn a-nis a’ fuireach.

Bha turas inntinneach againn ann agus bha cothrom againn modh-chòmhdhail gu tùr ùr fheuchainn.  Chaidh sinn gu Bristol air a’ phlèana  agus an uair sin, rinn sinn air meadhan a’ bhaile air a’ bhus bhon phort-adhair. Chan e bus àbhaisteach a bha seo ach ‘bus-treòraichte’ no ‘guided bus’.

Bus_on_the_Cambridgeshire_Guided_Busway,_in_Longstanton,_Cambridgeshire,_England

Bus air slighe-bus thrèoraichte ann an Siorrachd Cambridge (Bho Wikipedia Commons)

 

Dè th’ ann am bus-treòraichte? ’S e a th’ ann ach bus a bhios a’ ruith air slighe-bus threòraichte – rudeigin a tha car coltach ri rathad-iarainn le trac de choncraid seach rèilichean iarainn. An àite a bhith a’ ruith air rathad-àbhaisteach, tha na busaichean a’ ruith air slighe leotha fhèin. Tha ‘cuibhleachan treòrachaidh’ no ‘guide wheels’ air a’ bhus a tha ga chumail air an trac.

Bhiodh slighean-bus àbhaisteach a tha sgaraichte bhon trafaig a cheart cho math mar as trice ach le slighean-bus treòraichte, tha rud beag nas lugha de thalamh a dhìth agus gu tric, tha iad air an togail far an robh seann rathad-iarainn. Ann an suidheachadh mar seo, tha rùm gu leòr ann airson slighe-bus treòraichte far nach biodh rùm gu leòr ann airson slighe-bus àbhaisteach.

A bharrachd air an t-siostam ann am Bristol, tha siostaman ann an Cambridge, Leigh-Salford-Manchester agus Luton gu Dunstable.

Bha am bus-treòraichte ach chanainn gum biodh rathad àbhaisteach do bhusaichean a-mhàin a cheart cho math agus gum biodh slighe-trama, rathad-iarainn no busaichean-tràilidh na b’ fheàrr.

An uair sinn, ràinig sinn Bristol Temple Meads, cridhe ìompaireachd rathad-iarainn a’ Ghreat Western, aig a bheil togalach fìor àlainn a tha coltach ri àrd-eaglais no caisteal (ged nach eil mòran na bhroinn!).

Rinn sinn air Caerdydd an an trèana agus taobh a-staigh trì cairteil na h-uarach agus às dèidh turas tro Thunail an t-Severn, bha sinn ann am prìomh bhaile na Cuimrigh.

Clas 165 aig Caerdydd Canalog

An trèana eadar Bristol agus Caerdydd

Bha rugbaidh a’ dol air adhart eadar a’ Chuimrigh agus an Eadailt bha tòrr deoch is sabaid a’ dol ann am meadhan a’ bhaile le poileas agus luchd-ambulans air feadh an àite – agus bha dìle bhàite ann cuideachd. Uile gu lèir, bha e mar nach do dh’fhàg sinn Glaschu!

An ath mhadainn ann an solas an latha agus leis an turadh ann, bha cothrom againn coimhead mun cuairt agus faicinn cho math ’s a tha am baile. Tha mi air a bhith ann an Caerdydd turas no dhà roimhe ach bha mi ann le m’ obair agus chuir mi seachad a’ mhòr-chuid den àm aig Bae Caerdydd/Bàgh Chaerdydd faisg air an t-Seanadh Nàiseanta. An turas seo, bha sinn ann am mheadhan a’ bhaile.

Tha Caerdydd sgoinneil oir:

  • Tha Cuimris air feadh an àite!
  • Tha na bùithtean math – tha meadhan a’ bhaile tòrr nas beòthaile na meadhan Ghlaschu no Dhùn Èideann agus chan eil an uiread idir ann de bhùithean dùinte eu-coltach ri Sràid Sauchiehall a tha cha mhòr na fàsach sna làithean seo. Tha tòrr bùithtean beaga ann sna h-arcades ann am meadhan a’ bhaile agus chan e dìreach na mòr-bhùithtean àbhaisteach.
  • Tha Seanadh na Cuimrigh ann!
  • Agus, a-rithist, tha tòrr Cuimris ri faicinn – agus chuala mi i cuideachd trì no ceithir tursan.

Chaidh sinn air an turas bus fosgailte do luchd-turais agus chaidh sinn dhan Chaisteil. Tha an caisteal gu math psychedelic agus gu math coltach ri Mount Stuart ann an Eilean Bhòid, a chaidh a thogail leis an aon duine,  Marcais Bhòid.

View this post on Instagram

Latha fliuch aig Castell Caerdydd #gàidhlig

A post shared by Alasdair MacCaluim ? ? ?gbsct (@alasdairmaccaluim) on

Nuair a bha na nigheanan trang a’ dèanamh rudan eile, rinn mi air Stèisean Sràid na Banrigh (seadh, coltach ri Glaschu, ’s e Queen Street agus Central a th’ air na prìomh stèiseanan!) leis an amas barrachd de lìonra rèile na Cuimrigh fhaicinn.

Cha robh cus tìde agam agus mar sin, chuir mi romham a dhol air na loidhnichean mu dheireadh ann an Caerdydd fhèin nach do dh’fheuch mi roimhe.

Thoisich mi le meur-loidhne Coryton agus chaidh mi an uair sin gu Radyr (no Radur sa Chuimris). Nuair a bha mi òg, bha tòrr de na h-ainmean-stèisean sa Chuimrigh a’ còrdadh rium, gu sònraichte Radyr agus Cathays.  Fhuair mi cothrom a dhol gu Radyr mu dheireadh thall ach ’s e briseadh dùil a bh’ ann an Cathays – shaoil mi gur ann mar ‘Cathays’ a chanadh tu e ach a rèir coltais, ’s ann a tha e air fuaimneachadh mar ‘Cat-hays’ – chan eil sin idir cho snog!

Stèisean Coryton, Caerdydd

Abair deagh dhùthaich! Is toil leam a’ Chuimrigh, is toigh leam gach gleann…

Alasdair

 

Posted in a' Chuimrigh, Briosto, Briste, bristol, Briston Temple Meads, busaichean, busaichean-treòraichte, Coryton, Great Western Railway, guided-busway, GWR, Radur, Radyr, rathaidean-iarainn, rathaidean-iarainn dùinte, Transport for Wales, Wales | Comments Off on Is toil leam a’ Chuimrigh, is toil leam gach gleann! #Gàidhlig

Òran Br-fhàgail Brònach

Seo agaibh duanag a’ toirt geàrr-iomradh air cùisean mòra Brexit ann am beagan fhaclan a-rèir nam beachdan is breithneachadh as motha a chluinnear mu dheidhinn sna naidheachdan.

Ma tha cuid agaibh airson a ghabhail os làimh ron ath-Mhòd Nàiseanta, ’s ann ri fonn “Chuir iad mis’ a dh’eilean leam fhìn” a tha i air a duanadh! Is dòcha gun còrd e ri Eurovision cuideachd.

Le cead Creative Commons

Chuir iad sinn a dh’eilean leinn fhìn
Chuir iad sinn a dh’eilean leinn fhìn
Chuir iad sinn a dh’eilean leinn fhìn
Eilean mara fada bho thìr.

Is toigh le Jeremy Theres’ againn fhìn
Is toigh le Jeremy Theres’ againn fhìn
Is toigh le Jeremy Theres’ againn fhìn
Is toigh le Theresa silidh a’ chlòimh’-liath.

Is toigh le Èirinn fois agus sìth
Is toigh le Èirinn fois agus sìth
Is toigh le Èirinn fois agus sìth
Cha toil le Theresa siubhal gun chrìch.

Cha ghabh Sturgeon ris a-muigh no a-mach
Cha ghabh Sturgeon ris a-muigh no a-mach
Cha ghabh Sturgeon ris a-muigh no a-mach
Suidh sìos, èist agus dùin do chab.

Chuir iad sinn a dh’eilean leinn fhìn.
Chuir iad sinn a dh’eilean leinn fhìn.
Chuir iad sinn a dh’eilean leinn fhìn.
Eilean mara fada bho thìr.

Share

Posted in àbhachdas, an t-aonadh eòrpach, Èirinn, Backstop, bàrdachd, Brexit, Brfhàgail, EU, Jeremy Corbyn, Naidheachdan & Poileataigs, nicola sturgeon, Sgrìobhadh Cruthachail, Theresa May | Comments Off on Òran Br-fhàgail Brònach

Nicola Sturgeon – Is Ise Gàidhlig! (it says here)

Well a chàirdean! 'S e mìos glè glè thraing a bh' anns an Fhaoilleach do Bhòrd na Gàidhlig. Rinneadh tòrr mòr obrach air sàillibh na h-iomairt as ùire aca, agus gu dearbha fhèin bha a buil ri faicinn ann an sreath de dhealbhan snoga air twitter. Shìos mun a' Phàrlaidh ... Turning-point 'son na Gàidhlig a tha seo Is Esan Gàidhlig cuideachd! Murdo còir
Posted in an tuiseal ginideach, another milestone/landmark/great stride, Bòrd na Gàidhlig, corporate Gaelic tweets | Comments Off on Nicola Sturgeon – Is Ise Gàidhlig! (it says here)

Dannsair Cèilidh a’ Chriosa Duibhe

 

Cò leis nach bu mhiann dannsadh le sùrdag?
Ach dhan tè seo b’ionnan mireadh is màbadh.

Dannsair Cèilidh a’ Chriosa Duibhe

Ged is èibhinn leam boireannach le sìnteag na cois
‘S èiginn dhomh innse mar a rinn tè orm a chùis

B’ e deireadh na h-oidhche; Strip The Willow
Nuair bu lèir dhomh an tè a lìon mi le eagal
‘S i a thàinig i gu m’aire bho oir mo shula
Sia troighean a dh’àirde; aig a’ char as lugha
Gruag fhada ruadh oirre, dreasa ghoirid thartain
Cus maise-gnùis oirre, tatù air a gàirdean
Is i a’ cur charan dhith, fear mar dòtaman
A’ caitheamh a cèilean, caran mar doileagan

Bu chòir gun cuireadh cuideigin mun aire dhi
Gun robh an class Judo ann an t-seachdain sa chaidh

Dh’fheith sinn ar creach mar fhir air an dìteadh
Le breitheanas a’ teachd, na mire, ’s e air iteag
Nuair a bha còir agam a bhith air teicheadh
Air adhbhar air choireigin, bha mi air reòthadh
Chan ann le mo dheòin a nochd smig air m’aodann
Ach leis a’ mhaoim a bh’agam nuair a thàinig i thugam
Bu daingeann a grèim nuair rug i air mo ruighean
Is theann sinn ri ruidhleadh mar gur caraichean sinn

Cha d’fhuair mi raighd a bha cho oillteil, garbh
Bhon a bha mi uair air splaoid aig Altan Towers

Ged bu duilich mo chàs fhad ’s a bha sinn a strì
Bu duilighe a dh’fhàs e nuair a leig i às mi
Fhuair mi gun robh mo bhuinn a’ falbh an làir
Bha mi a’ sgèith nam dheann, gun stiùir, tron adhar
Beagan fon mhullach a bhuail mi ris a’ bhalla
Làn pian a theàrn mi gu mall air ais gu talamh
Nuair a chrath mi mo cheann is a thàinig mi thugam
Cha robh sgeul air a’ bhean dh’fhàg mi nam èiginn

Bha i mar-tha thall aig deireadh an t-sreath
‘S i le àr a bha oillteil ga leantainn na dèidh

Chliob mi gu cugallach air ais gu m’àite
Le mo shùil glacte e air an tè chraicte
Cò leis nach bu mhiann seatadh le sùrdag?
Ach dhise b’ionnan mireadh is màbadh.
Nan tigeadh i mu thimcheall aon uair eile
Gur teann bhiodh m’iargall; bithinn air chall
Cha robh coltas ann gun tigeadh an ceòl gu crìch
Bha an còmhlan fo làn sheòl le spìonadh nan cluich

‘Dhia gam shabhaladh!’ dh’èigh mi, is rinn E sin
Thuit fear a’ bhogsa far sheithir le gàireachdainn

Share

Posted in Gun roinn-seòrsa | Comments Off on Dannsair Cèilidh a’ Chriosa Duibhe

A Potted History of Scottish Gaelic

This is from @ScotsGaelicfor … we think its funny … don’t take it (or yourselves) too seriously. 1. The story begins yonks ago when some lads from Antrim decided they would take a 12 mile sailing holiday to Scotland to box the Picts in the mouth. They spoke Middle Irish and were undoubtedly mad bastards. […]
Posted in Ghetto na Gàidhlig | Comments Off on A Potted History of Scottish Gaelic

Na Dùthchannan Ceilteach – The Celtic Nations

The brilliant @ScotsGaelicfor has created this primer disentangling the various Celtic Nations flags and languages … 1. Cornwall is “a’ Chòrn.” Cornish (#Kernowek) is “Còrnais.” It’s very similar to Welsh and has around 500 – 600 speakers (we think). It’s been brought back from the brink and the number of speakers is growing so “neart […]
Posted in Alba, Celtic, Gaelic, Ghetto na Gàidhlig, GhettoNaGàidhlig | Comments Off on Na Dùthchannan Ceilteach – The Celtic Nations

Gilleasbuig a’ moladh bhàighbreansaidh twitter

An t-seachdain-sa, le 'r cead a chàirdean, sùil aithghearr aotrom air feadhainn de na seòid #Gàidhlig a tha cur ri iomadachd twitter, bho shealladh 'Illeasbuig ... Gilleasbuig (ri bàrdachd a-rithist): "Thoir mo shoraidh le fàilt'  A thwitter #Gàidhlig nan iomadach beachd" Bhàighbreant! @GilleAotrom 
Comments Off on Gilleasbuig a’ moladh bhàighbreansaidh twitter

Tha a h-uile rathad (iarainn) a’ dol dhan Ròimh! #gàidhlig

Bidh mi fhèin is Jenny a’ dol dhan Ròimh airson latha no dhà anns a’ Chèitean.

Mar a thachair leis an turas againn gu Venice an-uiridh, cha do smaoinich mi idir mu thrèanaichean, tramaichean is tràilidhean fhad ’s a bha mi a’ cur an turais air dòigh. Cha robh fa-near dhomh ach làithean-saora romansach a bhith againn agus na seallaidhean suaicheanta fhaicinn.  Às dèidh làimh, ge-tà, fhuair mi a-mach gu bheil tòrr rudan inntinneach sa Bhaile Shìorraidh a thaobh rathaidean-iarainn.

Bha fhios agam gum biodh meatro is seirbheisean rèile ionadail ann, ach tha mi air faighinn a-mach gu bheil an dà chuid busaichean-tràilidh agus tramaichean ann a bharrachd air seo. Coma leum an Colloseum – tha busaichean-tràilidh anns an Ròimh!

Roma filosnodato (dual-mode trolleybus) built by Solaris

Wikipedia Commons: Le Steve Morgan – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=8637024

Tha na busaichean-tràilidh a’ ruith air bataraidhean ann am meadhan a’ bhaile eachdraidheil ach an uair sin, bidh iad a’ dol air na uèirichean airson a’ chòrr den t-slighe. ‘S e siostam ùr a tha seo a dh’fhosgail ann an 2005.

Tha mi an dòchas gum bi tìde agam turas a ghabhail air bus-tràilidh san Ròimh a bharrachd air a bhith a’ dol dhan Cholloseum agus dhan Bhatacan is mar sin air adhart.

A bharrachd air trèanaichean, tramaichean is tràilidhean, tha ùidh mhòr air a bhith agam fad mo bheatha ann am Meanbh-stàitean na Roinn Eòrpa cuideachd – Andorra, A’ Bhatacan, Lichtenstein, Monaco agus San Marino agus bidh e sgoinneil an Ròimh fhaicinn gus an tèid mi dhan Bhatacan.  Ma tha ùidh agad anns na dùthchannan beaga seo, faic an t-artagal a sgrìobh mi mu dheidhinn rathaidean-iarainn nam Meanbh-stàitean beagan bhlaidhnaichean air ais.

Bus-tràilidh na Ròimhe, dealbh le John Zebedee le a chead 

Busaichean tràilidh ann am meadhan a’ bhaile (gun uèirichean – air cumhachd bataraidh). Dealbh le John Zebedee le a chead 

Alasdair

Posted in An Eadailt, busaichean-tràilidh, Roma, Rome, trolleybuses | Comments Off on Tha a h-uile rathad (iarainn) a’ dol dhan Ròimh! #gàidhlig

Dìleab Thugainn, Dìleab Bhuainn | Ceit Fhoirbeis BPA

Tha sinn air leth urramaichte aig Dàna a bhith a’ faighinn a’ chothruim an teacsa slàn on a’ chiad òraid chuimhneachaidh Iain MhicLeòid fhoillseachadh. Air a thoirt seachad le Ceit Fhoirbeis BPA air 24 am Faoilleach aig Oilthigh Dhùn Èideann, thug i iomradh air dìleab Iain agus air na dh’fheumas sinn mar choimhearsnachd airson ar sluagh a dhùsgadh.

Mòran taing – ’S e fìor urram a th’ ann a bhith a’ còmhla ribh an-diugh, agus a’ toirt seachad a’ chiad oraid chuimhneachaidh Iain MhicLeòid, an seo ann an Oilthigh Dhùn Èideann – ceud mìle taing dhan Chomunn Ghàidhealach, tha mi fada nur comainn agus tha mi ’n dòchas gun toir na h-òraidean seo – an òraid a-nochd agus na òraidean ‘s na bliadhnaichean a tha romhainn – spionnadh agus neart gu luchd-labhairt na Gàidhlig, ge bi dè aois a tha iad, no dè cho fileanta ‘s a tha an cuid Ghàidhlig, no far a bheil iad a’ fuireach.

Tha pàirt air leth cudromach agaibh uile – tha dìleab prìseil againn, is le dìleab, tha dleastanas oirnn cuideachd agus ‘s e an dìleab againn agus an dleastanas tha oirnn cuspair  na h-òraid agam a-nochd.

’S ann mar chuimhneachain air Iain MacLeòid – Iain Dhonnachaidh Iain a’ Chocair Carlabhaigh – a nì mi an òraid seo.

Bha lèirsinn is dìlse aig Iain MacLeòid dhan a’ Ghàidhlig a bha ionmholta.

Bha e an dà chuid ionadail agus naiseanta, ag iomairt sna bailtean mòra agus ann an sgìrean le sluagh beag agus gu dearbh bha e pearsanta agus poblach, a’ tuigsinn am feum a bha ann a bhith ag obair san dà roinn sin leis a’ Ghàidhlig, san dachaigh agus ann am beatha poblach na dùthcha.

Dh’obraich e gun sgìths airson fàs na Gàidhlig ann an Dùn Èideann – chuir e taic ris a’ Mhòd sa bhaile agus bhiodh e ag eadar-theangachadh no a’ stiùireadh choinneamhan phàrantan.

’S e neach-iomairt èifeachdach a bh’ ann aig ìre nàiseanta, a’ cur a-steach ath-chuingean dhan Phàrlamaid agus a’ dol an sàs ann an co-choimhearlachaidhean nàiseanta mun a’ Ghàidhlig.

Ach ged a bha e riamh cho lasanta mu fhàs na Gàidhlig sna bailtean mòra, bha e ceart cho dealasach mu chòr na Gàidhlig sa Ghàidhealtachd thraidseanta.

Anns na h-òraidean fosglaidh a rinneadh e aig a’ Mhòd Nàiseanta Rìoghail, bhiodh e tric a’ toirt luaidh air cho cudromach ’s a bha e cleachdadh na Gàidhlig àrdachadh sna sgìrean dùthchasach. Bha fios aige gum biodh an dà àite a’ tarraing neart a chèile.

Mar a thuirt mi roimhe, bha a lèirsinn ionadail agus nàiseanta, bha e beò sa bhaile mhòr agus sa bhaile bheag, ann an Taigh Mòr Dhùn Èideann agus taigh-cèilidh Charlabhaigh, agus tha sinn ri chèile mar shluagh ag ionndrainn a dhealas daingeann, leathann, buan.

Thachair mi ri Iain MacLeoid cho luath ‘s chaidh mo thaghadh ann an dà mhìle ’s a sia deug.

Goirid as dèidh an taghaidh, thòisich mi mar chathraiche buidheann thar-phàrtaidh na Gàidhlig sa Phàrlamaid, agus bha Iain airson bruidhinn rium mu na h-iomairtean anns an robh e an sàs agus na beachdan aige air ciamar a b’ urrainn dhan bhuidheann sin a’ Ghàidhlig a neartachadh agus a leasachadh.

Cha robh e, is cha robh e riamh, riaraichte leis an adhartas a thaobh na Gàidhlig. Bha e mothachail mu na dùbhlan is na duilgheadasan, ach an àite a bhith a’ caoidh is a’ caoineadh mu staid na Gàidhlig, bhiodh e a’ cur an gnìomh iomadh iomairt agus pròiseact a rinn feum mòr dhar cànan.

Bha e eòlach air na feumalachdan sònraichte aig gach ceàrn de shaoghal na Gàidhlig, agus tha sin follaiseach anns gach dreuchd a bh’ aige.

Bha e an sàs ann an Comann nam Pàrant mar chathraiche, bha e na bhall air bòrd Comunn na Gàidhlig agus Bòrd na Gàidhlig fhèin agus mu dheireadh thall bha e na cheann-suidhe air a’ Chomunn Ghàidhealach.

Choilean e an dreuchd seo le urram, le spèis agus le deagh ghean – a’ toirt cliù agus inbhe dhan chànan a h-uile cothrom a gheibheadh e.

Bha e, gun teagamh sam bith, na shàr Ghàidheal, agus bha seo ga aithneachadh leis an dearbh dhuais bho Cholaiste Ghàidhlig na h-Alba, Sabhal Mòr Ostaig, ann an dà mhìle ’s a seachd deug.

Bha creideamh làidir aige, agus thuirt a cho-ogha dhomh an-diugh fhein gu robh Salm 15 a’ sumadh suas an seòrsa duine a bh`ann an Iain.

 

“A Thighearna, cò a dh’fhanas ann ad phàillean?

Cò a chòmhnaicheas air do shliabh naomh?

Esan a ghluaiseas gu h?ionraic, agus a nì ceartas,

agus a labhras an fhìrinn na chridhe”.

Ged a bha e caran sochaireach a thaobh a bhith bruidhinn mu nithean spioradail bhitheadh e a’ cur a-mach na loidhne gu math tric aig seirbhisean Gàidhlig ann an Dùn Eideann `s bha a charactar `s a chaitheamh beatha glè mhòr a-rèir na fìrinne.

Bha e na shàr eiseimpleir den fhirinn a bh’aig Seumas:

“Dè a’ bhuannachd a th’ ann, mo bhràithrean, ma tha neach ag ràdh gu bheil creideamh aige, ach às aonais obraichean. An urrainn creideamh a shàbhaladh?”

Agus sin mar a bha na h-obraichean aige – bha e ag obair gun sgur as leth na Gàidhlig fad a bheatha a’ tuigsinn gum feumadh Gaidhlig a bhith na rud beò, fìor agus fallain.  Sin an dileab a dh’fhàg e dhuinn.

Agus shaoil mise gum biodh seo freagarrach dhomh mar bhun-stèidh airson a’ chiad oraid na chuimhne. Dè na h-obraichean a tha dhith oirnn gus ar cànan a chumail beò, fìor agus fallainn? – gu h-àraidh a measg dhaoine òga?

Ciamar a bhios sinne gan dùsgadh dhan dileab phriseil a th’ aca agus an dileab aca fhein a dhèanamh dhaibhsan a thig às an dèidh cuideachd?

Anns an ùine ro ghoirid a bha mise fortanach eòlas a chur air, bha aire Iain gu mòr air feuchainn ri inbhe UNESCO fhaighinn airson cultar, dualchas agus seann nòs nan Gàidheal.

Chan fhaca e seo a’ tighinn gu buil ach chanainn-sa leis gu bheil bliadhna eadar-nàiseanta nan cànanan tùsanach aig UNESCO ann am-bliadhna gu bheil an cothrom againne còmhraidhean a chumail as ùr ri ar coimhearsnachdan mun dileab phriseil a dh’fheumas sinne glèidheadh còmhla.

Bhiodh inbhe UNESCO a’ ciallachadh gum bi inbhe “intangible cultural heritage” aig a’ Ghàidhlig agus tha sin a’ ciallachadh gum bi dòigh eile ann ar cànan , ceòl agus dualchas a dhìon airson an ath-ghinealaich.

Ged a dh’fhuiling a’ Ghàidhlig iomadach buille chruaidh anns na bliadhnaichean a dh’fhalbh – tha i beò fhathast agus ag ùrachadh mar chànan sam bith eile agus bheireadh inbhe UNESCO taic ris an amas againn a bhith a’ leasachadh na Gàidhlig agus ga neartachadh airson an àm ri teachd.

Airson daoine oga, tha a’ Ghàidhlig a’ toirt dhuinn tuigse nas coileanta air ar n-eachdraidh is ar cultar, agus dealbh nas soilleire air na tha romhainn.

Tha beartas a’ chanain a’ cur dath air ar tìr, a’ cur an cèill ar n-àrainneachd agus a’ soillearachadh ar dualchas, a’ fosgladh doras gu sealladh eile air ar saoghal – tha e na dhleastanas dhuinn uile mar dhaoine fa leth a bhith ga dìon.

Ach cha d’fhiach a h-uile rud a seo agus òigridh a’ fàs suas, gun fhios mu luach a’ chànain, gun tuigse air mar a tha an cànan sin cudromach dhaibh fhèin agus gun chothroman aca an canan cleachdadh mar chànan laitheil.

 

Nam bheachdsa, agus ann am beachd Iain Mhicleoid, chanainn, cha bhiodh ann an inbhe UNESCO ach na fhìor thoiseach tòiseachaidh  airson strì na Gàidhlig a chur air bun-stèidh na bu sheasmhaiche oir  cha bu chòir dhuinn a bhith a’ dèiligeadh ris a’ Ghàidhlig mar rudeigin ann an taigh-tasgaidh.

Tha a’ Ghàidhlig ceart cho domhainn ris a’ Bheurla – ach ciamar a bhios sinn a’ cuideachadh dhaoine òga a bhith a’ dol air adhart leis a’ chànan mar rudeigin beò, fìor is fallain nan beatha làitheil? – ga cleachdadh air an raon spòrs, anns an eaglais, san taigh-òsta, ann an ceòl, anns na-òrain agus eadar na h-òrain – rudan àbhaisteach, laitheil agus cumanta?

Tro bhith a’ dèanamh nan gnìomhan beaga seo bidh sinn a’ toirt urram dhan h-uile rud a thàinig romhainn – feumaidh sinn bruidhinn ri chèile mar Ghàidheil.

Agus tha sin gam thoirt dhan ath cheum, mar a bha Iain a’ gabhail uallach airson na h-òigridh agus ag obair gun sgur gus am brosnachadh.

Nach eil e iongantach gur e an nighean aige fhèin, Màiri, a thug dha a’ bheachd agus a’ mhisneachd a bhith ag ath-thoiseachadh Mòd Dhùn Èideann agus a dhol an-sàs anns a’ Chomunn Ghàidhealach nuair a choisinn i duais mar nighean bheag aig Mòd Chataibh ann an naoi ceud deug naochad sa còig?

Dìreach smaoinichibh air a h-uile rud math a thàinig ri linn an tachartais àbhaistich, làitheil sin le neach òg.

Canaidh iad “na chì na big, nì na big”, ach an turas seo gu dearbh, na chunnaic am mòr, a rinn am mòr.

‘S e an cuimhne as motha a bhios agam air Iain gu robh esan airson gun dèanainn-sa, cuideigin og, rudeigin mu dheidhinn inbhe UNESCO agus Gàidhlig ‘san fharsaingeachd.

Bha an earbsa agus an creideamh sin a’ ciallachadh tòrr dhomh – ged a bha sinn gu math eadar-dhealaichte ann an iomadh dòigh – a thaobh aois, a thaobh ìre na Gàidhlig agus a thaobh eòlas air saoghal na Gàidhlig.

Thogadh esan ann an Carlabhagh, ann an coimhearsnachd làidir Ghàidhlig agus ged a chaidh e a Dhùn Eideann aig aois gu math òg airson a bhith na phoileas, bha e fhathast cho Gàidhealach gu smior – cha mhor leth-cheud bliadhna às dèidh dha Eilean Fraoich fhàgail.

Mise – càit an tòisich mi?

Uill, le ainm mar Forbes tha mi gu math ceangailte ri siorrachd Inbhir Nis agus Strath Narainn ach, ged a chaidh mi gu bunsgoil Gàidhlig ann an Glaschu airson greis fhuair mi tòrr de m’arach òg anns na h-Innseachan. ‘S e Gàidhlig a’ Phunjab a th’agam!

Ach ghabh Iain rium mar Ghàidheil air sgàth ’s gun robh tuigse aige gum feumadh òigridh a bhith aig teis-mheadhain strì na Gàidhlig san àm ri teachd.

Mar a thuirt duine no dithis dhomh, anns na seasgadan agus na seachdadan, airson daoine a chaidh an togail ann an coimhearsnachdan Gàidhlig, cha robh dàil aca gum biodh Gàidhlig – agus an cultar Gàidhealach – ann an cunnart sna bliadhnaichean a bha romhpa.

Ach sin far a bheil sinn, tha sinn ann an saoghal caochlaideach agus tha cleachdadh na Gàidhlig anns na coimhearsnachdan sin air fàs lapach, gu h-àraidh eadar na ginealaichean.

Ach fhathast, ged a tha na h-àireamhan air a dhol sios, tha sinn fhathast nas seasmhaiche na tòrr mion-chànain eile – tha fhathast còrr is leth-cheud mìle luchd-labhairt againne.

Ach cia mheud dhiubh a bhios a’ cur gu feum an cànan gach latha agus ciamar an urrain dhuinn am brosnachadh agus an cuideachadh gus sin a dhèanamh nas trice?

Gu h-araid, na ceudan de dhaoine, cuid a tha a fàs suas gu bhith da fhichead bliadhna a dh’aois, a thainig tro Fhoghlam tro mheadhan na Gaidhlig. Dè tha gan cumail air ais? Dè tha a’ cur bacadh orra? Ciamar a ghlèidheas iad sa chànan? Ciamar a stiùireas iad dhachaigh?

Innsidh mi dhut an sgeulachd agamsa, cuideigin òg a ghabh an cuairt sin.

Bidh daoine a’ faighneach carson a bha mi ag iarraidh a bhith nam bhall parlamaid Albannach.

An e gu robh mi ag iarraidh an t-aite gam bhuineas mi a thoirt air adhart?

Air neo saorsa fhaighinn do dh’Alba?

Air neo gur toil leàm fuaim mo ghuth fhèin a chluinntinn? Uill tha na rudan sin uile fior!

Ach a-nochd, innisidh mi dhuibh an fhìrinn cheart. Nuair a thill mi as na h-Innseachan le mo chuid Ghaidhlig Phunjabi, bha mi fortanach a dhol gu dà ard-sgoil le roinnean Gàidhlig ionmholta – Acadamaidh Dhrochaid an Easbaig, agus Acadamaidh Inbhir Pheofharain.

Agus anns an dà sgoil, fhuair mi an cothrom deasbad nàiseanta nan àrd sgoiltean a dhèanamh.

A chiad bhliadhna aig Acadamaidh Dhrochaid an Easbuig còmhla ri mo charaid Eilidh, bhuannaich sinn gach cuairt ann an Steornabhagh agus bha sinn anns an semi-final ann an Glaschu agus dòchasach faighinn gu Pàrlamaid na h-Alba an ath-oidhche.

Ach bha beachdan eile aig na britheamhan! Ailean Caimbeul nam measg  (Ceann-suidhe a’ Chomuinn Ghàidhealaich a thug fiathachadh dhomh a-nochd!) agus feumaidh mi radh gun robh mi cho duilich nach d’fhuair mi an cothrom deasbad sa phàrlamaid – bha mi uile gu lèir troimh-cheile.

Nise, bha e neònach ach ‘s e an sgioba a rinn an gnothach orm an oidhche siud à Acadamaidh Inbhir Pheofharain.

Mar sin bha e caran annasach nuair a fhuair mi mi-fhèin an ath-bhliadhna nam sgoilear anns an sgoil sin nuair a ghluais mo theaghlach gu tuath.

Bha mi gu math soilleir gu robh seo na chothrom eile a dhol dhan phàrlamaid agus an deasbad a bhuannachadh!

Nach mi bha dòchasach a’ dol a-steach dha na cuairtean dearbhaidh ann an Inbhir Nis.

Ach dè thachair ach chaidh an gnothach a dhèanamh orm sa chiad chuairt an turas seo!

Oh bha mi cho fiadhach – agus Ailean Caimbeul as coireach a-rithist!

Ma ’s e an tàmailt a dh’fhuiling Mairi Mhòr ann an Inbhir Nis a thug a bàrdachd beò, ‘s e an tamailt a dh’fhuiling Ceiteag Òg a bhrosnaich mi an cothrom deasbad sa phàrlamaid aon latha brèagha air coireigin.

Thug e deich bliadhna dhomh ach mar a chanas iad ruigidh each mall muilinn!

Ach gu mì-fhortanach agus ‘s dòcha seo mar a tha deugairean co-dhiu, chaill mi mo mhisneachd a thaobh mo chuid Gaidhlig  goirid as dèidh seo a chionns gu robh mi a’ fàs suas ann an coimhearsnachd far nach robh daoine aig an robh Gaidhlig ga cur gu feum – sean is og.

Agus lorg mi mi-fhein a’smaoineachadh dè feum a th’ann a bhith a’ bruidhinn Gàidhlig mura h-eil an fheadhainn aig a bheil Gàidhlig bho thùs ga cleachdadh?

Agus saoilidh mi gu bheil moran deugairean a faireachdainn an aon rud bhon a bhith a bhruidhinn riutha.

Tha iad toilichte leis an fhoghlam aca, tha iad pròiseil gu bheil Gàidhlig aca, ach ’s gann gum bi iad ga bruidhinn air sgàth ’s nach bi daoine nas sine a’ bruidhinn riutha.

Chan eil e idir air sgàth ‘s gu bheil daoine leisg, no coma, no fiù ’s an aghaidh a’ chànan aca fhèin ach air sgàth ‘s gu bheil eachdraidh dhuilich, thoinnte aig a’ chànan againne, a tha air dileab de sgaradh agus cròn cultarail  fhàgail aig na daoine.

Mar a sheinn Runrig san òran chumhachdail ud An Toll Dubh, a’ samhlachadh a’ Ghàidheil mar phriosanach

“Tha an Gàidheal na leabaidh, tha an Gàidheal na shuain, le èiginn ar n-èirigh às ar suain, le èiginn ar n-èirigh às ar suain.”

Gun teagamh, tha sinne, sluagh na gaidhlig, a’ fulang leis an dileab sin gach latha, ged nach eil mòran a’ tuigsinn gu bheil iad ga fulang agus air an leòn, agus feumaidh sinn na leòintean sin a shlànachadh tro chòmhradh, tro ghnìomhan agus gu dearbh, tro ghràdh.

Feumaidh sinn ar càirdean agus caraidean a dhùsgadh.

‘S e an storas as priseile a tha againn na daoine, agus mar dhaoine fa leth feumaidh sinn a dhol a-mach dhan t-saoghal agus na sgeulachdan aig daoine eile le Gaidhlig a chluinntinn, a thuigsinn agus a sgaoileadh.

Cha bhi seo furasta, ach tro bhith a’ tighinn ri chèile mar dhaoine, seach mar bhuidhnean mòra no “iomairtean” no pròiseactan ach mar shluagh a thig fàs agus neart ùr a tha beò, fìor agus fallainn.

Feumaidh sinn deagh sgeulachd na Gàidhlig innse, oir ‘s e sgeulachd na Gaidhlig ar sgeulachd fhèin.

Agus mar tè òg, tha fios agam gu bheil tòrr cothroman againn a thaobh a Gàidhlig – barrachd, ann an dòigh, na bha aig  ginealach sam bith eile.

Cothroman a thaobh obair, sgoil, na meadhanan.

An uiridh, ‘b e Bliadhna na h-òigridh a bh’ann, agus gun teagamh tha na h-òigridh ann an Alba, is na h-òigridh aig a bheil Gàidhlig, a’ dearbhadh gu bheil ceòl, cultar agus coimhearsnachdan Gàidhealach fhathast beò.

Agus tha buannachdan ann airson luchd na Beurla cuideachd.

Tha rannsachadh Iomairt na Gàidhealtachd a’ sealltainn gu bheil luach ceud’s a ceathrad ‘s h-ochd puing a choig million not (£148.5m) anns a’ Ghàidhlig do dh’eaconamaidh na h-Alba gach bliadhna. Tha sin mìorbhaileach.

An uiridh, chuir Port Rìgh san sgìre agam fhèin fàilte chridheil air an t-siathamh sgoil Ghàidhlig ùr ann an Alba.

Air sgath ‘s gu bheil Achd na Gàidhlig, agus planaichean Gàidhlig ann, tha na h-àireamhan de luchd-òigridh a’ dèanamh foghlam tro mheadhan a Gàidhlig a’ fàs gach latha.

Anns an sgìre agam fhèin, tha sinn a’ faicinn ath-bheothachadh ann an iomadh dòigh – le na fèisean, na h-iomairtean Gàidhlig, sgoiltean Ghàidhlig, ionadan Gàidhlig, ceòl Ghàidhealach!

Ach ‘s e an amas as cudromaiche Gàidhlig a neartachadh airson gum bi barrachd dhaoine a’ cleachdadh na Gàidhlig san taigh, san sgoil agus san obair.

Tha ceist ann an diugh airson na daoine òga:

“Gur truagh a’ Ghàidhlig bhi ‘na cas

O’n dh’fhalbh na Gàidheil a bh ‘againn

A ghineil òig tha tighinn ‘nan ait’

O togaibh suas a bratach”

Thàinig dìleab thugainn – am bi dìleab bhuainn?

’S e ginealach eile a sheas ri càs na h-eachdraidh gus am bratach ud a chumail an àird  a dh’aindeoin gach buille is slaic, gach stuagh is gach stoirm.

Tha an ginealach agamsa air buannachdan fhaighinn agus a-nis dè nì sinn leis an dìleab a dh’fhàg iad againn?

Ciamar a bhios sinn a’ dùsgadh nan Gàidheal?

Mar a thuirt mi an-uiridh aig Sabhal Mòr Ostaig, tha sinne, an fheadhainn a fhuair buannachd bhon obair chruaidh agus àrd-amasan aig ginealach eile, a-nis nar tidsearan, nar luchd-poileataigs, nar luchd sgoilearachd, nar luchd-ciùil, nar sgrìobhadairean agus iomadh rud eile, agus tha dleastanas oirnn: dè ni sinn?

Sgriobh Julie Fowlis sa phàipear naidheachd aig an deireadh sheachdainn gur e an ginealaich againn a bhios anns a’ ghinealach aig am bi an cothrom a’ Ghàidhlig a shàbhaladh neo a’ Ghàidhlig a dhiochuimhneachadh.

’S e cùis air leth cudromach a th’ ann – nas motha na duine sam bith againn.

‘S e mion-chànan a tha sa Ghaidhlig, ach chan eil i mar mhion-chànan airson nan daoine a tha ga bruidhinn agus ga cleachdadh.

Tha i cho farsaing ri macmeanmna na h-òigridh, agus cho mòr ri bruadaran na h-òige.  Tha mi taingeil airson an dìleib seo, agus tha mi a’ guidhe gum faic sinn adhartas nas luaithe is nas leantannaiche sa Ghàidhlig sna bliadhnaichean a tha romhainn.

Mo bheannachd oirbh airson èisteachd rium a-nochd, agus tapadh leibh.

 

’S e Ball Pàrlamaid na h-Alba do Sgìre an Eilein Sgitheanaich, Loch Abair agus Bhàideanaich a th’ ann an Ceit Fhoirbeis agus tha i na Ministear airson Ionmhas Poblach agus an Eaconamaidh Dhidseataich ann an Riaghaltas na h-Alba.

@KateForbesMSP

 

Share

Posted in Naidheachdan & Poileataigs | Comments Off on Dìleab Thugainn, Dìleab Bhuainn | Ceit Fhoirbeis BPA

Brìghde Chaimbeul – The Reeling | Lèirmheas

Tha sinn uabhasach toilichte gu bheil Law Chi-Yan againn le lèirmheas air clàr Brìghde Chaimbeul, The Reeling. 

Ma tha sibh air a bhith ag èisteachd ri ceòl Gàidhlig traidiseanta anns na beagan bhliadhnaichean a dh’fhalbh, tha deagh theans ann gum biodh sibh eòlach mar-thà air ainm agus cliù a’ phìobaire Sgitheanaich Brìghde Chaimbeul. Choisinn i cliù dhi fhèin aig ìre nàiseanta an toiseach nuair a bhuannaich i am BBC Radio 2 Young Folk Award ann an 2016 nuair nach robh i ach 17 bliadhna a dh’aois. Fhuair mi cothrom o chionn ghoirid a bhith ag èisteachd ris a’ chiad chlàr aice, The Reeling, a tha air tighinn a-mach mu dheireadh thall, agus abair gun robh e na tlachd mhòr dhomhsa, agus gu h-àraid mar phìobaire, a bhith ag èisteachd ris, agus a bhith air mo bhrosnachadh leis.

Mar a bhiodhte an dùil le ainm a’ chlàir, ’s e puirt dannsa a’ mhòr-chuid de na fuinn a th’ air a’ chlàr. Tha a’ cheòlmhorachd nàdarra aig Brìghde na barantas gum bi luchd-èisteachd air am beò-ghlacadh. ’S ann air a’ phìob bheag a rinn Fin Moore ann an gleus C a tha Brìghde a’ seinn anns a’ chlàr seo, mar a bha i ann an 2016, agus tha an gleus seo a’ toirt an aon loinnearachd do na puirt air feadh a’ chlàir ’s a gheibhear ann an guth seinn.

Chan eil na rèiteachaidhean-ciùil air an dòmhlachadh le cus ionnstramaidean; chan eil dad ann a bharrachd air a’ phìob-bheag agus na beagan chom-pàirtichean a th’ aice. ’S ann à sìmplidheachd a tha spionnadh nam port a’ tighinn.

Tha an clàr seo na mholadh làidir air an dualchas prìseil agus a th’ ann an ceòl Gàidhealach. Tha e follaiseach gun do rinn Brìghde a fìor-dhìcheall airson ceòl à tùsan dùthchasach a chur fa chomhair na luchd-èisteachd. Tha i air rùrachadh tro sheann chruinneachaidhean agus Thasglann Sgoil Eòlas na h-Alba ann an Oilthigh Dhùn Èideann airson puirt nach cluinnear tric an-diugh a thoirt beò a-rithist ann an cruth co-aimsireil.

Tha a’ chiad thraca na eisimpleir mhath dhen phròiseas seo; ’s e sin rèiteachadh-ciùil an fhuinn O Chiadain An Lò a bh’ anns a’ chruinneachadh aig Pàdraig MacDhòmhnaill a chaidh a chur an clò ann an 1784, às an tàinig ceithir fuinn anns a’ chlàr uile gu lèir. Chaidh am fonn seo a chlàradh san Eaglais an Ear ann an Cromba, agus tha Brìghde air fuaimearrachd shònraichte an àite, fuaimean na h-eaglaise fhèin, (agus seann harmonium a lorg i na bhroinn) a chur gu feum airson tòiseachadh làn cumhachd a thoirt dhan chlàr.

Bha e na thoileachadh dhomh a bhith ag èisteachd ris na co-obraichean aice cuideachd. ’S e a tha ri mholadh gu bheil Radie Peat bhon chòmhlan Lankum ann air a’ choncertina, agus gu bheil am pìobaire agus a’ bhana-sheinneadair Rona Lightfoot air bòrd cuideachd. Tha i a’ canntaireachd san fhuinn Tàladh nan Cearc agus The Reeling, The Reeling, a’ sealltainn ceòl na pìoba agus dòigh a sgaoilidh ann an co-chur fì0r-ghabhaltach, gu h-àraid san fhear deireannach. Tha sàr-fhìdhlearachd Aidan O’ Rourke a’ ruith tron mhòr-chuid dhe na seataichean ann an com-pàirt ri pìobaireachd Brìghde. Uaireannan, tha an fhìdheall aige ag obrachadh ann an dòigh a tha gu math coltach ris na cuinn (regulators) air pìoban-uilne, a’ cur neart ri bonn nam fonn le ruitheam ’s co-sheirm. Tha mi an dòchas gun cluinn sinn barrachd bhon dithis aca san àm ri teachd.

Chan e sin a-mhàin a bhios a’ toirt gu cuimhne ceòl Èireannach anns a’ chlàr seo. Tha dà ruidhle Èireannach ann cuideachd: An Leimras agus Mary Brennan’s. A bharrachd air sin, tha an tionndadh aice dhen phort-chruinn ainmeil Uibhisteach The Skylark’s Ascension, a tha air a ghabhail aig astar nas socraiche na ’s àbhaist le atharrachaidhean (variations) ciatach na chois, a’ cur an cuimhne mar a bhios puirt Èireannach a’ lùbadh ’s a’ tilleadh do chridhe an fhuinn.

Ged a tha an clàr stèidhichte air dualchas nan Gàidheal anns a’ mhòr-chuid, tha puirt à Bulgàiria ri chluinntinn cuideachd. Tha trì dhiubh air a’ chlàr: Moma e Moma Rodila (???? ? ???? ??????), Hajda, Kalino, da idem (?????, ??????, ?? ????), agus Tornala Maika (??????? ?????). Ghabh Brìghde cuairt ann an 2017 dhan Bhulgàiria airson eòlas a chur air pìobaireachd dhùthchasach agus chòrd e rium blas làidir dannsaichean traidiseanta na dùthcha sin a chluinntinn à pìob-bheag Albannach.

’S ann le sìmplidheachd a-rithist a bheir Brìghde an clàr gu crìoch leis a’ phort Ruidhle Mo Nighean Donn, còmhla ri Rona Lightfoot a tha a’ gabhail a’ phuirt à beul agus ri fuaim nam brògan air an làr ’s iad a’ cumail ri buille an dannsa – co-measgachadh fonnmhor dhe dh’fhuaimean às an d’fhuair mi toil-inntinn.

’S e obair shònraichte a tha Brìghde agus na co-obraichean aice air cruthachadh, agus leis a’ chiad chlàr seo, tha i air slighe fa leth a dhèanamh dhith fhèin gu daingeann. Gu pearsanta, tha an clàr seo na fhianais (agus na fhaochadh) dhomhsa nach leig mo leas a bhith nam dheann air an fheadan gus ceòl tarraingeach a dhèanamh. A bharrachd air sin, thug The Reeling m’ aire a-rithist gu stòrasan-ciùil beartach nan Gàidheal anns am bu chòir dhomh a bhith a’ fàs nas eòlaiche.

Mar a thuirt i ann am film sanasachd goirid ro sgaoileadh a’ chlàir, “they’re strange melodies…but I think they take you somewhere.” (“’S e seirmean neònach a th’ annta…ach saoilidh mi gun toir iad do dh’àitegin thu.”) Gum bi gach buaidh is piseach leatha air an t-slighe air adhart.

??? (LAW Chi-Yan)

Tha The Reeling a-mach air River Lea Records agus ri fhaotainn aig https://www.roughtrade.com/gb/music/brighde-chaimbeul-the-reeling

Share

Posted in Ceòl | Comments Off on Brìghde Chaimbeul – The Reeling | Lèirmheas