Briathrachas bheachan

640px-Bee-apis

Mar a sgrìobh mi roimhe, b’ àbhaist dhomh beachan a chumail nuair a bha mi òg, agus tha ùidh mhòr agam annta fhathast, ged nach eil àite agam dhaibh an-dràsta far a bheil mi a’ fuireach. Tha mi air a bhith a’ sgrìobhadh mu bheachan o chionn ghoirid cuideachd, agus a’ rannsachadh briathrachas — cuid sean, cuid ùr — ceangailte riutha. Seo na th’ agam mar-thà:

beachair — colanaidh bheachan nàdarra.

beachlann — bocsaichean anns an cumar beachan.

beachlannach — àite far an cumar beachan; apiary.

beachlannair — cuideigin a chumas beachan.

bocsa-àil — bocsa ann am beachlann anns an àraich na beachan an ath ghinealach aca.

bocsa-meala — bocsa ann am beachlann anns an taisg na beachan a’ mhil aca.

colanaidh — teaghlach de bheachan, le banrigh, obraichean, agus lunndairean na lùib.

lunndair — beach fireann; drone.

sgaoth — colanaidh bheachdan a’ dèanamh imrich.

sgeap — beachlann thraidiseanta; skep.

Dè ur barail?

Dealbh CC 4.0 Maciej A. Czyzewski.

 


Posted in corpas ficsean-saidheans | Comments Off on Briathrachas bheachan

2017 An t-Sultain: Chì mi na Mòr-bheanna / Sep: Mist-covered Mountains of Home

Chì mi na Mòr-bheanna / Mist-covered Mountains

An Teallach, Loch Droma

Am bliadhna bha cothroman gu leòr agam beanntan àlainn is drùidhteach na Gàidhealtachd fhaicinn ri linn na h-obrach agam no còmhla ri luchd-tadhail, agus chuir sin nam chuimhne an t-òran ainmeil Chì mi na Mòr-bheanna. Mar às àbhaist thòisich mi ri rannsachadh. ‘S e Iain Camshron a sgrìobh e ann an 1856, is esan à Baile a’ Chaolais ach ag obair fad bhliadhnaichean ann an Glaschu, agus mar sin ‘s e òran cianalais airson a dhachaigh a th’ ann. Mar phort chuireadh fonn slaodach air, a bha na thionndadh mìth-òrain Bheurla, Johnny stays long at the Fair. Dh’fhàs am fonn seo ainmeil mar cheòl na pìoba, agus chluicheadh e aig adhlachaidhean Sheòras VI, JF Kennedy, agus Màthair na Ban-rìgh.

Tha grunn chlàraidhean den òran Ghàidhlig ann, eadar Alba agus Alaska (ceanglaichean gu h-ìosal), ach ‘s ann san tionndadh Bheurla, The Mist-covered Mountains of Home, a tha e as ainmeile.  Tha YouTube làn chlàraidhean dheth, a’ mhòr-chuid mar dhreach ionnsramaideach, bhon chluicheadair-giotàir, John Renbourn,  gus na Vatersay Boys agus na Scots Guards. Chluich fiù ‘s còmhlan Mark Knopfler e airson an fhiolm Local Hero.

Agus tha tionndadh àlainn Albais ann cuideachd, ach le faclan gu tur eadar-dhealaichte mu na Fuadaichean: Smile in your sleep, bonnie baby (Hush, hush).

*****************************************************

Ben Wyvis

This year I had plenty of opportunities to see the beautiful, impressive mountains of the Highlands in the course of my work or with visitors, and that brought to my mind the famous Gaelic song Chì mi na Mòr-bheanna (I’ll see the high mountains). That of course set me to researching it. It was written by John Cameron in 1856. He came from Ballachulish but worked for many years in Glasgow, so it’s a typical song of Highland homesickness. It was set to a slow air which was a version of the English folk-song Johnny stays long at the Fair.  This tune became very popular as pipe music and was played at the funerals of George IV, JF Kennedy, and the Queen Mother.

There are many recordings of the Gaelic song, from Scotland to Alaska (some links below), but it is most famous in its English version, The Mist-covered Mountains of Home.  YouTube is full of recordings of it, mainly as an instrumental, from guitarist John Renbourn to the Vatersay Boys and the Scots Guards. It was even played by the Mark Knopfler band for the film Local Hero.

And there’s a beautiful Scots version too, though with completely different words about the Clearances: Smile in your sleep, bonnie baby (Hush, hush).

**********************************************************

ChÌ mi na Mòr-bheanna

Glen Shiel

Séist
O chì, chì mi na mòr-bheanna
O chì, chì mi na corr-bheanna
O chì, chì mi na coireachan
Chì mi na sgorran fo cheò

Chì mi gun dàil an t-àite san d’rugadh mi
Cuirear orm fàilte sa chànain a thuigeas mi
Gheibh mi ann aoidh agus gràdh nuair a ruigeam
Nach reicinn air tunnachan òir

Chì mi na coilltean, chì mi na doireachan
Chì mi ann màghan bàna is toraiche
Chì mi na fèidh air làr nan coireachan
Falaicht’ an trusgan de cheò

Beanntaichean àrda is àillidh leacainnean
Sluagh ann an còmhnuidh as còire cleachdainnean
‘S aotrom mo cheum a’ leum g’am faicinn
Is fanaidh mi tacan le deòin

 

Translation of original Gaelic:

Slioch, Loch Maree

Chorus
Oh I’ll see, I’ll see the great mountains,
Oh I’ll see, I’ll see the steep mountains,
Oh I’ll see, I’ll see the corries,
I’ll see the peaks beneath the mist.

I’ll see very soon the place of my birth,
I’ll be welcomed in the language I understand,
I’ll receive hospitality and love when I arrive,
That I would not sell for tons of gold.

I’ll see the woods, I’ll see the thickets,
I’ll see fair fertile meadows there,
I’ll see the deer at the bottom of the corries,
Hidden in a garment of mist.

High mountains with beautiful slopes,
People of the kindliest habits living there,
My step is light as I go leaping to see them,
And I’ll stay there with pleasure for a good while.

*******************************************************************

English version of the song: The Mist-covered Mountains of Home

Cuillins, Sligachan

Chorus

O ro, soon shall I see them,
Hi ro, see them, oh see them.
O ro, soon shall I see them,
The mist-covered mountains of home!

1 There shall I visit the place of my birth,
They’ll give me a welcome the warmest on earth,
So loving and kind, full of music and mirth,
The sweet-sounding language of home.

2. There shall I gaze on the mountains again,
On the fields and the hills and the birds in the glen,
With people of courage beyond human ken,
In the haunts of the deer I will roam.

3. Hail to the mountains with summits of blue,
To the glens with their meadows of sunshine and dew,
To the women and the men ever constant and true,
Ever ready to welcome one home.

****************************************************

Ceanglaichean / Links:

Stac Pollaidh

Various Gaelic (esp. Griogair Labhruidh, from Ballachulish): http://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/chi_mi_na_mor_bheanna/

Tania Opland (Gaelic, Alaska): https://www.youtube.com/watch?v=NgTzxScVhXM

Vatersay Boys: https://www.youtube.com/watch?v=_D3PkGzDGoU

John Renbourn:  https://www.youtube.com/watch?v=4fwUuGVUjpA

Mark Knopfler Band: https://www.youtube.com/watch?v=WK_Klo0ZvBM

Smile in your sleep, bonnie baby (Corries):  https://www.youtube.com/watch?v=Rwi9fBF4H_U

 

Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off on 2017 An t-Sultain: Chì mi na Mòr-bheanna / Sep: Mist-covered Mountains of Home

Eòlas agus Buil | Mar a tha modal a’ churaicealaim a’ tachdadh na Gàidhlig

drawings-on-wallTha an lùghdachadh air cuspairean a bhios luchd-ionnsachaidh a’ dèanamh air AS4 air cron gun chiall a thoirt air a’ Ghàidhlig agus cànainean san fharsaingeachd. Tha Eòghan a’ cur impis air Riaghaltas na h-Alba a dhol air ais gu seann mhodal 8-5 a bha ag obair glè mhath a cheana.

B’ àbhaist dhuinn uile a bhith eòlach air mar a bha foghlam ann an Alba ag obair – bha thu a’ dèanamh bun-sgoil, an uairsin rinn thu a h-uile cuspair sa chiad dhà bhliadhna san àrd-sgoil mus do thagh thu ochd cuspairean airson AS3 is AS4 mus deach thu air adhart gu còig cuspairean air AS5 agus AS6. Dh’obraich e, agus bha mòran soirbheachais ann.

Ach an uairsin thàinig Curaicealaim airson Sàr-mhaitheis a-steach agus dh’atharraich an Curaicealaim fhèin, dh’atharraich na teisteanasan ach cuideachd dh’atharraich mar a bha an curaicealam ga libhrigeadh.

Tha mise a’ creidsinn anns na teisteanasan ùra – tha Ìre Nàiseanta a Còig fada nas fheàrr na bha Ìre Choitcheann agus Eadar-mheadhanach a Dhà airson sgilean labhairt is sgrìobhaidh a thoirt air adhart.
Tha mi cuideachd a’ creidsinn ann am freumhan Curaicealaim airson Sàr-mhaitheis, agus gun robh e ag amas air roghainn cheart a thoirt do sgoilearan,a ch tha mi a’ creidsinn cuideachd gun do shad sinn an leanabh a-mach le uisge an amair. Fhuair iad am modal airson a’ churaicealaim a libhrieadh gu tur ceàrr. Càite am faca sinn an aireamh 6-6-6 roimhne seo? Siostam diabhalt’ gun teagamh!

 

Chaidh am Foghlam Farsaing Coitcheann a leudachadh suas dhan Treas Bhliadhna, agus chaidh an aireamh de chuspairan a bhiodh aig sgoilear ri thaghadh ga geàrradh gu sia a-mhàin anns a’ mhòr-chuid de dh’ùghdarrasan (ann an Earra-ghaidheil is Bòid chaidh iad sìos gu dìreach còig!). A-niste, chaidh seo a dhèanamh airson pearsanachadh agus roghainn a thabhann do luchd-ionnsachaidh, ach tha an dearbh rud calg-dhìreach an aghaidh sin air tachart.

 

Cha bhi pàiste air an dùthaich nach dèan Beurla agus Matamataig ann an AS4, mar sin sa bhad chan eil ach ceithir cuspairean ann ri thaghadh. Leis an fheallsanachd fhaoin nach eil ach cuspairean STEM cudromach a’ dol, tha a’ mhòrd-chuid de sgoilearan feumach air dà shaidheans a dhèanamh – stob eachdraidh no cruinn-eòlas ann, agus chan eil thu gad fhàgail ach le aon chuspair – agus mar sin tha a h-uile cuspair eile a’ sabaid airson ogsaidean.

 

Tha cànainean agus cuspairean cultarach is gnìomhach gan smaladh. ach tha seo gu h-àradih ri fhaireachdainn ann an cànainean – far a bheil misneachd a dhìth agus dùbhlan ann, bidh mòran sgoilearan a’ gabhail a’ chothruim cuspair a leigeil seachad. No ma tha thu an aghaidh Spòrs air a’ chlàr-ama, uill, ’s aithne dhomh dè dhèanainn-sa aig aois 15!
Tha am fianais ann – tha na h-àireamhan a’ dèanamh chànainean cho ìosal nach gabh e tuigsinn. Cia mheud luchd-ionnsachaidh nach tig a-steach dhan chànan leis nach b’ urrainn dhaibh Gàidhlig a thaghadh oir cha b’ urrainn dhaibh ach còig cuspairean a thaghadh aig aois 15? Cia mheud sgoilearan Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig san deach na mìltean de dh’airgead a chur a bhios a’ fàgail na sgoile gun teisteanas sam bith sa chànan, agus a bhios a’ call an cuid Ghàidhlig gu sgiobalta? Is e cunnart mòr lathaireach a th’ anns a’ mhodal a tha ann an dràst dhan chànan againn.

 

Canar gum feum na teisteanasan ùra barrachd ùine airson a dhèanamh, agus gum feum na sgoilearan AS3 a chleachdadh airson am Foghlam Farsaing Coitcheann a chriochnachadh, ach tha an dà rud sin air suidheachadh adhbhrachadh a tha a’ cronachadh moral thidsearan, a’ caitheamh ùine sgoilearan agus a’ milleadh chànainean agus ealain ann an Alba.

 

Mo mholadh air ceannardan leithid Dhòmhnaill Iain Dhòmhnallaich aig Àrd-sgoil Sheumais Ghilleasbuig a sheas an còraichean agus còraichean an luchd-ionnsachaidh le bhith a’ glèidheadh an t-seann shiostam. Tha e a-nis an urra ri Mgr Iain Swinney co-dhùnadh ciallach a dhèanamh, mar a rinn e le measaidhean aonaid an –uiridh, agus tilleadh gu modal a bha dearbhte, a bha freagarrach agus a bhios ag obair a-rithist. Mar nach tuirt Doileag “Working 8-5 it’s the way to make a living.” Ach tha feadhainn ann nach bi a’ mothachadh ris an t-suidheachadh a th’ ann.

 

Seachdain sa chaidh, nuair a thàinig e am follais gun robh Gàidhlig do dh’Fhileantaich agus do luchd-ionnsachaidh air crionadh mòr fhulang a anns an ùghdarras aca o chionn deich bliadhna, dh’fheuch Western Isles Council a’ chòire a chur air a h-uile neach ach iad fhèin – gun robh cùrsaichean is goireasan seann fhasanta seach  a bhith a’ coimhead ri mar a rinn iad fhèin co-dhùnaidhean a rinn cròn uabhasach air cànan nan eilean, thuirt neach-lbhairt aig a’ chomhairle anns a’ Phàipear Bheag “We would contend that young people are studying courses that are of more relevance to their career than was the case in 2007.”

 

An latha roimhne sin, bha mi air a dhol sìos dhan BhBC ann an Steòrnabhagh, agus chunnaic mi pàirc nan càraichean aig An Tosgan is BBC Alba loma-làn – mur eil Comhairle nan Eilean a’ saoilsinn gu  bheil Gàidhlig deatamach no freagarrach airson cuairt-obrach anns na h-Eileanan an Iar san latha an-diugh, tha sin gu math draghail.

 
Is e caraid nan Gàidheal a tha air a bhith ann an Swinney gu ruige seo. Is e atharrachadh air siostam na Bèiste seo an  rud a bu chàirdeil a b’ urrainn dha a dhèanamh.

 

@eoghanuig

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Foghlam | Comments Off on Eòlas agus Buil | Mar a tha modal a’ churaicealaim a’ tachdadh na Gàidhlig

Soraidh le Cassini (Òran Gaoil)

Cassini 2

Air 15mh Sultain shiubhail an carbad-fànais Cassani gu a bhàs ann an àile Suturn as dèidh dha fichead bliadhna a chur seachad ri mion-sgrùdadh air a’ phlanaid . Dhan fheadhainn a lean a thuras b’ e latha brònach a bh’ ann.

Sgrìobh mi an dàn seo às dèidh dhomh agallamh fhaicinn le tè a bha an sàs anns a’ phròiseict Chassini. Bha i air a bhith ag obair don phròiseict bhon a thòisich e o chionn fichead bliadhna is i air a’ chuid as motha de a beatha inbhich a chur seachad air. Rè na h-ùine seo bha i ann an cuideachd a’ charbaid-fhànais nas motha na bha i an cuideachd duine beò. Nuair a thàinig am pròiseact gu crìoch is a chaidh an carbad-fànais a chur gu sgrios, ’s beag an t-iongnadh gun do dh’fhàg sin fo mhulad i.

Soraidh le Cassini (Òran Gaoil)

Thog thu mi nad ghàirdeanan sìnte
Is dhanns sinn tro na speuran
Shaor thu mi bho dhaorsa talmhainn
Air mo sguabadh far mo chasan

Le turraban na mo chom sa
Tuaineal na mo cheann sa

Sheòl sinn a-mach gu raon nam planaid
A’ toirt soraidh do thìr ar n-eòil
Bhals sinn a-mach nar mire
A’ cur caran mu chruinne a’ ghaoil

Le pòg bho Iupatar
Dh’fhalbh sinn air astar

Thug Satarn furanach sinn na uchd
Is thog sinn dachaidh air a h-àrainn
Rinn sinn suirghe tro a gealaichean
Mìos nam pòg’measg a fàinneachan

Letheach slighe a-mach
gu sìorraidheachd

Fo mhisg aig a h-àile cèin
Tàladh a ciùil nar cluasan
Dar sùilean dh’fhoillsicheadh
seallaidhean a h-annasan

Letheach slighe a-mach
gu flathanas

Bu duilich leam an latha
A dhealaich sinn; mar bu dual
Bu thruagh leam an uair
A dh’ìobairt thu d’uile

Làithean suaimhneach
air falbh gu siùbhlach

Air neul deighe thrèig thu mi
Thuit mi gu talamh cruaidh
Reòth mo chridhe
Do chorp caillte san òr-bhuidhe

Leìg thu às mi
Air ais a thuit mi

Ach chì mi fhathast do sholas
Air oidhche reultach shoilleir
D’anam a’ deàlradh
A’ cumail faire orm tron speur

Leats’ a bhios mi
‘fhad ’s as beò mi

Cassini 3

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in bàrdachd, Cassini, fànas, Satarn, Sgrìobhadh Cruthachail | Comments Off on Soraidh le Cassini (Òran Gaoil)

Far An Do Thachair Sear Ri Siar; Alba Is Bengal

Thug Albannaich buaidh air iomadh ceàrn dhen t-saoghal, ach ’s ainneamh a chluinnear iomradh air an dlùth cheangal a bh’ann eadar Alba agus Bengal.

Tagore          Burns Rabindranath Tagore                                                                         Raibeart Burns

Feumaidh gur ainneamh a chluinnear òran Innseanach ga sheinn aig seisean ciùil Albannach; ach sin mar a thachair. Thuit an fhìdheall agam sàmhach mar a rinn na h-ionnsramaidean uile cho math ri guthan garbha nam mith-sheinneadairean Albannach a bha nar cuideachd; is dh’èirich guth binn tè Innseanaich a bha air a bhith na suidhe, na tost ann an oisean a’ bhàir. A rèir an t-seanchais a thug i seachad às dèidh dhi an t-òran a sheinn, bha buinteanas aige ri Alba ri linn ’s gur e dreach Innseanach air ‘For Auld Lang Syne’ le Raibeart Burns. Chaidh a sgrìobhadh leis a’ bhàrd Tagore a bhuineadh do sgìre Bengal sna h-Innseachan. ‘S e adhbhar pròis dhuinn mar Albannaich gu bheil uiread de bhuaidh air a bhith aig cultar na h-Alba ann fad is farsaing air feadh an t-saoghail. Ach bha beagan tàmailt an cois mo chuid pròis nuair a thàinig e a-steach orm nach robh mi cho eòlach air dualchas nan Innseachan no an obair aig Tagore.

Nuair a chuir mi romham seo a chur ceart le bhith a’ faighinn a mach beagan a bharrachd mun bhàrd cha robh mi an dùil gum faighinn lorg air sgeul a dhaingnicheas dlùth cheangal eadar Alba is Bengal.

Bha Tagore (1861 -1941) na fhamhair am measg luchd-ealain. Ged as ann as motha a choisinn e chliù mar bhàrd, sgrìobh e cuideachd nobhailean, sgeulachdan goirid, òrain, dhealbhan-chluich is cunntasan siubhail. Mar nach robh seo gu leòr bha e cuideachd na pheantair, na fheallsanaiche poileataigeach, chruthaich e nòs ùr dannsaidh is bha e gu mòr an sàs ann a bhith a’ brosnachadh foghlam. B’ e a’ chiad duine bho taobh a-muigh na Roinn-Eòrpa a choisinn an duais Nobel ann an 1913. Am measg an 2,230 òrain a sgrìobh e bha 3 dhiubh stèidhichte air òrain a sgrìobh Burns. Chan e àireamh mhòr a th’ann ach tha iad a’ samhlachadh na buaidh a bha aig cultar na h-Alba air cultar Bengal na linn-sa.

Na bhalach ag èirigh suas ann am Bengal bhiodh Tagore eòlach gu leòr air muinntir is dualchas na h-Alba, le Albannaich ceithir timcheall air. Bha na h-Albannaich gu mòr an sàs ann an obair na h-impireachd le mòran dhiubh nan tàmh ann am Bengal is gu sònraichte ann am prìomh-bhaile na sgìre Kolkata; no Calcutta mar a dh’aithnichear e aig an àm; a bha cuideachd na phrìomh-bhaile dhen Raj.

Dìreach mar a bha gu leòr Albannaich ag obair don Hudson Bay Company agus Companaidh an Iar-Thuath ann an Canada bha gu leòr Albannaich an sàs ann an Companaidh nan Innseachan an Ear fada mus tàinig an Raj gu bith. Dh’obraich iad mar bhiurocratan, mharsantan, thìdsearan, innleadairean, miseanaraidhean, tuathanaich is saighdearan is bha iad mar phàirt de gach raon beatha an àite. Bha dithis mhac aig Raibeart Burns fhèin am measg an iomadh Albannach a chaidh a Bhengal an cois arm Companaidh nan Innseachan an Ear. Tha fianais nan Albannach ri faicinn chun an latha an-diugh anns na h-ainmean Albannach a tha air an snaigheadh air aghaidhean nan seann togalaichean far an lorgte companaidhean malairt Albannach aig aon àm agus air na clachan-uaighe a lorgar ann an cladh nan Albannach ann an Kolkata.

Tha e coltach gum biodh an teaghlach aig Tagore eòlach air cuid mhath de na daoine air cùl nan ainmean seo leis gun robh iad fhèin ri gnìomhachas is malairt. Bha Seanair Tagore, Dwarkanath, na fhear gnìomhachais eadar-nàiseanta a thadhail air Alba grunn tursan. Tha e na shamhla air am meas a thugadh dha an seo ann an Alba gun deach saorsa baile Dhùn Èideann a bhuileachadh air. Cleas nan uachdaran Innseanach aig an àm chuir an teaghlach aig Tagore e a-null a Bhreatann nuair a thàinig e gu ìre gus ceum a thoirt a-mach. Ach cha robh mòran ùidh aig Tagore ann am foghlam foirmeil is ghluais e gu Lunnainn far am fritheileadh e na taighean-cluiche is na tallachan-ciùil. Fhuair e loidseadh le teaghlach Albannach agus is iomadh oidhche a chuireadh e seachad an cuideachd an triùir nighean aig an teaghlach aig an robh liut air seinn is cluich a’ phiàna. B’ ann aig na consartan neo-fhoirmeil seo a chuir Tagore eòlas air na h-òrain aig Burns.

‘S e cùl-shràide eachdraidheil, inntinneach a th’ann an ceangal a’ chiùil Albannaich is Bengali ach tè a tha a’ riochdachadh dàimh cultarail nas fharsainge a thug buaidh air cruth nan Innseachan san latha an-diugh. Aig an aon àm ’s a theann Albannaich ri tuineachadh anns na h-innseachan bha an soillseachadh Albannach a’ tàrmachadh aig an taigh. Thug iad feallsanachd an t-soillseachaidh a-null leotha is chuir iad an gnìomh e tro na buidhnean anns an robh iad an sàs; na buidhnean riaghlaidh, an eaglais is na miseanan, agus gu sònraichte tro na buidhnean foghlaim. Rinn cuid de mhuinntir nan Innseachan gàirdeachas ris na beachdan ùra a thabhainn dhaibh modhan sòisealtais an dùthcha fhèin, ga cur fon phrosbaig is a’ dealbhadh slighe air adhart son na dùthcha. Thug an fheallsanachd a dh’èirich às buaidh air poileataigs is air stèidh na dùthcha ùire a thàinig gu bith le neo-eisimeileachd ann an 1947.

Lean an dàimh eadar Tagore is Alba tron dlùth-chàirdeas a bh’aige ris an ailtire Albannach Patrick Geddes. Sa chonaltradh chunbhalach eatorra bhiodh iad a’ beachdachadh air farsaingeachd de chuspairean eadar poileataigs, foghlam, àiteachas, leasachadh is saidheans is thàinig toradh a’ chonaltraidh gu buil anns an oilthigh eadar-nàiseanta a chruthaich Tagore ann am Bengal an Iar leis an airgead a fhuair e an cois duais Nobel is a dhealbhaich Geddes.

Chan eil teagamh gur e sgeulachd ùidheil is chudromach a th’ anns an dàimh eadar Bengal is Alba ach air adhbhar air choireigin ’s e tè a tha air a dhol air dìochùimhne gu ìre mhòr. An taca ri eachdraidh nan Albannach ann am ceàrnan eile dhen t-saoghal leithid Canada is Sealainn Nuaidh is beag an t-iomradh a thathar a’ toirt oirre. ‘S dòcha gur ann air sgàth a’ bhuinteanais aice ri impireachd is colonachd, is gum b’fheàrr leinn, mar Albannaich, a bhith a’ smaoineachadh oirnn fhìn mar dhream as motha a dh’fhuiling aintighearnas aig làmhan càich is nach sinn a dhèanadh an aon rud air daoine eile. Ach chan eil math dhuinn a bhith a’ cur eachdraidh nach tig rinn an dàrna taobh is le bhith a’ dèanamh seo tha cunnart ann gun caill sinn na pìosan dheth às an do dh’èirich math.

Tha comharran air nochdadh o chionn greis gu bheilear a’ tòiseachadh air rud beag a bharrachd aithne a thoirt do na ceanglaichean eadar Alba is Bengal. Tha Riaghaltas na h-Alba air taic a chur ri glèidheadh ailtireachd ann am Bengal aig a bheil buinteanas ri Alba. Ann an 2012 chaidh ionad airson rannsachadh na h-obrach aig Tagore a chur air bhonn mar phàirt de dh’oilthigh Napier ann an Dùn Èideann.

Dh’fhàg a’ chuid as motha de na h-Albannaich na h-Innseachan ri linn neo-eisimeileachd na dùthcha ach bhon uair sin tha gu leòr de mhuinntir Bengal air tighinn a dh’Alba a dhèanamh an cuid dachaighean a-bhos an seo. Gu cothromach ’s iad a-nis a tha a’ cur ri cultar ar dùthch’-ne.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Bengal, Cànan & Cultar, Ceòl, Eachdraidh, litreachas, Na h-Innseachan, Rabindranath Tagore, Raibeart Burns | Comments Off on Far An Do Thachair Sear Ri Siar; Alba Is Bengal

Cearcall gun Smuain: a’ Ghàidhlig shòisealta seach eaconomach? | Mìsneachd Dhùn Èideann

The ceist a’ mhì rùin don Ghàidhlig a’ sìor thogail ceann. An seo tha Bria Mason bhon bhuidheann Misneachd Dhùn Èideann a’ sìreadh fuasgladh ùr dhan cheist.

Sanas

An t-seachdain seo chaidh, chaidh artaigil fhoillseachadh sa Chourier a’ càineadh suaicheantas dà-chànanach ùr Poileas Alba. A bheil sibh a’ mèaranaich fhathast?

Bithear ag ràdh nach eil càil ùr fon ghrèin, ach tha na gearanan seo gu sònraichte dòrainneach. A bheil diofar eadar na ‘h-argamaidean’ a nochdas san artagail seo agus an fheadhainn a nochd sna pàipearan o chionn deich bliadhna, no o chionn fhada? Bidh gaisgich leithid Art MacCarmaig a’ sgrìobhadh gus na pàipearan nuair a nochdas sgudal mar seo le argamaidean ciallach reusanta a fhreagras na puingean a thog an t-ùghdar – argamaidean nach toir daoine às am beachdan mura h-eil iad airson èisteachd sa chiad dol a-mach. Tha e cudromach dha-rìribh gum bi cuideigin a’ togail na puingean sin seach a bhith a’ leigeil leas an t-amaideas sin a dhol seachad gun chonnspaid – tha sin soilleir. Ach bu chòir dhuinn a bhith a’ smaointinn, cuideachd, air mar a bhriseas sinn an cearcall seo, seach a bhith an còmhnaidh a’ dol timcheall leis na h-argamaidean a chruthaicheas luchd a’ mhì-rùin. Cho fad ’s a tha sinn a’ dol ann an cearcall, chan eil sinn a’ gluasad air adhart.

Chan eil beachdan an aghaidh na Gàidhlig a’ nochdadh às an adhar. Tha iad stèidhichte air ideòlasan cumanta an latha an-diugh (agus bho linntean a dh’fhalbh). Tha sinn uile a’ tighinn beò ann an saoghal far a bheil barrachd luach air a chur air airgead na air daoine, agus bithear ag ràdh gur e common sense a th’ ann an sin. Seo na bhios daoine ag ràdh mu ideòlas sam bith aig a bheil làmh an uachdair. Mar a sgrìobh David Van Reybrouck, sgrìobhadair às a’ Bheilg, ‘Chan eil ann an common sense ach ideòlas nach aidich a charactar ideòlach fhèin, mar sù a chreideas ann an da-rìribh gur e eisimpleir de nàdar neo-thruaillte a th’ ann.’ Carson a dh’fheumas sinn a’ Ghàidhlig, bidh iad ag ràdh, nuair a thuigeas luchd na Gàidhlig a’ Bheurla? Chan eil na h-argamaidean seo a’ toirt a-steach gu bheil e cudromach do dhaoine a bhith a’ cleachdadh cànan is cultar aca fhèin. Leis an t-sealladh seo, tha e math gu leòr a bhith a’ tuigsinn rudan, ged nach eil fàilte romhad pàirt a ghabhail annta.

Cha dèan sinn adhartas airson cànan is coimhearsnachdan na Gàidhlig cho fad ’s a tha sinn a’ cleachdadh na h-aon ideòlasan sin agus a’ cumail oirnn mar gu bheil iad ceart is iomchaidh. Chan urrainn dhan a’ Ghàidhlig co-fharpais a bhuannachadh nuair a chluicheas sinn le riaghailtean neo-chothromach. Ma nì sinn argamaid (argamaid a tha comasach a dhèanamh) gun urrainn dhuinn Gàidhlig a chleachdadh airson airgead a dhèanamh, agus ’s ann air sgàth sin gum bu chòir dhuinn luach a chur oirre, cha tig fìor bhuannachd às.

Feumaidh sinn frèam ùr a chleachdadh airson bruidhinn mu luach na Gàidhlig – frèam a tha stèidhichte air na rudan a tha cudromach an da-rìribh don chinne-daonna. Tha luchd-iomairt air a bhith a’ dèanamh seo le cuspairean eile mar-thà, leithid tuathanachas seasmhach, slàinte a’ phobaill agus seasmhachd na h-àrainneachd. Cho fad ’s a tha sinn a’ cur an luach as motha air rudan a chruthaicheas am meud as motha de dh’airgead, cha bhi sinn a’ cur an t-uabhas luach air a’ Ghàidhlig. Ach ma thòiseachas sinn còmhraidhean ùra mu na prìomhachasan a th’ againn, ’s dòcha gum bi gearanan ùra a’ nochdadh anns na pàipearan nach eil ceart cho dòrainneach. Agus nach fhiach e sin?

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in Gun roinn-seòrsa | Comments Off on Cearcall gun Smuain: a’ Ghàidhlig shòisealta seach eaconomach? | Mìsneachd Dhùn Èideann

Didòmhnaich | Marcas Mac an Tuairneir

IMG_7791
Didòmhnaich

’S ann air Didòmhnaich a thàinig iad,
èideadh ’s sgapall dubh umpa,
gus na cistean a rannsachadh.

Pàipearean sgapte air feadh an làir,
mar a sgaradh na briathran fhèin o chèile;
dath dubh nan trì cànan air ite.

Sgread ròcas boireannaich.

Brag stràicean air cùl bodaich;
sgailc na lod-fala, ’s e air a ghlùin.
Thionndaidh iad thuice,

Grèim fear dhiubh ma h-amhaich.
Thionn e a gàirdean mu chaol a droma,
a thug buaidh na dromairt dha dubhagan.

Brag cnàmhan air leacan marmoir.

Cuirp gan caitheamh chun an làir,
Bhioraich an sùilean spleuchd orra;
Breabadh, bualadh, buaireas san t-seòmar.

Chan iarr iad ach deamocrasaidh.
Ged bu shìtheil am miann,
cha d’ fhuair iad ach freagairt fòirneirt.

’S ann air Didòmhnaich a thàinig iad,
gun fhiosta, an e ùr-là a bhriseadh romhpa.
Sa chathair-eaglais, dh’èirich tùis is ùrnaigh.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in bàrdachd, Naidheachdan & Poileataigs | Comments Off on Didòmhnaich | Marcas Mac an Tuairneir

2017 An Dàmhair: Taigh-Tasgaidh Gheàrrloch / Oct. Gairloch Museum

Taigh-tasgaidh Gheàrrloch

Leis gun robh luchd-tadhail gun chrìoch agam am bliadhna, bha mi air an rathad còmhla riutha gu math tric, a‘ sealltainn dhaibh na Gàidhealtachd – beanntan is muir, bailtean iasgaich is croitearachd, caistealan agus taighean-tasgaidh. ‘S fhad o nach fhaca mi fhìn uiread den sgìre, agus lorg mi rud no dhà air nach robh mi eòlach roimhe.

‘S ann mu fhear de na h-ionadan-dualchais sgìreil a tha mi airson sgrìobhadh an-diugh, mu Thaigh-Tasgaidh Gheàrrloch. ‘S dòcha gun do leugh sibh mu dheidhinn san Ross-shire Journal o chionn ghoirid. Mar a tha sinne ann am Machair Rois, tha iadsan a‘ dèanamh maoineachadh-sluaigh gus barrachd airgid a thogail airson goireasan nas motha ‘s nas fheàrr fhaighinn – feumaidh iadsan gluasad gu togalach ùr ann an 2019.  Ach tha na tha aca mar-thà fìor dhrùidhteach.

Tha iad fhathast ann an seann togalachan croitearachd ri taobh a’ bhaile, àite brèagha agus freagarrach dha na taisbeanaidhean nam broinn. Mar a chithear air a’ phlana agus anns na dealbhan, tha cuspairean eadar-dhealaichte ann, air an taisbeanadh ann an roinnean air leth timcheall air na rùmannan, is iad uile uabhasach math dèanta.  Tha tòrr stuth dìreach tarraingeach aca, a’ toirt dhuinn dhealbhan beòthail de dhiofar dhreuchdan agus dhòighean-beatha san sgìre fad nan linntean, gu ruige meadhan an 20mh linn – innealan iasgaich, croitearachd is breabadaireachd, stail uisge-beatha neo-cheadaichte no poit-dhubh,  agus ath-chruthachaidhean de sheòmar-sgoile (le leasan Gàidhlig air a’ bhòrd-dhubh), de sheann bhùth a’ bhaile à Mealbhaig, agus de sheòmar-suidhe taigh-croite. Tha taisbeanadh glè inntinneach mu chreag-eòlas Rois an Iar ann cuideachd. Taobh a-muigh tha seann bhàtaichean iasgaich rim faicinn agus iomadh ball-acainn eile.

Ach tha rudan eile ann a tha fìor shònraichte. Bha iongnadh orm gu bheil clach Chruithneach aca, a’ chiad tè air a lorg air taobh an iar na Gàidhealtachd. ‘S e clach gu math tràth a th’ innte, tè Clas 1, le iolaire agus bradan oirre, caran coltach ris an fheadhainn ann an Srath Pheofhair (Clach na h-Iolaire) agus Eadardan (a’ Chlach Bhiorach).  Agus tha an lionsa mòr à taigh-sholais Stevenson aig an Rudha Rèidh ri fhaicinn, ann an ath-chruthachadh den t-seòmar as àirde den taigh-sholais. Fìor dhrùidhteach.

Rud eile a tha fiosrachail agus feumail – tha tasgaidhean agus clàraidhean ann de gach seòrsa, seann dealbhan, smsaa.  Agus bùth le foillseachain ionadail, raon farsaing de leabhraichean eile, agus làmh-cheàrdan. Tha na daoine an sin (ag obair gu saor-thoileach) càirdeil agus cuideachail.

Bha mi toilichte cuideachd na h-uiread de shoidhnichean dà-chànanach fhaicinn air feadh an àite.

Uile gu lèir faodaidh mi an taigh-tasgaidh seo a mholadh gu mòr – tha stuth gu leòr ann a bhiodh fìor inntinneach do mhuinntir Machair Rois, agus ‘s dòcha gum biodh e a’ brosnachadh bheachdan ùra dhuinn cuideachd, is sinn airson ar dualchas fhèin a thaisbeanadh nas fheàrr san àm ri teachd.  Tha barrachd fiosrachaidh ri fhaighinn, mun mhaoineachadh aca cuideachd, air an làraich-lìn: http://www.gairlochheritagemuseum.org

***************************************************************************

Gairloch Heritage Museum

As I’ve had a stream of visitors this last year, I’ve often been on the road with them, showing them the Highlands – mountains and sea, fishing and crofting villages, castles and museums. It’s a long time since I saw so much of the area, and I found several things I hadn’t been to before.

I want to write about one of the local heritage centres today – Gairloch Museum. You may have read about it recently in the Ross-shire Journal. They are, like ourselves on the Seaboard, trying to raise more funds via crowdfunding to improve and expand their facilities – they have to move to a new building in 2019. But what they have there already is truly impressive.

They are still in old crofting buildings close to the town, a lovely site and very appropriate to the displays inside. As you can see on the plan and in the pictures, there are many different subjects covered, all exhibited in separate sections around the rooms, and all very well put together. They have a lot of really fascinating material giving a lively picture of trades and lifestyles over the centuries, up to the mid-20th century – fishing, crofting and weaving implements, an illicit whisky still, re-creations of a schoolroom (with a Gaelic lesson on the board), the old village shop from Melvaig, and a croft-house living-room. There’s also a very interesting exhibition about the geology of Wester Ross. Outside old fishing boats can be seen, along with many other implements.

But there are other really special items. I was surprised to see they have a Pictish stone, the first to be found on the West Highland mainland. It’s a pretty early stone, a Class 1, with an eagle and a salmon on it, quite similar to those in Strathpeffer (the Eagle Stone) and Edderton (Clach Bhiorach).  And the huge lens of the Stevenson lighthouse at Rudha Reidh can be seen in a reconstruction of the top room of the lighthouse. Stunning.

And they have something else informative and useful – there are archives and records of every kind there, old pictures etc. They also have a shop with local publications and a wide range of other books, and crafts. The people working there (volunteers) are friendly and helpful.

I was happy too to see so many bilingual signs all around the displays.

All in all I can highly recommend this museum – there’s plenty of material that will be of interest to Easter Ross folk, and maybe it will inspire us with new ideas as we aim to display our own heritage better in the future. Lots more information, including about their funding, on their website: http://www.gairlochheritagemuseum.org

 

 

Posted in Seaboard News Gaelic archive | Comments Off on 2017 An Dàmhair: Taigh-Tasgaidh Gheàrrloch / Oct. Gairloch Museum

Barrachd sheann rathaidean-iarainn i dTír Chonaill#gàidhlig

Tha mi ann an an Dún na nGall an Èirinn an t-seachdain seo air cùrsa Gaeilge agus fhad’s a bha mi air a bhith a bhos an seo, tha mi air a bhith a’ cumail sùil a-mach airson na tha air fhàgail de sheann rathaidean-iarainn Thír Chonaill.

Chaidh mi gu seann stèiseanan Caiseal na gCòrr is Ghaoth Dobhair an latha roimhe agus an-dè chunnaic mi beagan de làrach an trac faisg air Mín an Lábáin (Churchhill) bho mhullach Charraig an Dúin (Doon Hill). Bha e far a bheil na craobhan san deilbh seo.

img_8859

 

Tha seo eadar Churchhill agus Foxhall air a’ mhapa seo.

img_8701

Chunnaic sinn seo mar phàirt de latha mòr nuair a bha sinn ag ionnsachadh mu dhiofar làraichean le ceangail ri Calum Chille. Seo cuid aca:

Tha mi a’ dol dhachaigh an-diugh, a’ dol air a’ bhus gu Doire – bhithinn air an trèana a ghabhail nan robh i fhathast ann – agus an uair sin air an trèana gu Beal Feirste.

Às dèidh sinn, bidh mi air a h-uile loidhne rèile an dà chuid ann an Alba agus ann an Èirinn a tuath a dhèanamh. Cé an broc!

Alasdair


Posted in Èire, Èirinn, Donegal, Dun na nGall, Dun nan Gall, Narrow Gauge, rathaidean-iarainn, rathaidean-iarainn dùinte, Tir Chonaill | Comments Off on Barrachd sheann rathaidean-iarainn i dTír Chonaill#gàidhlig

A’ lorg na Muice Duibhe! #gàidhlig

‘S e an dà chuid deagh latha agus droch latha a bh’ anns a’ chiad latha den Fhaoilleach 1947.

B’ e an deagh naidheachd gun d’rugadh m’ athair, Bill McCallum nach maireann air an latha sin. 

B’ e an droch naidheachd gun do dhùin rathad-iarainn ainmeil ann an Èirinn air an latha sin. B’ e sin an loidhne eadar Leitir Ceanainn (Letterkenny) agus Gaoth Dobhair ann an Contae Dhún na nGall a bha na phàirt den lìonra aig an Londonderry and Lough Swilly Railway.

Chan eil rathad-iarainn sam bith ann an Tír Chonaill a-nis ach a-mhàin aon loidhne glèidhichte (Iarnród Bhaile na Finne) ach bha lìonra gu math mòr ann gu na 40an is 50an mar a chithear sa mhapa gu h-ìosal.

img_8701

Rathaidean-iarainn Thír Chonaill

Tha mi air turas gu Gaoith Dobhair le Bòrd na Gàidhlig an-dràsta gus Gaeilge ionnsachadh agus gus ionnsachadh mu leasachadh cànain. A-raoir, thug Cormac bho Ghaelturas mi air turas gus coimhead air na bha air fhàgail den rathad-iarainn san sgìre.

Chaidh sinn gu Stáisiún Chaiseal na gCorr (sa Bheurla Cashelnagore) an tòiseach. Tha an stèisean ann an àite gu math iomallach agus an turas mu dheireadh a bha Cormac ann, bha e an t-àite a’ tuiteam às a chèile.

A-nis, ge-tà, tha cuideigin air an togalach a cheannach is thathar ga sgeadachadh mar thaigh an-dràsta. Nam biodh an taigh sinn agam, chuirinn beagan trac sìos agus ruithinn trèana bheag air!

Tha mi air faighinn a-mach bhon uair sin, gu bheil am bàrd ainmeil Cathal Ó Searcaigh air dàn a sgrìobhadh mun stèisean: Anseo ag Stáisiún Chaiseal na gCorr – Do Michael Davitt.

muc 4

Eadar Caisheal na gCorr is Gaoth Dobhair

An uair sin, lean sinn làrach na loidhne gu Gaoith Dobhair, a bha mar cheann na loidhne eadar 1940 (nuair a dhùin an loidhne air adhart gu Ailt an Chorráin/Burtonport) agus 1947 nuair a dhùin an loidhne.

Cha robh mòran air fhàgail aig stèisean Ghaoth Dobhair fhèin, ach bha deagh shealladh ann de làrach na trac.

Nam biodh an loidhne fhathast fosgailte, bhiodh feum is fèill air, tha fios. Nach biodh e math nan rachadh beagan den loidhne fhosgladh as ùr.

Muc 1

Alasdair

 

 


Posted in An Mhuc Dhubh, Èire, Èirinn, caol-gheidse, Cathail O Searcaigh, Donegal, Dun na nGall, Dun nan Gall, gaeilge, Gaoith Dobhair, Gàidhlig, Muc Dhubh, rathaidean-iarainn, rathaidean-iarainn dùinte, Tir Chonaill | Comments Off on A’ lorg na Muice Duibhe! #gàidhlig