Tha Lisa na GIFT dhan Phàrlamaid! #gàidhlig

Tha Lisa Doig a tha a' dèanamh a' chùrsa teagaisg GIFT a' cuideachadh seirbheis na Gàidhlig an-dràsta. Continue reading
Posted in Foghlam, Gabhail pàirt, Gaelic Immersion for teachers, Gaelic medium education, Gàidhlig | Comments Off

Blàr a’ Chumhaing agus Napier (7/7)

IAIN A. MACDHÒMHNAILL

1

Bha tro-chèile a’ Bhràighe a-nise air fhoillseachadh don t-saoghal mhòr. Bha pàipearan-naidheachd na dùthcha a-nis a’ toirt am beachd-san air cor nan croitear. Cha b’ ann san Bhràighe a-mhàin a chuir na croitearan an cèill am mì-ghean agus ri linn ‘s na thuirt gach fear-sgrìobhaidh is gach fear-labhairt, bha suidheachadh nan croitear am beul an t-sluaigh air feadh na dùthcha. Bha cuid de na bha a’ sgrìobhadh agus a’ bruidhinn a’ nochdadh co-fhaireachadh nach bu bheag ris na croitearan, ach bha cuid eile dhiubh a’ cumail a-mach nach robh anns an ùpraid a bha ann ach iomall den mhì-dhòigh is den troimhe-cheile a bha a’ dol air adhart an Èirinn. Bha aon fhear sgrìobhaidh à Glaschu ag ràdh gun tug esan an aire gun robh an ùpraid na bu mhiosa agus na bu dìoghrasaiche anns na ceàrnaidhean sin anns an robh iasgairean a’ cleachdadh a bhith a’ dol chun an iasgaich mu chladaichean Èirinn. Chan eil cunntas againn gun robh aon iasgair as a’ Bhràighe ris an iasgach thall mu Èirinn aig an àm seo. ‘S e an cunntas a tha againn gun robh iad cho bochd is nach rachadh aca air bàtaichean a cheannach a bheireadh fada o an cladaichean fhèin iad. Bha cuid eile a’ cumail a-mach gun robh ‘Land Leaguers’ à Èirinn a’ tighinn a-nall am measg nan croitear agus gan cur thuige gus dùbhlan a thoirt don lagh is don chrùn. Chan eil cunntas againn gun robh aon dhiubh seo air àrainn a’ Bhràighe anns na bliadhnaichean ro Bhlàr a’ Chumhaing.

 

FACLAN FEUMAIL

 

  • air fhoillseachadh don t-saoghal mhòr?– revealed to thè whole world
  • am mì-ghean – am mì-thoileachas – their unhappiness
  • ri linn ‘s na thuirt – because of what …said
  • am beul an t-sluaigh – on the lips of thè people (co-fhaireachadh nach bu bheag ris na croitearan?– a lot of sympathy with thè crofters
  • a’ cumail a-mach – claiming, maintaining
  • iomall – edge
  • gun tug esan an aire – that he had noticed
  • na bu dìoghrasaiche – more intensely
  • a’ cleachdadh a bhith a’ dol chun an iasgaich mu chladaichean Èirinn – used to go fishing around the shores of Ireland
  • gan cur thuige gus dùbhlan a thoirt don lagh is don chrùn – encouraging them to challenge thè law and the crown
  • air àrainn a’ Bhràighe – in the Braes area

 

 

  1. Carson a bha tro-chèile a’ Bhràighe a-nis air nochdadh don t-saoghal mhòr?
  2. Am b’ ann anns a’ Bhràighe a-mhàin a bha croitearan mì-thoilichte?
  3. Cò bha a’ bruidhinn mu dheidhinn suidheachadh nan croitearan a-nis?
  4. Dè bha cuid de luchd-sgrìobhaidh a’ cumail a-mach mu dheidhinn ùpraid nan croitearan Albannach?
  5. Dè bha aon sgrìobhadair à Glaschu ag ràdh?
  6. An robh sin fìor *a rèir a’ chunntais seo? *according to this account/report
  7. Ciamar nach b’ urrainn do na croitearan bàtaichean a cheannach?

 

2

Tha cunntas, ge-tà, air dithis choigreach a thighinn don Bhràighe an dèidh Blàr a’ Chumhaing. B’ e fear dhiubh seo Eanraig George a thàinig à San Francisco. B’ e ‘Fàidh San Francisco’ a theirte ris agus an uair a chualas gun robh e a’ tighinn don Bhràighe thàinig àireamh mhath sluaigh a dh’èisteachd ris anns an sgoil. Bha fear cathrach aca à Glaschu, fear aig an robh Gàidhlig, agus bha cuid a’ smaoineachadh gum buineadh esan don ‘Land League’. Bha esan a’ cur fa chomhair na cuideachd gur e dh’fheumadh na croitearan tuilleadh fearainn agus nach b’ e fearann a-mhàin ach cuideachadh math airgid gus sprèidh a cheannach. An sin chuir Eanraig George an cèill mar a bha esan air a chur thuige an uair a chuala e mun droch dhìol a bha air croitearan air feadh na Gàidhealtachd agus gu h-àraidh mu Bhlàr a’ Chumhaing. Dh’innis e don chuideachd mun bhochdainn a dh’fhuiling e fhèin is mun droch chàradh anns am faca e sluagh nam bailtean. Bha esan a nis a’ creidsinn gum feumte roinn as ùr a dhèanamh air ionmhas an t-saoghail. Bha aon de èildearan na h-eaglais an làthair agus air cho lapach ‘s gun robh a chuid Beurla thuirt e nach robh e idir ag aontachadh ris na meadhanan a bha George a’ moladh gus suidheachadh nan croitear a leasachadh. Cha robh esan a’ creidsinn gun robh e a rèir na fìrinn a chuid a thoirt bho aon neach gus neach eile a chuideachadh. A bharrachd air sin chuir an t-èildear an cèill do chàch nach robh am fear labhairt a thàinig à Ameireaga a’ cumail ris an fhìrinn bheannaichte agus mar sin gun robh esan a’ moladh don chuideachd a dhol dhachaigh agus gun chuid no gnothach a bhith aca ris. Rinn esan air an doras agus a’ chuideachd uile air a shàil. Cha tug briathran an Ameireaganaich buaidh sam bith air muinntir a’ Bhràighe. Bha buaidh na h-eaglais na bu treasa eadhon aig an àm sin.

 

  • Cò a thàinig don Bhràighe an dèidh a’ Bhlàir?
  • Dè bha e a’ bruidhinn mu dheidhinn?
  • Carson nach robh aon de èildearan na h-eaglais ag aontachadh ris an fhear seo?
  • Carson an do mhol e don luchd-èisteachd a dhol dhachaigh agus gun a bhith ag èisteachd ris an fhear seo?
  • Carson a lean a’ chuideachd (an luchd-èisteachd) e a-mach às an doras?

 

FACLAN FEUMAIL

 

 

  • thàinig àireamh mhath sluaigh a dh’èisteachd ris – a good number of people came to listen to him
  • fear cathrach – chairman
  • a’ cur fa chomhair na cuideachd gur e dh’fheumadh na croitearan – presenting to the company of people that the crofters would need to…
  • sprèidh – livestock
  • mun droch dhìol a bha air croitearan – about thè bad treatment of thè crofters
  • mun droch chàradh – about thè bad situation/state
  • roinn as ùr a dhèanamh – a new division
  • ionmhas an t-saoghail – thè world’s wealth
  • air cho lapach ‘s gun robh a chuid Beurla – because of how poor his English was
  • meadhanan – methods
  • a rèir na fìrinn – according to gospel
  • a chuid a thoirt bho aon neach – to take one person’s belongings from him
  • a’ cumail ris an fhìrinn bheannaichte – following thè holy gospel
  • gun chuid no gnothach a bhith aca ris – not to have anything to do with him
  • a’ chuideachd uile air a shàil??his congregation all on following him (on his heels)
  • na bu treasa – stronger

 

3

Goirid an dèidh seo thàinig tè ris an abrar a’ bhean uasal Gòrdan Granndach an rathad. Bha ise cuideachd a’ nochdadh co-fhaireachadh mòr ris na croitearan a bha a’ fulang àmhghair agus dòrainn anns na làithean a bha ann. Thug ise cuairt air àrainn a’ Chumhaing agus am feasgar sin fhèin bha i a’ bruidhinn anns an sgoil. A-rithist bha àireamh mhath an làthair agus ged a b’ ann sa Bheurla a bha i a’ bruidhinn fhuair i èisteachd. Chuir ise meal an naidheachd orrasan a sheas an còraichean cho duineil. Ars ise, ‘bithidh cuimhne oirbh mar a tha cheana air na suinn a bhuannaich aig Allt a’ Bhonnaich. Bha ise làn chinnteach gum biodh carragh air a thogail air àird a’ Chumhaing gus an cuid euchdan a chumail air chuimhne agus gum biodh seo mar a thuirt i ‘mar chuimhneachan soilleir orrasan a sheas cho dìleas ’s nach biodh guth tuilleadh air fàsachadh no air bairligeadh’. Fhuair ise èisteachd agus gabhail roimhpe mar nach d’fhuair am fear eile. Ma bha coigrich eile an rathad chan eil cuimhne orra an diugh. Bha gnothaichean mòra eile fa chomhair an t-sluaigh. Thug gach sgrìobhadh agus gach bruidhinn a bha dol suidheachadh nan croitear fa chomhair na pàrlamaid agus an luchd riaghlaidh. Bha e air a ràdh gur ann ri linn na sgrìobhadh anns na pàipearan mu Bhlàr a’ Chumhaing a thuig am prìomhaire Gladstone mar a bha cùisean air a’ Ghàidhealtachd. Gus a seo cha robh mòran suime den Ghàidhealtachd no de cheàrnaidh sam bith den rìoghachd ach a-mhàin de shuidheachadh na h-Èireann. Bhuaithe seo a-mach, ge-tà, bha e soilleir gum feumte cùisean a rèiteachadh aig an taigh cuideachd.

 

 

  • Cò eile a thàinig an rathad a’ Bhràighe?
  • An robh ise a’ moladh muinntir a’ Bhràighe?
  • Carson?
  • An robh an sluagh toilichte èisteachd rithe?
  • Ciamar a fhuair a’ Phàrlamaid a-mach mu dheidhinn suidheachadh truagh an t-sluaigh?
  • Ciamar a thuig am Prìomhaire Gladstone mar a bha cùisean air a’ Ghàidhealtachd?
  • Gus an sin, dè an suidheachadh a bu mhotha a bha a’ tarraing aire na Pàrlamaid?
  • An robh suidheachadh na h-Alba coltach ris an t-suidheachadh sin?

 

4

B’ e a’ bhuil a bha ann gun do chuireadh air chois comhairle a bha ri rannsachadh a dhèanamh air suidheachadh nan croitear air a’ Ghàidhealtachd. Bha a’ chomhairle seo fo stiùireadh a’ Mhorair Napier agus ann am beagan is bliadhna an dèidh Blàr a’ Chumhaing bha am Morair Napier a’ gabhail fianais o mhuinntir a’ Bhràighe mu an cor is an crannchur. Air Comhairle Napier bha An Ridire Coinneach MacCoinnich, C. Friseal Mac an Toisich, fear pàrlamaid, An Siorram Alasdair MacNeacail, Camshronach Loch Iall, fear pàrlamaid, agus an t-Ard Ollamh Dòmhnall MacFhionghain.

 

  • Dè thachair anns a’ Phàrlamaid?
  • Cuin a thòisich am Morair Napier air fianais a ghabhail bho mhuinntir a’ Bhràighe?
  • Cò bha an sàs ann?

 

5

Bha mòran de luchd-labhairt is de luchd-sgrìobhaidh a’ meòrachadh air crannchur nan croitear. Bhathas a’ beachdachadh air a’ chùis an Taigh nan Cumantan agus a-nise bha cuid de àrd luchd dreuchd a’ tadhal air a’ Ghàidhealtachd agus a’ cur am beachdan an cèill.

 

  • Càit an robhas a’ beachdachadh air cùis nan croitearan?
  • Dè seòrsa dhaoine a bha a-nis a’ tadhal air a’ Ghàidhealtachd agus carson a bha iad a’ tadhal oirre?

 

6

Air an ochdamh latha deug den t-Sultain 1885 bha am fear riaghlaidh ainmeil ud Ioseph Chamberlain a’ bruidhinn an Inbhir Nis agus thuirt esan mar seo:

‘Tha fàsachadh na Gàidhealtachd air fior dhroch shnuadh a chur air oighreachdan na Gàidhealtachd agus orrasan aig a bheil còir thairis orra agus nan robh aicheamhail air iarraidh dh’fheumte cumhachd an lagha a theannachadh orra gu ìre air nach do smaoinich eadhon an fheadhainn sin a bha a’ sìor iarraidh na cùisean atharrachadh agus a leasachadh.’

 

 

 

????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Thuirt e cuideachd:

Ma bhreithnich mise gu ceart na leugh agus na chuala mun chuspair seo tha an latha nise air a thighinn anns am feum sinn sgrùdadh mionaideach a dhèanamh air a leithid seo de shuidheachadh anns a bheil cumhachd cho mòr acasan aig a bheil sealbh air fearann, cumhachd a thathas a’ buileachadh chan ann a chum maith na tuath ach a chum am mì-mhath agus mì-fheum.’

 

?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

 

  • Dè a’ phrìomh phuing a bh’ aig Ioseph Chamberlain?

 

7

Bha luchd-sgrùdaidh thall is a bhos a’ beachdachadh air cho cruaidh is a bha am fàsachadh is eile air sluagh gun chuideachadh, gun chùl-taic. Chan e a-mhàin gun robh luchd-sgrìobhaidh agus luchd pàrlamaid anns an dùthaich seo fhèin a’ beachdachadh air a’ chùis ach bha fir eòlach à dùthchannan eile cuideachd a’ toirt cunntais air gach dol a-mach a bha ann rè na linne a bha seo.

 

Thuirt fear sgrìobhaidh às an Fhraing mar seo:

‘Bha e soirbh gu leòr do luchd-seilbh an fhearainn a bhith cuidhteas an tuath; cha robh aca ach an dachaighean a chur as a chèile agus an sluagh a chur air fògradh. Bha a leithid seo cumanta gu leòr an Èirinn agus cuideachd air Gàidhealtachd na h-Alba.’

 

  • A rèir an fhear sgrìobhaidh às an Fhraing, ciamar a bha e furasta do uachdarain is bàillidhean an sluagh a chur air falbh?

Bha eagal an fhògraidh agus na h-imrich air croitearan a’ Bhràighe ro Bhlàr a’ Chumhaing ach bha sin fìor cuideachd an dèidh a’ bhlàir, eadhon ri linn a’ Mhorair Napier a thighinn don Bhràighe a thogail fianais. Chaidh iarraidh air gach baile fearainn fear-labhairt a chur a thoirt fianais mu choinneimh na comhairle. Tha e air a ràdh gun robh feadhainn anns a’ Bhràighe nach robh deònach sin a dhèanamh air eagal a’ bhàillidh. Bha fhios gum biodh am bàillidh an làthair aig na coinneamhan a bha ri bhith ann.

  • An robh muinntir a’ Bhràighe fo chunnart fhathast a bhith air an cur a-mach às na dachaighean aca?
  • Carson nach robh feadhainn anns a’ Bhràighe deònach fianais a thoirt mu choinneimh na comhairle?

Co-dhiù, bha am Morair Napier agus a chuideachd a’ togail fianais anns a’ Bhràighe air DiMàirt an t-ochdamh latha deug den Chèitean anns a’ bhliadhna 1883, dìreach beagan is bliadhna an dèidh Blàr a’ Chumhaing. B’ e seo, mar gum b’ eadh, an car mu dheireadh anns an tuaireap a thòisich an latha a thugadh an ionnsaigh ud air a’ Mhàrtainneach agus a luchd-cuideachaidh. Bha am màl a-nise pàighte agus bha feurach na beinne aig muinntir nam bailtean; ach cha robh an crannchur ach bochd, agus bha fhathast eagal bàirligidh na adhbhar iomagain do mhòran.

  • Cuin a bha am Morair Napier agus a’ chuideachd a’ togail fianais?
  • Dè bha ri rèiteachadh fhathast? * rèiteachadh = cur ceart

B’ e Aonghas Stiùbhart a bha a’ riochdachadh muinntir Pheighinn a’ Chorrain, agus anns a’ chiad dol a-mach chuir esan an cèill nach robh e deònach fianais a thoirt is am bàillidh an làthair air eagal gun togte casaid na aghaidh airson nì sam bith a theireadh e anns an fhianais. An dèidh beagan còmhraidh eatorra fhèin dh’aontaich am bàillidh agus a’ chuideachd gum faodadh e na ceistean a chuirte air a fhreagairt gun eagal no eile. A rèir na thuirt Aonghas Stiùbhart: ‘s e cho beag is a bha na croitean, cho bochd is a bha am fearann agus cho àrd is a bha am màl a bu mhotha a bha cur air muinntir Pheighinn a’ Chorrain. Bha e ag ràdh gun robh mu dheich tacaichean fichead anns an eilean a dh’fhaoidte a bhristeadh agus a roinn air croitearan. Thuirt e gun rachadh e fhèin do cheàrnaidh sam bith den eilean far am faigheadh e fearann. Aig a’ cheart àm a bha seo thuirt e gun robh e a’ pàigheadh còig puinnd is a naoi de mhàl. Cha do ghabh Aonghas Stiùbhart ris gun do chuireadh blàr. Cha robh ann, thuirt e, ach tro-chèile bheag, ach ri linn sin bha e den bharail a-nise gum bu choir don Bhanrigh còir a ghabhail air an fhearann air fad.

 

  • A rèir na thuirt Aonghas Stiùbhart, dè bu choireach don tro-chèile bho thaobh muinntir Pheighinn a’ Chorrain?
  • An e Blàr mòr a bh’ ann am Blàr a’ Chumhaing a rèir na thuirt Aonghas Stiùbhart?

 

Thug Somhairle MacNeacail fianais as leth a’ Bhaile Mheadhonaich agus bha esan cuideachd a’ cur an cèill gun robh am màl ro àrd agus gun robh na croitean ro bheag. Thuirt e gun robh ceithir croitean fichead anns a’ bhaile agus bha e a’ cumail a-mach nach do lùghdaicheadh am màl idir ri linn roinnean a dhèanamh orra eadar 1840 agus 1883.

 

  • Dè an fhianais a thug Somhairle MacNeacail seachad?

 

Thuirt Niall Mac a’ Phearsain à Gead an t-Saillear nach robh aigesan ach leth chroit agus gun robh e a’ pàigheadh trì puinnd is a trì deug de mhàl sa bhliadhna. Thuirt e gun robh esan ris an iasgach cuideachd ach nach robh an t-iasgach ach bochd, agus sin a chionn ‘s gun robh daoine cho bochd is nach rachadh aca air bataichean is acfhainn a cheannach. Bha an aon ghearain air màl is cion fearainn aig Dòmhnall Bochanan as an Olach agus aig Iain MacMhathain à Achadh na h-Anaid.

 

  • Carson a bha an t-iasgach cho bochd?

 

Cha robh teagamh ann a-nise nach robh muinntir a’ Bhràighe a’ faicinn nach toireadh iad beò-shlaint à suidheachadh cho mì-shealbhach. Bha teagamh aca nach tigeadh dad de bhuannachd an rathad fon lagh a b’ aithne dhaibh agus faodaidh sinn a chreidsinn gun d’ rinn iad gàirdeachas ris an lagh ùr a steidhicheadh anns a’ bhliadhna 1886. Fhuair iad còraichean ùra air an cuid fearainn agus air an dachaighean, agus sin fo chumhachd an lagha.

 

Chan eil teagamh air nach robh Blàr a’ Chumhaing air aon de na meadhanan a thug gu buil rannsachadh a’ Mhorair Napier agus na chois Achd nan Croitear, achd a rèitich an crannchur car tacan agus a thug do chroitearan na Gàidhealtachd fois is sìth fo ghleidheadh an lagha agus saorsa o mhì-rùn nam bàillidh is nan uachdaran.

 

  • Carson a bha Blàr a’ Chumhaing cho cudromach?
  • Dè thug Achd nan Croitear do na croitearan?

 

 

CRÌOCH


Air a chur ann an: An t-Eilean Sgitheanach, Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh Tagged: Achadh na h-Anaid, Achd nan Croitear, am Baile Meadhonach, Aonghas Stiùbhart, bàillidh, blàr a' chumhaing, Comhairle Napier, croitearan, Dòmhnall Bochanan, Eanraig George, Fàidh San Francisco, gabhaltas tèarainte, Gead an t-Sailleir, Gladstone, Iain MacMhathain, Inbhir Nis, Ioseph Chamberlain, màl, Napier, Niall Mac a' Phearsain, Olach, Pàrlamaid, Peighinn a' Chorrain, Somhairle MacNeacail, Taigh nan Cumantan, uachdaran
Posted in Achadh na h-Anaid, Achd nan Croitear, am Baile Meadhonach, An t-Eilean Sgitheanach, Aonghas Stiùbhart, bàillidh, blàr a' chumhaing, Comhairle Napier, croitearan, Dòmhnall Bochanan, Eachdraidh, Eanraig George, Fàidh San Francisco, gabhaltas tèarainte, Gead an t-Sailleir, Gladstone, Iain MacMhathain, Inbhir Nis, Ioseph Chamberlain, Leughadh Fiosrachaidh, màl, Napier, Niall Mac a' Phearsain, Olach, pàrlamaid, Peighinn a' Chorrain, Somhairle MacNeacail, Taigh nan Cumantan, uachdaran | Comments Off

Blàr a’ Chumhaing (Pàirt 6/7)

Co-dhiù air feadh an t-saoghail mhòir rinneadh gàirdeachas ris mar a chaidh le muinntir a’ Bhràighe. Sheas iad an còraichean agus mheal iad an còraichean. Am measg nan òran a rinneadh gus cuimhne a chumail air an gaisge agus air an treibhdhireachd tha aon aig Màiri Mhòr nan Òran far a bheil i ag ràdh mar seo :

Thugaibh taing dhan a’ mhuinntir

Tha fo riaghladh na Banrigh

Rinn an lagh dhuinn cho diongmhalt’

‘S nach caill sinn Beinn Lì.

 

‘S na diùlnaich a b’uaisle

‘S nach robh riamh ann an tuasaid

Chaidh na ruighich a shuaineadh

gu cruaidh air an dùirn.

Chaidh an giùlan leis na h-aingle

‘S an glasadh an gainntir

‘S a dh’aindeoin cumhachd an nàimhdean

‘S leoth’ am fonn is Beinn Lì.

‘S na mnathan bu shuairce

‘S bu mhodhala gluasad

Chaidh an claiginn a spuaiceadh

Ann am bruachan Beinn Lì.

‘S ged a tha an Cuilthionn is Glàmaig

Measg nam beanntan as àille

Cha bhi ‘n eachdraidh air a fàgail

Ach aig sàiltean Beinn Lì.

 

FACLAN FEUMAIL

 

Rinneadh gàirdeachas ris mar a chaidh le – There was rejoicing at how (things) had gone for (the Braes people)

Treibhdhireachd – integrity, sincerity

dha na mhuinntir – dhan mhuinntir

rinn an lagh dhuinn cho diongmhalta – who made the law so strong/effective for us

na diùlnaich – the champions, heroes

ann an tuasaid – in a quarrel, in trouble

chaidh na ruighich a shuaineadh – the forearms were knotted (made strong) no is mathaid:- the sleeves were rolled up

an dùirn – their fists/hands

leis na h-aingle – leis na h-ainglean

gainntir – prìosan

’S leoth’ am fonn is Beinn Lì – Ben Lì and the land is theirs

  • bu shuairce – the kindest, the most civil/affable

chaidh an claiginn a spuaiceadh – their skulls (heads) were bruised (i.e beaten)

sàiltean Beinn Lì – the feet of Ben Lì

 

Bhathas ag ràdh anns a’ Bhràighe gur h-i a’ Bhan-Mhorair NicDhòmhnaill a b’adhbhar a’ chùis seo a rèiteach cho sgiobalta agus tha cunntas againn gun do thadhail i fhein agus a’ Bhan-Mhorair Middleton anns a’ Bhràighe mu dhà mhìos an dèidh Blàr a’ Chumhaing. Tha cunntas againn air iad a thadhal san sgoil san Olach Shuas far an robh fàilte romhpa ach chan eil cunntas againn gun tug fear no tè an aghaidh orra air an turas. Bha cuid de luchd-sgrìobhaidh is de luchd-labhairt a’ cumail a-mach nach leigeadh an t-eagal le duine de theaghlach a’ Mhorair tadhal san Bhràighe. Cha b’ann mar sin a bha idir. Bha adhbhar na h-aimhreit seachad, is cha robh a dhìth air muinntir a’ Bhràighe ach sìth is fois is an còraichean dligheach a mhealtainn fo chumhachd an lagha.

 

Ceistean

 

  1. Cò a bha na chuideachadh ann a bhith a’ cur chùisean ceart anns a’ Bhràighe?
  2. Dè thachair mu dhà mhìos an dèidh Blàr a’ Chumhaing?
  3. An robh daoine toilichte am faicinn?
  4. An robh fathannan eile a’ dol mun t-suidheachadh anns a’ Bhràighe?
  5. Dè na breugan a bha cuid de luchd-sgrìobhaidh agus luchd-labhairt a’ sgaoileadh?
  6. Carson a bha e sàbhailte a-nis do na Morairean a bhith a’ tadhal anns a’ Bhràighe?

 

FACLAN FEUMAIL

 

a b’adhbhar a’ chùis seo a rèiteach cho sgiobalta – the reason for this affair to be settled so quickly and smoothly

gun tug fear no tè an aghaidh orrathat any man or woman confronted them

turas – visit

nach leigeadh an t-eagal le duine de theaghlach a’ Mhorair – that fear would not let anyone in the Lord’s family visit the Braes

cha robh a dhìth air muinntir a’ Bhràighe ach… – all the people of the Brae needed was…

http://www.bbc.co.uk/alba/foghlam/larachnambard/poets/mairi_mhor/bardachd/index2.shtml


Air a chur ann an: An t-Eilean Sgitheanach, Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh Tagged: a' Bhan-Mhorair NicDhòmhnaill, am Bràighe, Beinn Lì, blàr a' chumhaing, Màiri Mhòr nan Òran, muinntir a' Bhràighe, Olach Shuas
Posted in a' Bhan-Mhorair NicDhòmhnaill, am Bràighe, An t-Eilean Sgitheanach, Beinn Lì, blàr a' chumhaing, Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh, Màiri Mhòr nan Òran, muinntir a' Bhràighe, Olach Shuas | Comments Off

Blàr a’ Chumhaing (Pàirt 5/7)

IAIN A. MACDHÒMHNAILL

Bha a’ chùirt ri seasamh air an dara latha deug den Chèitean agus b’ fheudar do na fir dèanamh air Inbhir Nis a-rithist. Bha sluagh mòr cruinn am Port Rìgh gus gach beannachd fhàgail aca ach ‘s ann a ghabh fir a’ Bhràighe an t-aiseag a Ratharsaigh, agus, an sin, am bàta, an Glencoe, don t-Stròm. Bha am bàillidh agus oifigeach an t-siorraim air an aon bhàta agus bha mu sheachdnar eile às a’ Bhràighe air an turas a dh’Inbhir Nis a thoirt fianais air taobh an coimhearsnach. Sheas iad a’ chùirt air Dihaoine an dara latha deug den Chèitean. Cha do thogadh ach an aon chasaid nan aghaidh, ‘s e sin gun tug iad ionnsaigh air a’ Mhàrtainneach, is e air ceann gnothaich nam measg.

 

Ceistean

 

  • Càit am b’ fheudar do fireannaich a’ Bhràighe a dhol a-rithist?
  • Carson?
  • Ciamar a fhuair iad air falbh dhan àite sin?
  • Carson a bha seachdnar eile às a’ Bhràighe air a’ bhàta?
  • Cia mheud casaid a chaidh a thogail nan aghaidh?
  • Dè an casaid a bha sin?

 

FACLAN FEUMAIL

  • Bha sluagh mòr cruinn am Port Rìgh – there was a large crowd gathered in Portree
  • Gus gach beannachd fhàgail aca – in order to wish them well
  • Air taobh an coimhearsnach – on their neighbour’s side (on behalf of)
  • Case (legal); accusation

 

Cha robh guth a-nis air na bagraidhean mòra aig an t-siorram Ivory. Fhuaradh ciontach iad agus thugadh binn a mach nan aghaidh mar seo : chaidh dà phunnd ‘s a deich a chàin air Dòmhnall MacNeacail agus air Alasdair MacFhionnlaigh, no mìos de phrìosan; chaidh not a chàin air Calum MacFhionnlaigh, air Seumas MacNeacail, agus air Pàdraig Dòmhnallach, no ceithir latha deug de phrìosan. Cha ghann nach robh càirdean an làthair a bha deònach gach chàin a phàigheadh. Bha na fir a-nise ma sgaoil, agus a-rithist bha fàilte romhpa a h-uile ceum gus an d’ràinig iad an dachaighean fhèin anns a’ Bhràighe. Bha cuid de bhailtean eile a-nise a’ nochdadh gun seasadh iadsan cuideachd an còraichean dlìgheach, agus cha deachaidh aig an t-Siorram Ivory air maoir-sithe a thoirt à Glaschu no àite eile gus a chuideachadh. Bha seo na adhbhar gàirdeachais do mhòran.

 

Ceistean

  • Dè an taghadh a bh’ aig na fireannaich mar bhinn (sentence)?
  • Ciamar a fhuair iad ma sgaoil?
  • An robh bailtean eile a’ strì an aghaidh nan uachdaran?
  • Carson a bha mòran toilichte?

 

FACLAN FEUMAIL

 

  • Cha robh guth a-nis air – there was no mention of…
  • a chàin – de chàin – of a fine (money)
  • cha ghann nach robh – there were plenty of (,,,,were not few)
  • na adhbhar gàirdeachais – a cause/reason for joy

 

A-nise ‘s ann a bha e coltach gun robh an latha leis na croitearan. Ro dheireadh na bliadhna 1882 fhuair muinntir a’ Bhràighe air ais feurach Bheinn Lì. Bha trì fichead is a ceithir deug punnd Sasannach sa bhliadhna aca ri phàigheadh air a shon ach bithidh e coltach gun robh an tuathanach MacAoidh a’ pàigheadh còrr is sia fichead not sa bhliadhna. Ged a ghabh muinntir a’ Bhràighe ri seo, bha truimead a’ mhàil na adhbhar gearain aca an dèidh seo. Cha robh duine a thug fianais mu choinneimh a’ Mhorair Napier nach robh a’ gearan air truimead a’ mhàil.

 

Ceistean

  • Ciamar a bha cùisean do chroitearan a’ Bhràighe a-nis?
  • An robh iad a’ pàigheadh barrachd na tuathanach MacAoidh?
  • An robh adhbhar gearain aca fhathast?
  • Carson?

 

FACLAN FEUMAIL

  • gun robh an latha leis na croitearan – that the crofters had won the day
  • feurach Bheinn Lì – Ben Lì grazings
  • bithidh e coltach gun robh – it appears that ~ ????
  • bha truimead a’ mhàil na adhbhar gearain aca – the hardship of the rent was a cause for complaint for them

Air a chur ann an: An t-Eilean Sgitheanach, Eachdraidh, Leughadh Fiosrachaidh Tagged: Am Bràigh, binn, blàr a' chumhaing, càin, croitearan, feurach Bheinn Lì, Ivory, muinntir a' Bhràighe, prìosan
Posted in Am Bràigh, An t-Eilean Sgitheanach, binn, blàr a' chumhaing, càin, croitearan, Eachdraidh, feurach Bheinn Lì, Ivory, Leughadh Fiosrachaidh, muinntir a' Bhràighe, prìosan | Comments Off

Seanadh Lunnainn #gaidhlig @LondonAssembly

Anns a’ bhloga seo, tha sinn air sùil a thoirt air Seanadh Èireann a Tuath agus Seanadh na Cuimrigh. Anns a’ phost seo, bidh sinn a’ toirt sùil air an t-seanadh thiomnaichte eile san RA – seanadh air nach eil … Continue reading
Posted in devolution, Greater London Authority, London Assembly, Lunnainn, Mayor of London, Mèar Lunnainn, Seanadh Lunnainn | Comments Off

Lèirmheas leabhair | A Book of Death and Fish

A Book of Death and Fish, le Ian Stephen51ZUXqMOrHL

Ri fhaotainn an còmhdach cruaidh bho Saraband Press

£18.99

 

O ’s daor, ’s daor, ’s daor e

Màl na mara ’s daor e;

Am muir oirnne ’s daor e.

Tha daonnan ga àiteach

- ‘Màl na Mara’, le Murchadh MacPhàrlain

 

Bàs agus iasg. Theagamh nach eil dà nì nas cudromaiche no nas bunaitiche do bheatha de chuid mhath Eilean Leòdhais.Tha Ian Stephen – bàrd, sgrìobhadair, neach-ealain, seòladair, agus balach Steòrnabhaigh – a’ togail air na h-eòlasan agus faireachdainnean a th’ air a bhith dlùith ris fhèin na bheatha gus deagh iùil chnuasachaidh a thoirt tre saoghal maireannach nan Leòdhasach.

Thachair mi ri Ian airson a’ chiad uair às a’ gheamhradh seo chaidh. Cha robh mi ach bhàrr a’ phlèana agus a’ toirt sgrìob timcheall bhaile Steòrnabhaigh gus na sgothan Niseach (‘ainmeil’) fhaicinn. Bha dithist air a’ Jubilee (bàta a chaidh a chur air bhog an 1935 a’s i air a togail le Iain F. MacLeòid, Port Nis), ga deiseileadh airson càradh an doca-thioraim. Thòisich mi a bhruidhinn ris an dithist, sa Bheurla, san uair sin sa Ghàidhlig, agus ann am priobadh na sùla, bha mi air a’ bhàta, shanghai-ed. Chan fhada gus an robh latha fada de bhith ag obair air na sean bhàtaichean seachad agus sinne a’ gabhail tè bheag ann an Taigh Iain ri taobh na Hoil, air neo Lobht’ nan Seòl, mar a b’ fhèarr a dh’aithneachar leis.

Chumadh cèilidhean fad a’ gheamhraidh agus fhritheil mi iad fad na h-ùine a bh’ agam ann an Eilean Beag Donn a’ Chuain; òrain na Beurla Gallda mun iasgach air am prabadh eadar òrain Ghàidhlig an eilein, ceòl na fìdhle agus seanchas is sgeulachdan Iain. Agus daonnan biadh, bu trice iasg, air a shàr-dheasachadh.

“Cha bu lèir dhomh an uair sin ach tha e soilleir gu leòr a-nise, chan ann ach mu sgeulachdan a tha e. Chaidh mo bhiadhadh le sgeulachdan còmhla ris a’ bhainne agus an teatha agus na trì siucairean. Shruthadh Abhainn Iòrdain gu ruige Westview Terrace agus roinneadh uisgeachan na Fairge Ruaidh nuair a dheadh tu seachad air taigh-sòlais Àrnais.”*

San leabhar, tha sgeulachd às dèidh sgeulachd – mar aithris Iain fhèin – agus sgeulachd am broinn sgeulachd – mar a’ bheatha fhèin. Tha na sgeulachdan goirid nan caibideilean (104 dhiubh sin) agus iad a’ càrnadh nan cuimhneachan mar sgòth mhòr rionnaich agus plathaidhean sòlais gam foillseachadh tro uisgeachan domhainn.

Tha Peter MacAmhlaigh air am MOT fhàilneachadh, mar a thug e fhèin air an uair anns a fhuair e am fios gun robh aillse na mhionach, agus ag ullachadh airson an Tiomnadh aige a sgrìobhadh.Tha an leabhar a’ meòrachadh air a bheatha a chur e seachad thar Alba, daonnan air tòir an iasgaich mar bu dual, neo air bàtaichean, mar bu chòir. ’S ann a’ straibhèigearachd tre chuimhneachan paillt air iomadach nì a tha am broinn eanchainn balach Steòrnabhaigh a tha e, leis an t-saoghal Leòdhasach (san dà chuid – Beurla agus Gàidhlig) a’ toirt buaidh nach beag air mar a thuigeas e bheatha. Tha cràdh call na h-Iolaire fhathast pìos beag fon uachdar; tha fàs bhaile Steòrnabhaigh, agus an co-thuigsinn ’s an co-chomannachd ’s am plòigh a bhiodh eadar balaich an Taobh Siar agus balaich a’ bhaile mhòir, a’ nochdadh gu soilleir ann; tha a’ Ghàidhlig ann, air a prabadh anns na còmhraidhean agus na h-ainmean-àite mar as cleachdadh don Leòdhasach; tha sgeulachdan Mhic an t-Srònaich ann; agus tha gaol an èisg – a shireadh, a ghlacadh, a ithe, a mholadh – air a fheadh. Seadh, tha an cuimhne seo a’ lìonadh an leabhair le fìrinneachd agus a’ cur an cèill an saoghal às a bhiodh Peter beò ann an Steòrnabhagh.

Ian Stephen, le cead Sarabande Press

Ian Stephen, le cead Sarabande Press

Tha e follaiseach gu bheil cuid de sgeulachdan an leabhair a’ fàs à beatha an ùghdair fhèin. Ma sgrìobh Ian Stephen leabhar a-mach air baile Steòrnabhaigh, saoilidh mi gum biodh e air leth doirbh dha gun a bhith a’ tarraing air na nithean dhan eòl e. Agus a bharrachd, am b’ fhiach e? Chan eil an fhianais-bheatha ach a’ cur ris an sgeulachd iomlan. Airson duine sam bith a fhuair blàth-aoigheachd Iain ann an Lobht’ nan Seòl, tuigidh sibh pèin, gun e samhlas air a’ Lobht’ a tha san leabhar seo. Bho sgeulachdan na mara gu tapas nan Eilean Siar, bheireadh e air ais sibh, ge b’ e cho fada bhuaithe a tha sibh.

An t-aon rabhadh a bheirinn seachad, ’s e is gu bheil an leabhar mòr – còrr is leth-mhìle duilleag. Theab gun deach fhoillseachadh ann an dà sreath. Tha mi toilichte nach deach, oir feumaidh an dà leth a bhith air an leughadh, ’s air an tuigsinn, le chèile. Mar a mhìnich Ian fhèin, b’ ann sna 70an a thòisich e a’ sgrìobhadh ann an riochd nach robh buileach na bhàrdachd. Thar nam bliadhna, tha e air a bhith a’ cruthachadh ’s a’ cruinneachadh a chuimhneachan air beatha. Mu dheireadh, thruis e ri chèile iad gu snasail ealanta. Feumaidh deagh threis a chaitheamh ann a bhith a’ leughadh an leabhair seo, ach b’ fhiach e. Rachainn leis an ùghdar ann a bhith a’ saoilsinn nach eil cus a bharrachd nas bunaitiche ann am beatha ri taobh na mara, san t-seann dòigh, na iasg agus bàs.

 

 Liam Alastair Crouse

* eadar-theangachadh ùghdair an artaigeil

 

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in a book of death and fish, Cànan & Cultar, dana, dànamag, death and fish, Eilean Leòdhais, Gàidhlig, ian stephen, iasgach, lewis, litreachas, steornabhagh, Stornoway | Comments Off

Blàr a’ Chumhaing (Pàirt 4/7) – le mìneachadh Gaeilge air cuid de na faclan

Le IAIN A. MACDHÒMHNAILL

Bha deagh fhios sa Bhràighe dè thachradh do na fir a bha sa phrìosan am Port Rìgh agus ‘s e a’ bhruidhinn a bha ann a-nise gum bu chòir dèanamh air Port Rìgh agus ionnsaigh a thoirt air a’ phrìosan agus an càirdean a shaoradh. Rinneadh deiseil gu sin a dhèanamh agus bha gealltanas air cuideachadh o bhailtean eile cuideachd. Co-dhiù, ghabh am maighstir sgoile, fear MacCalmain, air fhèin an comhairleachadh gus tilleadh dhachaidh agus gun ghnothach a ghabhail ris a’ phrìosan. Ghabh a’ mhòr chuid a chomhairle ach bha eagal air cuid am Port Rìgh nach gabhadh. Ràinig feadhainn de mhuinntir a’ Bhràighe Port Rìgh ach cha robh coltas cuideachaidh ann. Gus an t-eagal a chur orra nach ann a ghairmeadh a-mach am mailisi agus bha iadsan air ais agus air adhart eadar an drochaid agus am prìosan. Cha robh air a-nise ach tilleadh dhachaidh gus am faicte dè thachradh an dèidh seo.

Ceistean

 

  1. Dè thachradh do na fir a bha sa phrìosan am Port Rìgh nad bheachd-sa?
  1. Dè bha dùil aig muinntir a’ Bhràighe a dhèanamh?
  1. Dè a’ chomhairle a thug am maighstir sgoile, MacCalmain, do mhuinntir a’ Bhràighe?
  1. Cò a ghabh comhairle MhicCalmain?
  1. An deach mòran de mhuinntir a’ Bhràighe gu Port Rìgh?
  1. Dè rinneadh gus an t-eagal a chur orra?
  1. Dè rinn muinntir a’ Bhràighe an uair sin?

Bha an còignear an grèim agus cha robh air a-nis ach falbh leotha gu ruige Inbhir Nis far an seasadh iad cùirt an lagha. B’ iad na fir a bha an grèim, Alasdair MacFhionnlaigh agus a mhac Calum, Pàdraig Domhnallach, Dòmhnall MacNeacail agus a mhac-cèile Seumas MacNeacail.

Sgaoil an naidheachd a bha ann air feadh na dùthcha, mu thuath agus mu dheas. Ann an Glaschu chuireadh comhairle air chois air an dara latha fichead den mhìos gus airgead a thional agus fear lagha fhastadh a sheasadh na fir a bha sa phrìosan. B’ e am fear lagha a thaghadh Coinneach Domhnallach. Bha pàipear-naidheachd Ghlaschu agus pàipear-naidheachd Dhùn Dè a’ toirt cunntais fhiosrachail mu shuidheachadh a’ Bhràighe agus àitean eile. Chuir an da phàipear sin luchd-sgrìobhaidh don Bhràighe agus bha iadsan an làthair ri linn a’ bhlàir.

Ceistean

  1. Carson a chaidh an còignear phrìosanach a thoirt gu Inbhir Nis?
  1. Cò bh’ anns a’ chòignear?
  1. An robh a’ chùis aca aithnichte?
  1. Dè rinneadh ann an Glaschu gus na prìosanaich a chuideachadh?
  1. Cò chaidh a thaghadh mar fhear-lagha dhaibh?
  1. Dè rinn an dà phàipear-naidheachd à Glaschu agus Dùn Dè?

Faclan feumail le Gaeilge agus Beurla orra

  • Bha deagh fhios sa Bhràighe gun robh – Ba mhaith a bhí a fhios ag muintir a Bhràighe go raibh… / The people of the Braes knew full well that…
  • bha gealltanas air cuideachadh o bhailtean eile Bhí cabhair ó bhailte eile geallta… / Help had been promised from other towns
  • ghabh … air fhèin – … Thug … air féin / … took it upon himself to
  • gun ghnothach a ghabhail ris a’ phrìosan – gan cur isteach ar an bpríosún / not to interfere with the prison
  • cha robh coltas cuideachaidh ann – ní raibh aon chuma ar an scéal go raibh cabhair le teacht / help did not appear to be on its way.
  • am mailisi – the militia.

Anns a’ Bhràighe fhèin cha robh air ach a dhol ri obair an earraich mar a b’ àbhaist. Bha am blàr seachad agus cò aige bha fios a-nise dè dh’fhaodadh èirigh dhaibh, no idir do an càirdean a bha sa phrìosan an Inbhir Nis. Bha an sluagh thall is a-bhos air an taobh, agus bha sin aithnichte leis na bha de shluagh am Port Rìgh an uair a thugadh na prìosanaich air falbh. Chan fhaodadh neach cas a chur air a’ chèadha an latha ud ach le cead nam polasman, ach bha bruthach a’ chèadha dubh le daoine a bha a’ nochdadh deagh ghean agus deagh rùn do na prìosanaich.

Ceistean

  1. Dè bha aig muinntir a’ Bhràighe ri dhèanamh mar a b’ àbhaist as t-earrach?
  1. An robh mòran daoine ann am Port Rìgh nuair a thugadh na prìosanaich air falbh?
  1. An robh cead aig na daoine dhol air cèadha a’ chalaidh?
  1. An robh mòran ann co-dhiù?
  1. Carson a bha iad ann?

Faclan feumail le Gaeilge is Beurla orra

  • Cha robh air ach… – Ní raibh le déanamh anois ach… / there was nothing for it but to…
  • Mar a b’ àbhaist – mar ba ghnách / as was usual
  • Dè dh’fhaodadh èirigh dhaibh – cad a tharlódh dóibh / what their fate was/ what could happen to them
  • Thall is a-bhos air an taobh – Thall agus abhus ina bhfabhar / here and there on their side
  • aithnichte – soiléir / obvious – known/well-known
  • leis na bha de shluagh – lena raibh de shlua / with the crowd that had gathered
  • air a’ chèadha – ar an gcé / on the quay
  • dubh le daoine – dubh le daoine / packed
  • a’ nochdadh deagh ghean agus deagh rùn do na prìosanaich – ag cur a gcuid bá agus tacaíochta leis na príosúnaigh / expressing their good will and good wish(es) for the prisoners

Bha cuid dhiubh às a’ Bhràighe ach bha mòran à Port Rìgh fhèin. A-rithist, an uair a ràinig iad Inbhir Nis, bha sluagh gun àireamh gan coinneachadh agus iad uile a’ bagairt ionnsaigh a thoirt air na polasmain. B’ fheudar do fhear de luchd a’ bhaile, fear MacCoinnich, an comhairleachadh a bhith sìtheil agus bithidh e coltach gur ann an Gàidhlig a rinn e sin. Ghabhadh a chomhairle agus thugadh na prìosanaich don chaisteal air feasgar an aonamh latha fichead den Ghiblean. Bha iad an grèim an sin gus an seachdamh latha fichead an uair a leigeadh ma sgaoil iad air airgead urrais fichead not am fear; airgead mòr ach bha gu leòr a bha deònach a phàigheadh.

Ceistean

  1. Cò às a bha an sluagh a bha ann airson taic a chumail ris na prìosanaich?
  1. Cò thug comhairle dhaibh?
  1. Carson a thug e comhairle dhaibh?
  1. Cò an cànan anns an do bhruidhinn e riutha?
  1. Ciamar a fhuair na prìosanaich ma sgaoil?

Faclan Feumail le Gaeilge is Beurla orra

  • Sluagh gun àireamh – slua gan chuntas / a massive crowd
  • A’ bagairt ionnsaigh a thoirt air na polasmain – Ag bagairt ionsaí a dhéanamh ar na póilíní / threatening to attack the police
  • Ghabhadh a chomhairle – Glacadh lena chomhairle / Their advice was taken
  • nuair a leigeadh ma sgaoil iad – Nuair a scaoileadh leo / when they were released.
  • airgead urrais – banna / bail

Dh’innseadh an sin gun rachadh casaid a thogail nan aghaidh aig cùirt an t-siorraim an Inbhir Nis ann am beagan ùine. Rinn na fir air an Eilean Sgitheanach agus gu dearbh bha fàilte romhpa air cèadha Phort Rìgh an uair a thill iad. Cha robh air a-nis ach feitheamh ri latha na cùirte. Cha robh cùisean idir buileach cho dona is a bhathas a’ smaoineachadh an toiseach. Cha robh eagal bàirligidh orra cò dhiubh agus bha e na adhbhar misnich dhaibh mar a sheas an sluagh thall is a-bhos air an taobh.

Faclan Feumail le Gaeilge is Beurla orra

gun rachadh casaid a thogail nan aghaidh – go gcúiseofar iad / that a case would be take against them

bha fàilte romhpa – bhí fáilte rompu / they were welcomed

feitheamh ri latha na cùirte – fanacht le lá na cúirte / wait for the court(-hearing) day

cha robh eagal bàirligidh orra – ní raibh eagla orthu go ndéanfaí díshealbhú orthu / they weren’t afraid of being evicted.

bha e na adhbhar misnich dhaibh – bhí sé mar chúis mhisnigh dóibh / it was a cause of hope for them.

mar a sheas an sluagh thall is a-bhos air an taobh – mar a sheas an slua thall agus abhus leo / the way in which the crowd here and there stood by them.


Air a chur ann an: An t-Eilean Sgitheanach, Eachdraidh Tagged: Am Bràigh, an t-Eilean Sgitheanach, blàr a' chumhaing, Glaschu, Inbhir Nis, MacCalmain, mailisi, Port Rìgh, prìosanaich
Posted in Am Bràigh, An t-Eilean Sgitheanach, blàr a' chumhaing, Eachdraidh, glaschu, Inbhir Nis, MacCalmain, mailisi, Port Rìgh, prìosanaich | Comments Off

Deasbad nan Deasbadan | Poileataigs air TBh

Greens on debate

Tha rudeigin mòr air tachairt ann am poileataigs san Rìoghachd Aonaichte o chionn ghoirid.

Dè bha siud? Reifreann? Eh?

No, no – tha mi a-mach air Ukip, ‘s iad air a’ chiad bhall pàrlamaid aca fhaighinn ann an Clacton. Oir tha sin a cheart cho cudromach ‘s a tha 1.6 millean daoine a’ bhòtadh airson neo-eisimeileachd, nach eil?

Mar a sgrìobh cuideigin air Twitter, leis cho tric ‘s a tha Ukip air a bhith a’ nochdadh air an TBh, bu chòir dhuinn a bhith ag ràdh “mealaibh ur naidheachd!” ris a’ BhBC, gun d’ fhuair iadsan a’ chiad bhall phàrlamaid acasan.

Air ais sa Chèitean, aig àm taghadh Pàrlamaid na h-Eòrpa, fhuair am BBC mu 1,200 gearanan bho dhaoine ‘s iad uile den bheachd gun robh Ukip a’ faighinn fada cus ùine air na prògraman aca. ‘S e an fhreagairt bho dheasaiche poileataigs a’ BhBC, Nick Robinson, gun robh Ukip gan stèidheachadh mar an ceathramh pàrtaidh san Rìoghachd Aonaichte, agus mar sin, gum bu chòir don Bheeb gan sealltainn gu tric air an sgrìn.

An t-seachdain sa chaidh, chuala sin gun robh planaichean aig na buidhnean craolaidh – am BBC, ITV agus Sky – cuireadh a thoirt dha Farage a bhith an làthair aig fear de na deasbadan ron Taghadh Choitcheann an 2015, còmhla ri David Cameron, Ed Miliband agus Nick Clegg. Chan eil pàrtaidh sam bith eile air cuireadh fhaighinn. Tha sin a’ leantainn air beachd Nick Robinson gur e Ukip a-nis a tha na cheathramh pàrtaidh san RA. Cia mheud ball pàrlamaid a th’ aca a-rithist? O aoidh: AON.

Nise, tha Ukip air BP fhaighinn, agus tha am pàrtaidh air a riochdachadh aig ìre ionadail, agus aig ìre Eòrpach, cuideachd. Ged tha cuid de na poileasaidhean aca sgrathail dha-rìribh dhomh, tha iad a-nis nar pàirt den t-saoghal phoileataigeach againn san RA, agus mar sin tha iad airidh (iochd!) air àite anns an deasbad san fharsaingeachd. ‘S e a tha ceàrr an seo gu bheil na buidhnean craolaidh a’ taghadh cò na pàrtaidhean a tha airidh air àite, ‘s iad a’ fàgail a-mach na pàrtaidhean eile aig a bheil riochdairean aig ìre ionadail, nàiseanta agus Eòrpach.

A bharrachd air na trì pàrtaidhean mòra ann am Westminster, tha buill phàrlamaid aig an DUP (8), an SNP (6), Sinn Féin (5), Plaid Cymru (3), an SDLP (3), am Pàrtaidh Uaine (1), an Alliance Party (1), agus Respect (1), cuideachd. Carson nach eil na pàrtaidhean sin a’ faighinn an uiread de chothroman ‘s a tha Ukip a’ faighinn?

Uill, tha cuid ag ràdh nach bu chòir do na pàrtaidhean “ionadail” – an SNP, Plaid Cymru, na pàrtaidhean o Èirinn a Tuath – a bhith an làthair, leis nach eil buill phàrlamaid aca anns gach dùthaich san RA. Ach, air an làimh eile, chan eil BP sam bith aig na pàrtaidhean mòra ann an Èirinn a Tuath. Ann an Alba, tha na nàiseantaich ag ràdh gum bu chòir dhaibhsan a bhith an làthair a chionn ‘s gum bi tiomnadh chumhachdan (no devolution) na chuspair mòr ron taghadh ann an 2015, agus nach bhiodh e ceart mura biodh guth Albannach ri chluinntinn aig co-dhiù aon de na deasbadan.

Gu dearbh, post indyref, nach bu chòir sealladh nas fharsainge a bhith againn a thaobh poileataigs san RA air fad, a tha mothachail air gach dùthaich? Ma tha sinn uile “nas fheàrr còmhla”, carson nach fhaod sinn uile a bhith còmhla air aon de na deasbadan Tbh? Bidh an àrd-ùrlar caran trang, ceart gu leòr, ach gabhaidh a dhèanamh – nach eil na daoine seo air Borgen fhaicinn?

‘S e dleastanas nam buidhnean craolaidh a bhith a’ leantainn air faireachdainn a’ phobaill: “reflecting public opinion”, mar gum b’ eadh. Gu dearbh, tha na buidhnean craolaidh a’ cumail a-mach gur e sin na tha iad a’ dèanamh leis a bhith a’ toirt àite do Ukip. Ach, gu follaiseach, tha mòran den bheachd gu bheil am BBC a’ stiùireadh faireachdainnean a’ phobaill, an àite a bhith gan leantainn, tron a bhith a’ toirt cus ùine do Nigel Farage. Agus chan e rud ùr a tha seo, nas motha: tha Farage air nochdadh air Question Time nas trice na duine sam bith eile, nuair nach robh fiù ‘s aon bhall pàrlamaid aig Ukip.

Tha truas agam don Phàrtaidh Uaine san t-suidheachadh seo. Fhuair am pàrtaidh ann an Sasainn agus a’ Chuimrigh a’ chiad bhall pàrlamaid aca ann an 2010, nuair a bhuannaich Caroline Lucas ann am Brighton Pavillion. Chan eil iad idir air an uiread de chothroman fhaighinn air TBh no rèidio ‘s a tha Ukip air faighinn, ge-tà. Ro thaghadh Pàrlamaid na h-Eòrpa, nuair a bha Farage air an TBh gach còig mionaidean, cha robh sgeul air na Greens. Air tàilleabh sin, chaidh tagradh a thòiseachadh air loidhne an aghaidh a’ “media blackout”, air ris an do chuir barrachd na 77,000 daoine an làmh.

Tha amharas agam cuideachd gu bheil làmhan nan dotairean toinneimh air a’ chùis. Tha Ukip tarraingeach mar sgeulachd naidheachd oir tha iad a’ cur dragh air na Tòraidhean. Tha an cuid as motha de na meadhanan stèidhichte ann an Lunnainn agus, ‘s iad air an glacadh leis an dràma taobh a-staigh Westminster. Chan eil am Pàrtaidh Uaine a’ goid bhuill pàrlamaid bho phàrtaidh an riaghaltais, agus mar sin chan eil an adhartas a tha iadsan a’ dèanamh cho tlachdmhor do na meadhanan.

‘S cinnteach gu bheil Farage a’ faighinn an uabhais de chuiridhean Question Time air tàilleabh ‘s gur e “caractair” a th’ ann, coltach ri Peter Hitchens no David Starkey. Tha fios aig a’ Bheeb gum bi e ag ràdh rudan connspaideach, agus gum bi sin a’ tarraing dhaoine don phrògram. Ach nuair a tha an aon dòigh smaoineachaidh a’ tighinn troimhe ann am prògraman naidheachd, gu h-àraidh ro thaghadh, ‘s e trioblaid a th’ ann.

Sa Ghiblean, chaidh rannsachadh fhoillseachadh le Oilthigh Caerdydd ann an 2013, ‘s e ag ràdh gun robh am BBC taobhach don taobh dheas. Tro dheasbad an reifrinn, dh’fhàs sinne ann an Alba cleachdte ri meadhanan a bha taobhach; mura bheil na buidhnean craolaidh air càil ionnsachadh bhon deasbad sin, tha an luchd-bhòtaidh. Tha faisg air 200,000 daoine air an làmhan a chur ri tagradh, ‘s e ag iarraidh ‘s gum bi am Pàrtaidh Uaine na phàirt den deasbad Tbh.

As t-samhradh, thuirt Robert Peston, neach-naidheachd a’ BhBC gu bheil am buidheann “air a bheò-ghlacadh gu tur” leis na bhios a’ nochdadh anns na pàipearan-naidheachd air an taobh dheis, mar eisimpleir an Daily Mail. “There’s a slightly “safety first” thing at the BBC – that if we think the Mail or the Telegraph is going to lead with it, then we should lead with it,” thuirt e. “I happen to think that’s mad.” Tha ‘s mise, a Raibeirt.

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Posted in am Pàrtaidh Uaine, deasbadan TBh, featured, Naidheachdan & Poileataigs, poileataigs, Taghadh Choitcheann 2015, Ukip | Comments Off

Ath-Sgrùdadh dhen Gnìomhar “A BHITH”; an Tràth Caithte

(Review of the Verb "TO BE"; Past Tense)

Chan eil an ath-sgrùdadh seo anns an leabhar ach tha mi a' smaoineachadh gu bheil tuilleadh cleachdadh a dhìth oirnn. (This revision isn't in the book but I think that more practice is needed.)

An-dè os-chur mi tuilleadh leasain agus obair mu dheidhinn abairtean a chleachdas na faclan "MA" agus "NAN" leis an Tràth Caithte dhen gnìomhair "A BHITH". (Yesterday I posted an additional lesson and practice concerning the use of "If ... then" statements with the Past Tense of the verb "TO BE".)

Tha an ath-sgrudadh dhen Tràith Caithte mu dheidhinn a' chleachdaidh de na abairtean cumhach "Ged a bha mi" agus "Ged nach robh mi" agus de na abairtean dàimheach "... gu'n robh mi", agus "... nach robh mi". (This review of the past tense deals with the use of the conditional phrase "Although I was (not)" and of the relative phrase "... that I was (not)".)

Ceart ma tha, leig sinn a thòiseachadh. (All right then, let's begin.)


Aonaich na seantansan a leanas a' cleachdadh an naisgear "Ged a bha". (Combine the following sentences using the conjunction "Although ... was/were".)
Cleachd an iar-leasachan làidir far a tha iad freagarrach. (Use the emphatic suffix where appropriate.)

Mar seo -
The horse was going to town. We were not going to town.
Ged a bha an t-each a' dol do'n bhaile cha robh sinne.

2. The lads were at the door last night. They were not going home.
3. He was not going to town. The men were there. (Nota Bene: This sentence, and other like it, will have the conditional phrase in the middle of the completed sentence.)
4. He was coming yesterday. He wasn't here last night.
5. I wasn't there last night. They were there.
6. The dogs were going home. They weren't there.
7. A dog was at the door. The dogs were at home.
8. He was at the door today. he wasn't there yesterday.
9. She wasn't here he was wet. She was here today.
10. They were tired yesterday. They were ready yesterday.
11. He wasn't going home yesterday. He was (at) home today.
12. I was going to town. I was tired.
13. The horse wasn't lame. The horse was slow.
14. The dogs were here yesterday. They were not here today.
15. A dog was here last night. The dogs were at home last night.
16. The man wasn't at the door. He was ready.


A-nis, aontaich na seantansan as leanas (tha a' mhòr-chuid dhiubh co-ionann ris an fheadhainn os cionn) a' cleachdadh an naisgear "Ged nach robh ...". (Now, combine the following sentences (most of them are the same as the ones above) using the conjunction "Although ... was/were not ...".)

Mar seo -
The horse was going to town. We were not going to town.
Bha an t-each a' dol do'n bhaile ged nach robh sinne.

2. The lads were at the door last night. They were not going home.
3. He was not going to town. The men were there.
4. He was coming yesterday. He wasn't here last night.
5. I wasn't there last night. They were there.
6. The dogs were going home. They weren't there.
7. He was at the door today. he wasn't there yesterday.
8. She wasn't here he was wet. She was here today.
9. They were not tired yesterday. They were not ready yesterday.
10. He wasn't going home yesterday. He was (at) home today.
11. I wasn't going home. I was tired.
12. The horse wasn't lame. The horse was slow.
13. The dogs were here yesterday. They were not here today.
14. The man wasn't at the door. He was ready.


Atharraich na seantansan a leanas. (Change the following sentences.)
Cuir na clàs "Thuirt iad gu'n robh... " no "Thuirt iad nach robh" an àite an gnìomhar mar freagarrach. {Sin e; ma tha an gnìomhar anns a' Mhodh Thaisbeanach - Bha - cleachd "Thuirt iad gu'n robh..." agus ma tha an gnìomhar anns a' Mhodh Dhiùltadh - Cha robh - cleachd "Thuirt iad nach robh ..."}
(Replace the verb with the clause "They said that... " or "They said that ...not..." as appropriate. {That is; if the verb is indicative - Bha - use "They said that ..." and if the verb is negative - Cha robh - use "They said that ... not ..."})

Mar seo -
Cha robh an t-each anns a' phàirc.
Thuirt iad nach robh an t-each aig a' phàirc.
agus
Bha na gillean anns a' choille a-raoir.
Thuirt iad gu'n robh na gillean anns a' choille a-raoir.

1. Bha an duine aig an doras.
2. Cha robh e aig an doras.
3. Bha na gillean anns a' bhaile.
4. Bha na coin mall.
5. Cha robh iad anns a' phairc.
6. Bha iad anns a' choille.
7. Cha robh iad leisg.
8. Bha iad fliuch.
9. Bha na gillean caillte an-dè.
10. Cha robh e caillte anns a' bhaile an-diugh.
11. Bha sibh mall an-dè.
12. Bha thu a' tighinn a-nis.
13. Cha robh an t-each ann an-diugh.
14. Bha an là fliuch fuar.
15. Bha iad sgìth an-dè.
16. Cha robh an là fuar.
17. Bha e fuar anns a' phairc an-diugh.


Faighneachd "Cò?" (Asking "Who?")
Atharraich gach seantans a leanas; dèan iad ceistean a' cleachdadh an riochdair ceisteach "Cò?". (Change the following sentences; make them questions using the interrogative pronoun "Who?" .)

Mar seo -
Bha an duine aig an doras.
Cò bha aig an doras? {Tha fios agam, tha fios agam; tha seo liosda gu dearbh. (I know, I know, this is boring.)}

2. Bha na gillean anns a' bhaile.
3. Bha na coin mall.
4. Bha iad anns a' choille.
5. Bha iad leisg.
6. Bha iad fliuch.
7. Bha na gillean caillte an-dè.
8. Bha e caillte anns a' bhaile an-diugh.
9. Bha sibh mall an-dè.
10. Bha thu a' tighinn a-nis.
11. Bha an t-each an-sin an-diugh.
12. Bha iad sgìth an-dè.
13. Bha e fuar anns a' phairc an-diugh.
Posted in english, Gàidhlig, gramar, grammar, leasanan, lessons | Comments Off

Eòin Baistidh air an Central Line! #gaidhlig

Dh’aithris mi air Rathad-iarainn Epping Ongar sa bhloga mu dheireadh agam. Bhuail e orm às dèidh làimh gu bheil ceangal laidir ann eadar an loidhne sin agus luchd na Gàidhlig ann an Lunnainn.

Clas 45

Clas 45 “Peak” aig Rathad-iarainn Epping Ongar, Essex

Bho chionn ceud bliadhna no mar sin, bhiodh Eòin Baistidh a’ baisteadh luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig ann an Coille Epping aig ceann an Central Line.* Eòin baistiche? Seadh! Chan e am fear air a bheil sinn eòlach on Bhìoball ach fear air an robh Eòghann MacDhòmhnaill. Bidh sibh gu math eòlach air an ainm eile a bh’ air– Edward Dwelly. Mar sin, chan e fear na Fìrinn a bh’ ann ach fear an Fhaclair!

Edward Dwelly - fear an fhaclair

Edward Dwelly

Dè bha e ris? A rèir coltais, bhiodh e a’ baisteadh luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig le ainmean Gàidhlig ann an cuirmean ann an Coille Epping às dèidh dhaibh ìre a ruighinn anns a’ chànan. Chuala mi an sgeulachd seo bho mo dheagh charaid, an sàr ghaisgeach am Proif Coinneach MacFhonghuin a fhuair an sgeulachd bho phàipear a rinn am Proif Uilleam MacGiIllIosa – an t-ogha aig Uilleam MacGillIosa a bha an sàs gu mòr ann an coimhearsnachd Ghàidhlig Lunnainn aig an aon àm ri Dwelly.

Gu bhith air do bhaisteadh mar Ghàidheal? Gabh trèana mar seo air an Central Line!

Chan eil mi cho cinnteach ri cinnteach carson a rinn Dwelly seo ach tha beachd agam agus aig Ken gun robh e a’ feuchainn ri ceist a tha fhathast aig luchd-ionnsachaidh  fhuasgladh. Rinn mi PhD mu luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig (tha an leabhar ri fhaighinn fhathast ann am bargain bin faisg ort!) agus tha mi gu math eòlach air a’ cheist seo.

Seo a’ cheist – ma thòiseachas tu air Gàidhlig ionnsachadh, ‘s e neach-ionnsachaidh a th’ annad, ach dè a th’ annad mas e is gun ionnsaich thu a’ Ghàidhlig gu fileanta? Bidh cuid a’ cur “neach-ionnsachaidh” ort ge b’ e cho fileanta sa dh’fhàsas tu.

Ma tha deas-ghnàth inntrigidh  (initiation rite) ann gu coimhearsnachd na Gàidhlig – bho bhith nad neach-ionnsachaidh gu nad neach-labhairt Gàidhlig.  (No fiù’s nad Ghàidheil?) Bheir seo nadar de “dhùnadh” dhut agus an uair sin, tha fèin-aithne ùr agad mar fhileantach na Gàidhlig.

Chan eil fhios agam dè na h-ainmean a bheireadh Dwelly don luchd-ionnsachaidh ùr– am biodh e dìreach a’ cur cruth Gàidhlig air an ainmean no am biodh iad a’ cruthachadh ainmean  ùra dhaibh – rudeigin mar na h-ainmean a bh’ aig na daoine aig an Fhèis san leabhar an Beál Bocht (The great Gaelic Feis at Coirce Dorcha) no mar na h-ainmean sgoinneil aig na bàird aig Gorsedh Kernow.

Am Proif Coinneach MacFhionghuin

B’ àbhaist do Choinneach a bhith a’ teagasg cùrsaichean samhraidh aig Colaiste Wansfell ann an Epping Forest ann an Essex agus bhiodh esan a’ baisteadh an luchd-ionnsachaidh san aon dòigh.  Bhiodh e ga dhèanamh ann an dòigh spòrsail, a’ leughadh a-mach piosan èibhinn às a’ Bheál Bhocht agus bhiodh e an uair sin a’ toirt dhaibh ainm Gàidhlig – an rud as fhaisg a b’ urrainn dha lorg air an ainm Beurla aca. Mar a tha e ag ràdh sa Bhìoball:

 Agus chaidh a-mach da ionnsaigh tìr Essex agus luchd-àitheachaidh Lunnainn, agus bhaisteadh leis iad uile ann an Coille Epping, ag aithneachadh an cuid adhartais sa Ghàidhlig. Agus bha Coinneach air èideadh le fionnadh chàmhal, agus crios leathair ma leasraidh; agus bu bhiadh dha lòcust agus mìl fhiadhaich. (Marcus 1:5,6).

Chan fhaca mi dad mar sin nuair a bha mi fhèin ann an Epping is Ongar ach chanainn gur e deagh bheachd a bhiodh ann: seòrsa ceumanachadh airson luchd-ionnsachaidh gus innse dhaibh gur e pàirt den choimhearsnachd Ghàidhlig a th’ annta agus gu bheil an cànan LEOTHA a bharrachd air ACA! Dh’fhaodadh seo a bhith ann an coille no fiù’s aig tachartas ann an talla àbhaisteach!

Alasdair

*Cha deach an Central Line fhosgladh gu 1900 is mar sin, dh’fhaodte nach robh i ann aig an àm, ach sin sgeulachd eile!


Comments Off